Adhyaya 6

Verse 1

भीष्म उवाच । देवानां दानवानां च गंधर्वोरगरक्षसाम् । उत्पत्तिं विस्तरेणेमां गुरो ब्रूहि यथाविधि

भीष्म म्हणाला—हे गुरुदेव, देव, दानव, गंधर्व, नाग आणि राक्षस यांची उत्पत्ती यथाविधी क्रमाने व विस्ताराने मला सांगा.

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते । दक्षात्प्राचेतसादूर्ध्वं सृष्टिर्मैथुनसंभवा

पुलस्त्य म्हणाला—पूर्वीची सृष्टी संकल्प, दर्शन व स्पर्श यांपासून झाली असे सांगितले जाते. पण प्राचेतसपुत्र दक्षापासून पुढे सृष्टी मैथुनजन्य झाली.

Verse 3

यथा ससर्ज चैवासौ तथैव शृणु कौरव । यदा तु सृजतस्तस्य देवर्षिगणपन्नगान्

हे कौरव, त्याने जशी सृष्टी केली तशीच ऐक. जेव्हा तो देवर्षिगण व पन्नगांची निर्मिती करीत होता,

Verse 4

न वृद्धिमगमल्लोकस्तदा मैथुनयोगतः । दक्षः पुत्रसहस्राणि तदासिक्न्यामजीजनत्

तेव्हा मैथुनयोगाने लोकांची वाढ झाली नाही. म्हणून दक्षाने त्या वेळी असिक्नीपासून हजारो पुत्र उत्पन्न केले.

Verse 5

तांस्तु दृष्ट्वा महाभागान्सिसृक्षून्विविधाः प्रजाः । नारदः प्राह हर्यश्वान्दक्षपुत्रान्समागतान्

विविध प्रजांची सृष्टी करण्यास उद्यत, एकत्र आलेले दक्षपुत्र महाभाग हर्यश्व पाहून नारदांनी त्यांना संबोधिले।

Verse 6

भुवः प्रमाणं सर्वं तु ज्ञात्वोर्द्धमध एव वा । ततः सृष्टिं विशेषेण कुरुध्वमृषिसत्तमाः

ऊर्ध्व वा अधः—सर्व लोकांचे प्रमाण पूर्ण जाणून, हे ऋषिश्रेष्ठांनो, मग विशेष क्रमाने सृष्टीकार्य करा।

Verse 7

ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतोदिशम् । अद्यापि न निवर्त्तंते समुद्रादिव सिंधवः

ते वचन ऐकून ते सर्व दिशांनी निघून गेले; आणि आजही ते परत येत नाहीत—जसे नद्या समुद्राकडे जाऊन परत फिरत नाहीत।

Verse 8

हर्यश्वेषु प्रणष्टेषु पुनर्दक्षः प्रजापतिः । वीरिण्यामेव पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः

हर्यश्व नष्ट झाल्यावर, प्रभु प्रजापती दक्षांनी पुन्हा वीरिणीपासून एक हजार पुत्र उत्पन्न केले।

Verse 9

शबलाश्वा नाम ते च समेताः सृष्टिकर्मणि । नारदोनुगतान्प्राह पुनस्तान्पूर्ववन्मुनिः

‘शबलाश्व’ नावाचे ते सृष्टीकार्याकरिता एकत्र झाले; नारदांचे अनुयायी असलेल्या त्यांना मुनिंनी पुन्हा पूर्वीप्रमाणे उपदेश केला।

Verse 10

भुवः प्रमाणं सर्वं तु ज्ञात्वा भ्रातॄनथो पुनः । आगत्य च पुनः सृष्टिं करिष्यथ विशेषतः

सर्व लोकांचे प्रमाण नीट जाणून तुम्ही पुन्हा आपल्या भावांकडे परत जाल; आणि पुनः येऊन विशेष रीतीने, सविस्तर, नवी सृष्टी निर्माण कराल।

Verse 11

तेपि तेनैव मार्गेण जग्मुर्भ्रात्रनुगास्तदा । ततः प्रभृति न भ्रातुः कनीयान्मार्गमिच्छति

तेव्हाही ते त्याच मार्गाने गेले, ज्येष्ठ भावाच्या मागोमाग. त्या वेळेपासून धाकटा भाऊ भावाच्या विरुद्ध असा मार्ग इच्छित नाही।

Verse 12

अन्वेष्टा दुःखमाप्नोति तेन तत्परिवर्जयेत् । ततस्तेष्वपि नष्टेषु षष्टिं कन्याः प्रजापतिः

जो शोधत फिरतो तो दुःख पावतो; म्हणून ते टाळावे. नंतर तेही नष्ट झाल्यावर प्रजापतीने साठ कन्या उत्पन्न केल्या।

Verse 13

वीरिण्यां जनयामास दक्षः प्राचेतसस्तदा । प्रादात्स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश

तेव्हा प्राचेतसपुत्र दक्षाने वीरिणीपासून कन्या उत्पन्न केल्या; त्यांपैकी दहा धर्माला आणि तेरा कश्यपाला दिल्या।

Verse 14

विंशतिसप्त सोमाय चतस्रोरिष्टनेमिने । द्वे चैव भृगुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते

सत्तावीस सोमाला, चार अरिष्टनेमिला, दोन भृगुपुत्राला आणि दोन धीमान कृशाश्वाला दिल्या।

Verse 15

द्वे चैवांगिरसे प्रादात्तासां नामानि विस्तरात् । शृणु त्वं देवमातॄणां प्रजाविस्तारमादितः

त्याने अङ्गिरसाला दोन कन्या अर्पण केल्या; त्यांची नावे मी विस्ताराने सांगतो. आता देवमातृंच्या प्रजाविस्ताराची कथा आरंभापासून ऐक.

Verse 16

अरुंधती वसुर्जामिर्लम्बा भानुर्मरुत्वती । संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भामिनी

अरुंधती, वसु, जामी, लम्बा, भानु, मरुत्वती, संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या, विश्वा आणि भामिनी—ही त्यांची नावे आहेत.

Verse 17

धर्मपत्न्यः समाख्यातास्तासां पुत्रान्निबोध मे । विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यानजीजनत्

धर्माच्या पत्नी सांगितल्या; आता त्यांच्या पुत्रांविषयी माझ्याकडून जाणून घे. विश्वापासून विश्वदेव उत्पन्न झाले आणि साध्यापासून साध्यगण प्रकट झाले.

Verse 18

मरुत्वत्यां मरुत्वंतो वसोस्तु वसवस्तथा । भानोस्तु भानवो जाता मूहूर्त्ताया मुहूर्तजाः

मरुत्वतीपासून मरुत्वंत, वसूपासून वसुगण; भानूपासून भानव जन्मले, आणि मुहूर्तापासून मुहूर्तज देव प्रकट झाले.

Verse 19

लंबायां घोषनामानो नागवीथी तु जामिजा । पृथिवीतलसंभूतमरुंधत्यामजायत

लम्बापासून ‘घोष’ नावाचा पुत्र झाला आणि जामीपासून नागवीथी जन्मला. अरुंधतीपासून पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर उत्पन्न झालेला (एक) प्रकट झाला.

Verse 20

संकल्पायास्तु संकल्पा वसु सृष्टिं निधारय । ज्योतिष्मतंश्च ये देवा व्यापकाः सर्वतोदिशम्

हे वसू! संकल्पशक्तीने सृष्टीची स्थापना कर; आणि सर्व दिशांत सर्वत्र व्यापणाऱ्या तेजस्वी देवांनाही प्रतिष्ठित कर।

Verse 21

वसवस्ते समाख्यातास्तेषां नामानि मे शृणु । आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलोनलः

वसूंविषयी तुला सांगितले आहे; आता माझ्याकडून त्यांची नावे ऐक—आप, ध्रुव, सोम, धर, तसेच अनिल आणि अनल।

Verse 22

प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोष्टौ प्रकीर्तिताः । आपस्य पुत्राश्चत्वारः श्रांतो वैतण्ड एव च

प्रत्यूष आणि प्रभास हेही आठ वसूंमध्ये कीर्तित आहेत. तसेच आपचे चार पुत्रही सांगितले आहेत—श्रांत व वैतण्ड इत्यादी।

Verse 23

अपि शांतो मुनिर्वभ्रुर्यज्ञरक्षाधिकारिणः । ध्रुवस्य कालः पुत्रस्तु वर्चाः सोमादजायत

तसेच शांत स्वभावाचे मुनि वभ्रु यज्ञरक्षणाचे अधिकारी करण्यात आले. ध्रुवाचा पुत्र म्हणून काल उत्पन्न झाला, आणि सोमापासून वर्चा जन्मला।

Verse 24

द्रविणो हव्यवाहश्च धर पुत्राविमौ स्मृतौ । कल्पांतस्थस्ततः प्राणो रमणः शिशिरोपि च

धरचे हे दोन पुत्र स्मरणात आहेत—द्रविण आणि हव्यवाह. त्यानंतर प्राण, रमण आणि शिशिर (जो कल्पांतापर्यंत स्थित राहतो) अशी नावेही सांगितली आहेत।

Verse 25

मनोहरो धवश्चाथ शिवो वाथ हरेः सुताः । शिवो मनोजवं पुत्रमविज्ञातगतिप्रदम्

मनोहर, धव आणि शिव—हे हरिचे पुत्र मानले गेले. आणि शिवाला मनोजव नावाचा पुत्र झाला, जो अज्ञातापलीकडची गती व शरण प्रदान करतो.

Verse 26

अवाप चानलः पुत्रानग्निप्रायगुणांस्ततः । तत्र शाखो विशाखश्च निगमेषु स्वयंभुवः

त्यानंतर अनलाने अग्निसदृश गुणांनी युक्त पुत्र प्राप्त केले. त्यांमध्ये शाख व विशाख हे वेद-निगमांत स्वयंभू प्रमाणरूप अधिकारी म्हणून प्रसिद्ध झाले.

Verse 27

अपत्यं कृत्तिकानां च कार्तिकेयस्ततः स्मृतः । प्रत्यूषस्य ऋभुः पुत्रो मुनिर्नामाथ देवलः

कृत्तिकांचा अपत्य म्हणून कार्तिकेय स्मरणात आहेत. आणि प्रत्यूषापासून उत्पन्न ऋभुचा देवल नावाचा मुनि पुत्र झाला.

Verse 28

विश्वकर्मा प्रभासस्य पुत्रः शिल्पी प्रजापतिः । प्रासादभवनोद्यान प्रतिमा भूषणादिषु

प्रभासाचा पुत्र विश्वकर्मा—देवांचा शिल्पी प्रजापती—प्रासाद, भवन, उद्यान, प्रतिमा, भूषण इत्यादींच्या निर्मितीत कुशल आहे.

Verse 29

तटाकारामकूपेषु त्रिदशानां च वर्द्धकिः । अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोथ रैवतः

तटाक, आराम व कूप यांच्या कार्यांत देवांचा वर्द्धकि (निर्माता) असतो; तसेच अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, विरूपाक्ष आणि रैवत हेही तेथे स्थित आहेत.

Verse 30

हरश्च बहुरूपश्च त्र्यंबकश्च सुरेश्वरः । सावित्त्रश्च जयंतश्च पिनाकी चापराजितः

तो हर, बहुरूप, त्र्यंबक, देवांचा ईश्वर; सावितृ, जयंत, पिनाकधारी आणि अपराजित आहे।

Verse 31

एते रुद्रास्समाख्याता एकादश गणेश्वराः । एतेषां मानसानां तु त्रिशूलवरधारिणाम्

हेच अकरा रुद्र—शिवगणांचे गणेश्वर—असे सांगितले आहेत. हे मानसज, त्रिशूल व वर धारण करणारे; यांचे (पुढे) वर्णन होईल.

Verse 32

कोट्यश्चतुरशीतिस्तु तत्पुत्राश्चाक्षया मताः । दिक्षु सर्वासु ये रक्षां प्रकुर्वन्ति गणेश्वराः

त्यांची संख्या चौर्‍याऐंशी कोटी आहे; आणि त्यांचे पुत्रही अक्षय मानले गेले आहेत—जे गणेश्वर सर्व दिशांत रक्षण करतात.

Verse 33

एते वै पुत्रपौत्राश्च सुरभीगर्भसंभवाः । कश्यपस्य प्रवक्ष्यामि पुत्रपौत्रादि पत्निषु

हे खरोखर सुरभीच्या गर्भातून उत्पन्न झालेले पुत्र व पौत्र आहेत. आता मी कश्यपाच्या पत्नींसंबंधी पुत्र-पौत्रादींचे वर्णन करीन.

Verse 34

अदितिर्दितिर्दनुश्चैव अरिष्टा सुरसा तथा । सुरभिर्विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा

अदिती, दिती, दनु, अरिष्टा; तसेच सुरसा; सुरभी व विनता; आणि ताम्रा, क्रोधवशा व इरा।

Verse 35

कद्रू खसा मुनिस्तद्वत्तासु पुत्रान्निबोध मे । तुषिता नाम ये देवाश्चाक्षुषस्यांतरे मनोः

कद्रू, खसा तसेच मुनि—यांच्या पुत्रांविषयी माझ्याकडून ऐक. चाक्षुष मनूच्या मन्वंतरात ‘तुषित’ नावाचे देवगण होते.

Verse 36

वैवस्वतेंतरे चैव आदित्या द्वादश स्मृताः । इन्द्रो धाता भगस्त्वष्टा मित्त्रोऽथ वरुणोऽर्यमा

वैवस्वत मन्वंतरातही द्वादश आदित्य स्मरणात आहेत—इंद्र, धाता, भग, त्वष्टा, मित्र, वरुण आणि अर्यमा.

Verse 37

विवस्वान्सविता पूषा अंशुमान्विष्णुरेव च । एते सहस्रकिरणा आदित्या दाद्वश स्मृताः

विवस्वान, सविता, पूषा, अंशुमान आणि विष्णू—हे सहस्रकिरण असे द्वादश आदित्य स्मृत आहेत.

Verse 38

मारीचात्कश्यपाज्जाताः पुत्त्रास्तेऽदितिनंदनाः । कृशाश्वस्य ऋषेः पुत्रा देवप्रहरणाः स्मृताः

मारीची व कश्यप यांच्यापासून जन्मलेले, अदितीला आनंद देणारे ते पुत्र स्मृत आहेत. तसेच ऋषी कृशाश्वांचे पुत्र ‘देवप्रहरण’ म्हणजे देवांची दिव्य आयुधे म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

Verse 39

एते देवगणास्तात प्रतिमन्वंतरेषु च । उत्पद्यंते विलीयंते कल्पेकल्पे तथैव च

हे तात, हे देवगण प्रत्येक मन्वंतरात उत्पन्न होतात व लय पावतात; तसेच प्रत्येक कल्पातही हेच पुनःपुन्हा घडते.

Verse 40

दितिः पुत्रद्वयं लेभे कश्यपादिति नः श्रुतम् । हिरण्यकशिपुं चैव हिरण्याक्षं तथैव च

आम्ही ऐकले आहे की दितीने कश्यपापासून दोन पुत्र प्राप्त केले—हिरण्यकशिपु आणि हिरण्याक्ष।

Verse 41

हिरण्यकशिपोस्तद्वज्जातं पुत्रचतुष्टयम् । प्रह्लादश्चानुह्लादश्च संह्लादोह्लाद एव च

त्याचप्रमाणे हिरण्यकशिपूचे चार पुत्र झाले—प्रह्लाद, अनुह्लाद, संह्लाद आणि ह्लाद।

Verse 42

प्रह्लादपुत्रा आयुष्मान्शिबिर्बाष्कलिरेव च । विरोचनश्चतुर्थस्तु स बलिं पुत्रमाप्तवान्

प्रह्लादाचे पुत्र आयुष्मान, शिबि आणि बाष्कलि होते; चौथा विरोचन, ज्याला पुढे बलि नावाचा पुत्र झाला।

Verse 43

बलेः पुत्रशतं त्वासीद्बाणज्येष्ठं ततो नृप । धृतराष्ट्रस्तथासूर्य्यो विवस्वानंशुतापनः

हे नृपा! बलीचे शंभर पुत्र होते; त्यांत बाण ज्येष्ठ होता. (त्यांपैकी) धृतराष्ट्र, सूर्य, विवस्वान आणि अंशुतापनही होते.

Verse 44

निकुम्भनामा गुर्वक्षः कुक्षिर्भौमोथ भीषणः । एवमन्ये तु बहवो बाणोज्येष्ठो गुणाधिकः

निकुम्भ नावाचा, गुर्वक्ष, कुक्षि, भौम आणि भीषण असे (पुत्र) होते. असे आणखीही बरेच; बाण ज्येष्ठ व गुणश्रेष्ठ होता.

Verse 45

बाणस्सहस्रबाहुस्तु सर्वास्त्रगुणसंयुतः । तपसा तोषितो यस्य पुरे वसति शूलधृत्

बाण नावाचा सहस्रबाहु सर्व अस्त्रगुणांनी युक्त होता. ज्याच्या तपश्चर्येने शूलधारी महेश प्रसन्न झाला, तो त्याच्याच नगरी वसत असे.

Verse 46

महाकालत्वमगमत्सार्थ्यं यस्य पिनाकिनः । हिरण्याक्षस्य पुत्रोभूदंधको नामनामतः

तो पिनाकी (शिव) याचा योग्य सहचर होऊन महाकालत्वास प्राप्त झाला. हिरण्याक्षाचा अंधक नावाचा पुत्र झाला.

Verse 47

भूतसंतापनश्चैव महानागस्तथैव च । एतेभ्यः पुत्रपौत्राणां कोटयः सप्तसप्ततिः

भूतसंतापन आणि तसेच महानाग हेही होते. यांच्यापासून पुत्र-पौत्रांची संख्या सत्‍हत्तर कोटी झाली.

Verse 48

महाबला महाकाया नानारूपा महौजसः । दनुः पुत्रशतं लेभे कश्यपाद्वरदर्पितम्

महाबला, महाकाया, नानारूपा व महातेजस्वी दनु हिने—कश्यपापासून—वरदानाने समर्थ होऊन शंभर पुत्र प्राप्त केले.

Verse 49

विप्रचित्तिः प्रधानोभूदेषां मध्ये महाबलः । द्विरष्टमूर्द्धा शकुनिस्तथा शंकुशिरोधरः

यांच्यामध्ये महाबली विप्रचित्ती प्रधान झाला. तसेच द्विरष्टमूर्द्धा, शकुनी आणि शंकुशिरोधरही होते.

Verse 50

अयोमुखः शंबरश्च कपिलो वामनस्तथा । मरीचिर्मागधश्चैव हरिर्गजशिरास्तथा

अयोमुख, शंबर, कपिल, वामन; तसेच मरीचि, मागध, हरि आणि गजशिरा—ही सर्व नावे क्रमाने सांगितली आहेत.

Verse 51

निद्राधरश्च केतुश्च केतुवीर्यः शतक्रतुः । इन्द्रमित्रग्रहश्चैव वज्रनाभस्तथैव च

आणि (त्यांत) निद्राधर, केतु, केतुवीर्य, शतक्रतु; तसेच इन्द्रमित्रग्रह आणि वज्रनाभ—ही नावेही आहेत.

Verse 52

एकवस्त्रो महाबाहुर्वज्राक्षस्तारकस्तथा । असिलोमा पुलोमा च विकुर्वाणो महासुरः

एकवस्त्र नावाचा महाबाहु, वज्राक्ष व तारक; तसेच असिलोमा व पुलोमा; आणि विकुर्वाण—हा महान असुर (होता).

Verse 53

स्वर्भानुर्वृषपर्वा च एवमाद्या दनोस्सुताः । स्वर्भानोः सुप्रभा कन्या शची चैव पुलोमजा

स्वर्भानु व वृषपर्वा इत्यादी—हे दनूचे पुत्र होते. स्वर्भानूपासून सुप्रभा ही कन्या झाली, आणि पुलोमापासून शची (जन्मली).

Verse 54

उपदानवी मयस्यासीत्तथा मंदोदरी कुहूः । शर्मिष्ठा सुंदरी चैव चंडा च वृषपर्वणः

उपदानवी ही मयाची पत्नी होती; तसेच मंदोदरी व कुहू (होत्या). आणि वृषपर्वाच्या (कन्या) शर्मिष्ठा, सुंदरी व चंडा (होत्या).

Verse 55

पुलोमा कालका चैव वैश्वनरसुते उभे । बह्वपत्यो महासत्वो मारीचस्य परिग्रहः

पुलोमा व कालका—वैश्वानराच्या दोन्ही कन्या—महासत्त्ववान महर्षी मरीचींच्या पत्नी झाल्या आणि अनेक अपत्यांनी संपन्न झाल्या।

Verse 56

तयोः षष्टिसहस्राणि दानवानां पुराभवन् । पौलोमान्कालखंजांश्च मारीचोजनयत्पुरा

त्या दोघीं पासून प्राचीन काळी दानवांचे साठ हजार उत्पन्न झाले; आणि मरीचींनी पूर्वी पौलोम व कालखंज यांनाही जन्म दिला।

Verse 57

अवध्या ये नराणां वै हिरण्यपुरवासिनः । चतुर्मुखाल्लब्धवरा ये हता विजयेन तु

हिरण्यपुरातील जे रहिवासी मनुष्यांसाठी अवध्य होते आणि चतुर्मुख ब्रह्म्याकडून वर प्राप्त केले होते—तेही विजयाने मारले गेले।

Verse 58

विप्रचित्तिः सिंहिकायां नव पुत्रानजीजनत् । हिरण्यकशिपोर्येवै भागिनेयास्त्रयोदश

विप्रचित्तीने सिंहिकेपासून नऊ पुत्र उत्पन्न केले; आणि ते हिरण्यकशिपूचे तेरा भाचे (भागिनेय) मानले गेले।

Verse 59

कंसः शंखश्च राजेन्द्र नलो वातापिरेव च । इल्वलो नमुचिश्चैव खसृमश्चांजनस्तथा

हे राजेंद्र! कंस व शंख, नल व वातापि; इल्वल व नमुचि, तसेच खसृम व अंजन—ही नावे येथे सांगितली आहेत।

Verse 60

नरकः कालनाभश्च परमाणुस्तथैव च । कल्पवीर्यश्च विख्यातो दनुवंशविवर्द्धनः

नरक, कालनाभ तसेच परमाणु; आणि विख्यात कल्पवीर्य—जो दनु-वंशाचा विस्तार करणारा होता.

Verse 61

संह्लादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले । अवध्याः सर्वदेवानां गंधर्वोरगराक्षसाम्

दैत्य संह्लादाच्या वंशात निवातकवच उत्पन्न झाले; ते सर्व देवांना तसेच गंधर्व, नाग व राक्षसांनाही अवध्य होते.

Verse 62

ये हता बलमाश्रित्य अर्जुनेन रणाजिरे । षट्कन्या जनयामास ताम्रा मारीचवीर्यतः

जे आपल्या बळाचा आधार घेऊन रणांगणात अर्जुनाकडून मारले गेले—ताम्राने मरीचीच्या वीर्यापासून सहा कन्यांना जन्म दिला.

Verse 63

शुकीं श्येनीं च भासीं च सुगृध्रीं गृध्रिकां शुचिम् । शुकी शुकानुलूकांश्च जनयामास धर्मतः

शुकीने धर्मानुसार शुकी, श्येनी, भासी, सुगृध्री, गृध्रिका आणि पवित्र शुचि हिला जन्म दिला; तसेच शुकीने पोपट व घुबडही उत्पन्न केले.

Verse 64

श्येनी श्येनांश्च भासी च कुररानप्यजीजनत् । गृध्री गृध्रान्सुगृध्री च पारावतविहंगमान्

श्येनीने श्येन (बाज) उत्पन्न केले; भासीने कुरर नावाचे शिकारी पक्षीही जनले. गृध्रीने गृध्र (गिधाडे) आणि सुगृध्रीने पारावत इत्यादी विहंगांना जन्म दिला.

Verse 65

हंस सारस कारंड प्लवान्शुचिरजीजनत् । एते ताम्रासुताः प्रोक्ता विनताया निशामय

हंस, सारस, कारंड, प्लव आणि शुचिराजी—हे सर्व ताम्रेचे पुत्र सांगितले आहेत. हे विनते, ऐक.

Verse 66

गरुडः पतगश्रेष्ठोऽरुणश्चेशः पतत्रिणाम् । सौदामिनी तथा कन्या येयं नभसि विश्रुता

गरुड हा पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे आणि अरुण हा पंखधाऱ्यांचा अधिपती आहे; तसेच सौदामिनी नावाची ती कन्या आकाशात प्रसिद्ध आहे.

Verse 67

संपातिश्च जटायुश्च अरुणस्य सुतावुभौ । संपातिपुत्रो बभ्रुश्च शीघ्रगश्चातिविश्रुतः

संपाती आणि जटायु हे दोघेही अरुणाचे पुत्र होते. संपातीचा पुत्र बभ्रु, आणि अतिशय प्रसिद्ध शीघ्रगही (उल्लेखिला आहे).

Verse 68

जटायोः कर्णिकारश्च शतगामी च विश्रुतौ । तेषामसंख्यमभवत्पक्षिणां पुत्रपौत्रकम्

जटायुचे कर्णिकार आणि प्रसिद्ध शतगामी हे पुत्र होते; आणि त्यांच्यापासून पक्ष्यांची असंख्य संतती—पुत्र-पौत्र—उत्पन्न झाली.

Verse 69

सुरसायां सहस्रं तु सर्पाणामभवत्पुरा । सहस्रशिरसां कद्रूः सहस्रं प्राप सुव्रता

पूर्वी सुरसेने एक हजार सर्पांना जन्म दिला; आणि सहस्र फणधाऱ्यांची माता, सुव्रता कद्रूनेही एक हजार प्राप्त केले.

Verse 70

प्रधानास्तेषु विख्याता ष्षड्विंशतिररिन्दम । शेषवासुकिकर्कोट शंखैरावतकंबलाः

त्यांमध्ये, हे अरिंदम, सव्वीस प्रधान नाग प्रसिद्ध आहेत—शेष, वासुकी, कर्कोट, शंख, ऐरावत आणि कंबल।

Verse 71

धनंजय महानील पद्माश्वतर तक्षकाः । एलापत्र महापद्म धृतराष्ट्र बलाहकाः

धनंजय, महानील, पद्माश्वतर व तक्षक; तसेच एलापत्र, महापद्म, धृतराष्ट्र व बलाहक—हेही नागांचे नाम आहेत।

Verse 72

शंखपाल महाशंख पुष्पदंष्ट्रं शुभाननाः । शंखरोमा च नहुषो रमणः पणिनस्तथा

शंखपाल, महाशंख, पुष्पदंष्ट्र, शुभानन; शंखरोमा, नहुष, रमण आणि पणिन—तसेच इतरही।

Verse 73

कपिलो दुर्मुखश्चापि पतंजलिमुखास्तथा । एषामनंतमभवत्सर्वेषां पुत्रपौत्रकम्

कपिल, दुर्मुख आणि पतंजलि-प्रमुख इतर; या सर्वांचा पुत्र-पौत्ररूप वंश अनंतापासूनच प्रवाहित झाला।

Verse 74

प्रायशो यत्पुरादग्धं जनमेजयमंदिरे । रक्षोगणं क्रोधवशा सुनामानमजीजनत्

जनमेजयाच्या मंदिर/यज्ञशाळेत जे पूर्वी बहुतेक दग्ध झाले होते, त्यांनी क्रोधवश राक्षसगण उत्पन्न केला आणि ‘सुनामान’ नावाचा (एक) निर्माण केला।

Verse 75

दंष्ट्रिणां नियुतं तेषां भीमसेनादगात्क्षयम् । दंष्ट्रि गोमायु काकादीन्महिषीर्गोवराङ्गनाः

भीमसेनाच्या हातून लक्षावधी दाढा असलेल्या प्राण्यांचा नाश झाला; आणि त्या दंष्ट्रीने कोल्हे, कावळे इत्यादींसह म्हशी आणि गोपस्त्रींचाही वध केला.

Verse 76

सुरभिर्जनयामास कश्यपात्त्त्रितयं पुरा । मुनिर्मुनीनां च गणं गणमप्सरसां तथा

प्राचीन काळी सुरभीने कश्यपापासून तीन अपत्ये, एक मुनी, मुनींचा समूह आणि अप्सरांच्या समूहाला जन्म दिला.

Verse 77

तथा किन्नरगंधर्वानरिष्टा जनयद्बहून् । तृणवृक्षलता गुल्ममिरा सर्वमजीजनतत्

त्याचप्रमाणे अरिष्टेने अनेक किन्नर आणि गंधर्वांना जन्म दिला; आणि इरेने गवत, वृक्ष, वेली आणि झुडुपे या सर्वांना उत्पन्न केले.

Verse 78

खसा तु यक्षरक्षांसि जनयामास कोटिशः । एते कश्यपदायादाः शतशोथ सहस्रशः

खसेने कोट्यवधी यक्ष आणि राक्षसांना जन्म दिला. हे कश्यपाचे वंशज शेकडो आणि हजारोच्या संख्येने आहेत.

Verse 79

एष मन्वंतरे भीष्म सर्गः स्वारोचिषे स्मृतः । ततस्त्वेकोनपंचाशन्मरुतः कश्यपाद्दितिः । जनयामास धर्मज्ञ सर्वानमरवल्लभान्

हे भीष्म! ही सृष्टी स्वारोचिष मन्वंतरातील मानली जाते. त्यानंतर, हे धर्मज्ञा! कश्यपापासून दितीने एकोणपन्नास मरुतांना जन्म दिला, जे देवांचे लाडके आहेत.