Adhyaya 66
The Slaying of Kāleya
भाऊ मारला गेल्याचे पाहून दैत्य कालेय क्रोधाने पेटला आणि धनुष्य-बाण घेऊन चित्ररथावर धावून गेला. तेव्हा इंद्र (पाकशासन) याचा पुत्र जयंत समोर येऊन त्याला अडवतो. रणांगणातच धर्मोपदेश प्रकट होतो—आधीच भग्न, क्लांत व पीडित शत्रूवर प्रहार करणे मूर्खपणा आहे; धर्मयुद्धाच्या नियमांत स्थिर राहूनच युद्ध करावे. पण कालेयाचा संताप शमत नाही; तो जयंताचा वध करण्याची प्रतिज्ञा करतो. मग दीर्घ द्वंद्व सुरू होते—प्रथम बाणांनी, नंतर गदेने, आणि शेवटी तलवार-ढालीने; गदायुद्ध तर वर्षानुवर्षे चालल्यासारखे प्रतीकात्मकरीत्या वर्णिले आहे. अखेरीस जयंत निर्णायक वरचढ ठरतो, कालेयाला शिखा/केस पकडून आवळतो आणि त्याचे शिरच्छेदन करतो. देवगण विजयघोष करीत आनंदित होतात आणि दैत्यसेना पराभूत होऊन पळून जाते.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा कालेयो नाम दानवः । चित्ररथं प्रदुद्राव धृत्वा बाणं सकार्मुकम्
व्यास म्हणाले—भाऊ मारला गेला हे पाहून ‘कालेय’ नावाचा दानव धनुष्यसहित बाण घेऊन चित्ररथाकडे धावला।
Verse 2
दृष्ट्वासुरं विधावंतं कालमृत्युसमप्रभम् । अरौत्सीत्तं महावीर्यो जयंतः पाकशासनिः
काळ-मृत्यूसारखा तेजस्वी असुर धावत येताना पाहून, महावीर्य जयंत—पाकशासन (इंद्र) याचा पुत्र—त्याच्यावर रणनाद केला।
Verse 3
अब्रवीच्च महातेजा दैतेयं सुरसत्तमः । तथ्यं धर्माभिसंयुक्तं लोकद्वयहितं ध्रुवम्
तेव्हा महातेजस्वी देवश्रेष्ठाने त्या दैत्याला सत्ययुक्त, धर्मसंलग्न आणि उभय लोकांच्या हितासाठी दृढ असे वचन सांगितले।
Verse 4
शस्त्राभिघातदुःखार्तं कश्मलं चान्यसंयुतम् । प्रभग्नं च निरस्तं च यो हंति स च बालिशः
जो शस्त्राघाताच्या दुःखाने आधीच पीडित, मोह-कलुषाने ग्रस्त, इतर क्लेशांनी व्याकुळ, भग्न व निरस्त झालेला आहे—त्याच्यावर जो प्रहार करतो, तोच खरा बालिश होय।
Verse 5
सुचिरं रौरवं भुक्त्वा तस्य दासो भवेच्चिरम् । तस्मान्मामुं प्रयुध्यस्व युद्धधर्मस्थितो भव
दीर्घकाळ रौरव नरकाचे दुःख भोगून तू फार काळ त्याचा दास राहशील. म्हणून माझ्याशी युद्ध कर; युद्धधर्मात दृढपणे स्थित हो.
Verse 6
जयंतमब्रवीद्वाक्यं कालेयः क्रोधमूर्च्छितः । निहत्य भ्रातृहंतारमथ त्वांहन्मि सांप्रतम्
क्रोधाने मूर्च्छित झालेला कालेय जयंताला म्हणाला—“माझ्या भावाच्या हत्याऱ्याला मारून आता मी तुला मारीन.”
Verse 7
ततस्तं चासुरश्रेष्ठं कालानलसमप्रभम् । जयंतो निशितैर्बाणैर्जघान सुरसत्तमः
मग देवश्रेष्ठ जयंताने काळाग्नीप्रमाणे तेजस्वी त्या असुरश्रेष्ठावर तीक्ष्ण बाणांनी प्रहार केला.
Verse 8
निचकर्त्त शरान्सोपि त्रिभिर्विव्याध चासुरः । यथावृष्टिगणं प्राप्य नदी गैरिकवाहिनी
त्यानेही बाण छाटून टाकले, आणि त्या असुराने (जयंताला) तीन बाणांनी भेदले. जशी गेरूवर्ण वाहणारी नदी मुसळधार पाऊस मिळताच वेगाने उफाळते.
Verse 9
तथा तौ च महावीर्यौ न क्षीणौ न च कातरौ । न शर्म परिलेभाते परस्परजयैषिणौ
अशा रीतीने ते दोघे महापराक्रमी न क्षीण झाले, न भ्याले. परस्परांना जिंकण्याच्या इच्छेने त्यांना ना शांती मिळाली, ना सुख.
Verse 10
अथ तस्य च दैत्यस्य धनुश्चिच्छेद चेषुणा । यंतारं पंचभिर्बाणैः पातयामास भूतले
मग त्याने एका बाणाने त्या दैत्याचे धनुष्य छेदले आणि पाच बाणांनी सारथीला भूमीवर पाडले.
Verse 11
अष्टाभिर्निशितैर्बाणैश्चतुरोश्वानपातयात् । शक्तिं संगृह्य भूमिष्ठः कुमारं च जघान ह
आठ तीक्ष्ण बाणांनी त्याने चारही घोडे पाडले. मग भूमीवर उभा राहून शक्ती (भाला) हातात घेऊन कुमारालाही घायाळ करून पाडले.
Verse 12
गदया पीडितं साश्वं सवरूथं सकूबरम् । पातयित्वा धरण्यां च सिंहनादं ननाद ह
गदेच्या प्रहाराने पीडित—घोड्यांसह, रथाच्या चौकटीसह व जुव्यासह—त्याला धरणीवर आपटून त्याने सिंहनाद केला.
Verse 13
लाघवात्स धरां गत्वा गदापाणिरुपस्थितः । वज्रपाताद्यथा शब्दो लोकानां दुःसहो भवेत्
लाघवाने तो धरणीवर उतरून गदा हातात घेऊन उभा राहिला; वज्रपातासारखा तो शब्द लोकांना असह्य झाला.
Verse 14
तथा तयोर्गदापाते शब्दः स्यात्तु मुहुर्मुहुः । एवं तयोर्गदायुद्धं यावदब्दचतुष्टयम्
तेव्हा त्यांच्या गदेच्या प्रहारांनी पुन्हा पुन्हा घोर नाद उठत राहिला। अशा रीतीने त्यांचे गदायुद्ध चार वर्षेपर्यंत चालू राहिले।
Verse 15
प्रभग्ने ते गदे खस्थौ खड्गचर्मधरावुभौ । तदा पदातिनोर्युद्धमद्भुतं लोमहर्षणं
त्यांच्या गदा तुटल्यावर रणांगणात उभे असलेल्या दोघांनी तलवार व ढाल धारण केली। तेव्हा त्या दोन पदात्यांचे युद्ध अद्भुत व रोमांचकारी झाले।
Verse 16
दृष्ट्वा च विस्मयं जग्मुर्देवासुरमहोरगाः । खड्गपातैर्मुहूर्तांते तयोश्छिन्ने तु वर्मणी
हे पाहून देव, असुर आणि महोरग सर्वच विस्मित झाले। मग एका क्षणात त्यांच्या तलवारीच्या घावांनी दोघांचेही कवच छिन्न झाले।
Verse 17
अभवत्खड्गयुद्धं च तयोर्युद्धातिशीलिनोः । दधार चिकुरे तस्य जयंतो भीमविक्रमः
मग त्या दोघा अत्यंत युद्धकुशलांमध्ये तलवारीचे युद्ध सुरू झाले। आणि भीमविक्रम जयंताने त्याला केशगुच्छ धरून पकडले।
Verse 18
शिरश्छित्वास्य खड्गेन पातयामास भूतले । ततस्तु जयशब्देन देवाः सर्वे ननंदिरे
खड्गाने त्याचे शिर छेदून त्याने ते भूमीवर पाडले। मग ‘जय जय’च्या घोषाने सर्व देव आनंदित झाले।
Verse 19
प्रभग्ना दैत्यसंघाश्च दिशः सर्वाः प्रदुद्रुवुः
पराभवाने खचलेले दैत्यसमूह भयाकुल होऊन सर्व दिशांना पळून गेले।
Verse 66
इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे कालेयवधोनाम षट्षष्टितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या प्रथम सृष्टिखंडातील ‘कालेयवध’ नावाचा छयासष्टावा अध्याय समाप्त झाला।