Adhyaya 51

Verse 1

नरोत्तम उवाच । त्रिदशानां च देवानामन्येषां जगदीश्वरः । प्रभुः कर्ता च हर्त्ता च गोप्ता भर्त्ता पिता प्रसूः

नरोत्तम म्हणाला—जगदीश्वर हे त्रिदश देवांचे व इतर सर्वांचेही स्वामी आहेत; तेच प्रभू सृष्टीकर्ता व संहारकर्ता, रक्षक व पालनकर्ता, पिता आणि जन्माचा मूळ स्रोत आहेत।

Verse 2

अस्माकं वाक्श्रमो विष्णोः कथनेनैव युज्यते । किंतु कौतूहलं मेऽस्ति पिपासा वा क्षुधापि वा

आमचा वाणीचा परिश्रम विष्णुकथा सांगण्यातच सफल होतो; पण माझ्या मनात एक कुतूहल आहे—ही तहान आहे का, की भूकही आहे?

Verse 3

कृतं पृच्छति येनैव वक्तव्यं तत्प्रियेण हि । अतीतं चैव जानाति कथं नाथ पतिव्रता

ज्याने जे केले तेच तो विचारितो, आणि जे बोलावे तेही त्याला प्रिय असेच. तो तर भूतकाळही जाणतो—हे नाथ, पतिव्रता स्त्री मग कशी वेगळी वागेल?

Verse 4

किं वा तस्यां प्रभावं च वक्तुमर्हस्यशेषतः । भगवानुवाच । कथितं मे पुरा वत्स पुनः कौतूहलं द्विज

“आणि त्याचा प्रभाव काय? कृपया सर्वथा सांगावे.” भगवान म्हणाले—“वत्सा, हे तू मला पूर्वीही सांगितलेस; तरीही, हे द्विज, पुन्हा कुतूहल जागे झाले आहे.”

Verse 5

कथयिष्यामि तत्सर्वं यत्ते मनसि वर्तते । पतिव्रता पतिप्राणा सदा पत्युर्हिते रता

तुझ्या मनात जे आहे ते सर्व मी सांगीन. ती पतिव्रता, पतीलाच प्राण मानणारी, आणि सदैव पतीच्या हितात रत असते.

Verse 6

देवानामपि साऽऽराध्या मुनीनां ब्रह्मवादिनां । धवस्यैकस्य या नारी लोके पूज्यतमा स्मृता

ती देवांनाही आराध्य आहे आणि ब्रह्मवादि मुनींनाही. जी नारी एकाच पतीशी निष्ठावान असते, तीच लोकी सर्वाधिक पूज्य मानली जाते.

Verse 7

तस्या संमानने गुर्वी निभृता न भविष्यति । मध्यदेशे पुरा तात नगरी चातिशोभना

तिचा सन्मान करताना कोणताही जड संकोच वा हिचकिचाट राहणार नाही. हे तात, पूर्वी मध्यदेशात एक अतिशय शोभिवंत नगरी होती.

Verse 8

तस्यां च ब्रह्मजातीया सेव्या नाम्नी पतिव्रता । तस्या धवोऽभवत्कुष्ठी पूर्वकर्मविरोधतः

तेथे ब्राह्मणकुळात जन्मलेली सेव्या नावाची पतिव्रता स्त्री होती. पूर्वकर्माच्या प्रतिकूल फलामुळे तिचा पती कुष्ठरोगी झाला.

Verse 9

गलद्व्रणास्य पत्युश्च नित्यं चर्यापरायणा । यद्यन्मनोरथं तस्य शक्त्या सा कुरुते भृशम्

तोंडातून जखमेचा रस गळणाऱ्या पतीची ती नित्य सेवा-चर्येत तत्पर असे. त्याच्या मनात जी जी इच्छा उठे, ती ती आपल्या शक्तीने ती भरभरून पूर्ण करी.

Verse 10

अर्चयेद्देववन्नित्यं स्नेहं कुर्यादमत्सरा । कदाचित्पथि गच्छंतीं वेश्यां परमसुंदरीम्

ती पतीला देवासारखे नित्य अर्चन करी आणि मत्सररहित होऊन स्नेह दाखवी. एकदा रस्त्यावर परमसुंदरी अशी एक वेश्या चालत होती.

Verse 11

दृष्ट्वाऽतीवाभवन्मोहान्मन्मथाविष्टचेतनः । निश्श्वस्य सुतरां दीर्घं ततस्तु विमनाऽभवत्

तिला पाहताच तो अत्यंत मोहित झाला; मन्मथाने ग्रासलेल्या चित्ताने त्याने फार दीर्घ उसासा टाकला आणि मग तो खिन्न झाला.

Verse 12

श्रुत्वा गृहाद्विनिःसृत्य साध्वी पप्रच्छ तं पतिं । उन्मनास्त्वं कथं नाथ निःश्वासस्ते कथं विभो

हे ऐकून साध्वी पत्नी घराबाहेर येऊन पतीला विचारू लागली—“नाथ, तुम्ही असे उन्मन का आहात? हे विभो, हा दीर्घ उसासा का?”

Verse 13

ब्रूहि मे यच्च कर्तव्यमकर्तव्यं च यत्प्रियम् । दयितं ते करिष्यामि त्वमेको मे गुरुः प्रियः

मला सांगा काय कर्तव्य आहे, काय अकर्तव्य आहे आणि तुम्हाला काय प्रिय आहे. जे तुम्हाला प्रिय तेच मी करीन; तुम्हीच माझे प्रिय गुरु आहात.

Verse 14

अभीष्टं वद मे नाथ यथाशक्ति करोम्यहम् । इत्युक्ते तामुवाचेदं वृथा किं भाषसे प्रिये

हे नाथ, तुम्हाला जे अभिष्ट आहे ते मला सांगा; मी यथाशक्ती ते करीन. असे म्हणताच तो म्हणाला—प्रिये, व्यर्थ का बोलतेस?

Verse 15

न शक्ता त्वं न चैवाहं मोघं वक्तुं न युज्यते । प्रष्टुं नाधिकरोषीति यथा दीर्घतरोः फलम्

न तू समर्थ आहेस, न मी; मोघं बोलणे योग्य नाही. तुला विचारण्याचा अधिकार नाही—जसे अतिउंच वृक्षाचे फळ सहज मिळत नाही.

Verse 16

भूमौ स्थित्वा तु खर्वात्मा समुद्धर्तुं प्रवांछति । तथा मे रमणी लोभान्मोहाद्यदभिवांछितम्

भूमीवर उभा असूनही मूढ मनुष्य जणू जग उचलण्याची इच्छा करतो. तसेच माझ्या रमणीने लोभ-मोहाने कल्पित गोष्ट मागितली.

Verse 17

दंपत्योरपि दुःसाध्यमपयानं वदाम्यहम् । पतिव्रतोवाच । ज्ञात्वा तु त्वन्मनोवृत्तं शक्ताहं कार्यसाधने

दांपत्यालाही दुष्साध्य असे प्रस्थान मी सांगतो. पतिव्रता म्हणाली—तुमच्या मनोवृत्तीचा अर्थ जाणून मी कार्यसाधनेत समर्थ आहे.

Verse 18

आदेशं कुरु मे नाथ कर्तव्यं येन केनचित् । यदि ते दुर्लभं कार्यं कर्तुं शक्नोमि यत्नतः

हे नाथा, मला आज्ञा द्या; कोणतेही कर्तव्य मला सोपवा. तुमचे काही दुर्धर कार्य असेल तर मी प्रयत्नपूर्वक ते करू शकतो.

Verse 19

तदा मे त्वतिकल्याणं फलिष्यति परे त्विह । इत्युक्ते परमः प्रीतः स्थितो वचनमब्रवीत्

मग माझे परम कल्याण निश्चयाने फळेल—इहलोकीही आणि परलोकीही. असे ऐकून तो अत्यंत प्रसन्न झाला व तेथेच स्थिर राहून हे वचन बोलला.

Verse 20

पापाभ्यासाच्च पाप्मानं पृच्छतीति विनिश्चयः । पथ्यस्मिन्संप्रगच्छंतीं वेश्यां परमसुंदरीम्

पापाचा वारंवार अभ्यास झाल्याने मनुष्य पापमार्गच विचारतो, असा निश्चय आहे. त्या मार्गावर चालताना त्याला परमसुंदरी अशी एक वेश्या जाताना दिसली.

Verse 21

सर्वतश्चानवद्यांगीं दृष्ट्वा मे दह्यते मनः । यदि तां त्वत्प्रसादाच्च प्राप्नोमि नवयौवनां

तिचे सर्वांग निर्दोष सौंदर्य पाहून माझे मन आतून जळते. जर तुमच्या कृपेने मी तिला पुन्हा नवयौवनयुक्त रूपात प्राप्त करू शकलो तर...

Verse 22

तदा मे सफलं जन्म कुरु साध्वि हितं मम । यदि मां कुष्ठिनं दीनं पूतिगंधं नवव्रणम्

हे साध्वी, मग माझा जन्म सफल कर; माझे हित कर—जरी मी कुष्ठरोगी, दीन, दुर्गंधीयुक्त आणि नऊ व्रणांनी व्यापलेला असलो तरी.

Verse 23

न गच्छति वरारोहा तदा मे निधनं हितम् । श्रुत्वा तेनेरितं वाक्यं साध्वी वचनमब्रवीत्

“ती वरारोहा जर गेली नाही, तर माझ्यासाठी मृत्यूच हितकर आहे.” असे त्याचे वचन ऐकून त्या साध्वीने उत्तर दिले.

Verse 24

यथाशक्ति करिष्यामि स्थिरी भव प्रभोऽधुना । मनसाथ समालोच्य क्षपांते ह्युषसि द्रुतम्

“मी यथाशक्ती करीन; हे प्रभो, आता स्थिर राहा. मनात विचार करून रात्रीच्या शेवटी—उषःकाळी—त्वरित करीन.”

Verse 25

गोमयं सह शोधन्या गृहीत्वा सा ययौ मुदा । संप्राप्य गणिकागेहं शोधयित्वा च चत्वरम्

गोमय आणि शुद्धीची झाडू घेऊन ती आनंदाने गेली. गणिकेच्या घरी पोहोचून तिने चत्वर/आंगणही स्वच्छ केले.

Verse 26

प्रतोलीं वीथिकां चैव गोमयं प्रददौ मुदा । सा तूर्णमागता गेहे जनस्यालोकने भयात्

तिने आनंदाने प्रतोली (द्वार) व वीथिका (गल्लीत) गोमय लावले. मग लोकांच्या नजरेच्या भीतीने ती त्वरेने घरात परत आली.

Verse 27

एवं क्रमेण सा साध्वी चरति स्म दिनत्रयम् । अथ सा वारमुख्या च चेटिकाश्चेटकानपि

अशा रीतीने त्या साध्वीने क्रमाने तीन दिवस आचरण केले. मग वारमुख्या (प्रधान गणिका) दासींसह—आणि दासांनाही घेऊन—तेथे आली.

Verse 28

अपृच्छत्कस्य कर्माणि शोभनानि च चत्वरे । मया नोक्तेप्युषः काले कस्य मत्प्रियकारणात्

तो चत्वरात विचारू लागला—“ही शोभन कर्मे कोणाची?” उषःकाळी मी काही सांगितले नव्हते, तरीही माझ्यासाठी प्रिय होण्याच्या कारणाने कोणाच्या निमित्ताने तो मला प्रसन्न करण्यास प्रिय झाला, असे तो मनात चिंतू लागला।

Verse 29

रुच्यकर्मणि दीप्यंते रथ्या चत्त्वर वीथिकाः । परस्परेण संचिंत्य वारमुख्यां च तेऽब्रुवन्

रुचिर उत्सव तेजाने उजळू लागले, तेव्हा रथ्या, चत्वर आणि वीथिका प्रकाशमान झाल्या। मग ते परस्परांशी विचारविनिमय करून प्रमुख वारमुखी (गणिका) हिला म्हणाले।

Verse 30

अस्माभिर्न कृतं भद्रे कर्म चैतत्प्रमार्जनम् । अथ सा विस्मयं गत्वा संचिंत्य रजनीक्षये

ते म्हणाले—“भद्रे, आम्ही यासाठी कोणतेही प्रायश्चित्तकर्म वा शुद्धीकरण केलेले नाही।” तेव्हा ती विस्मय पावून, रात्र संपता संपता मनात चिंतन करू लागली।

Verse 31

तया च दृश्यते सा च तथैव पुनरागता । दृष्ट्वा तां महतीं साध्वीं ब्राह्मणीं च पतिव्रताम्

तिने तिला पाहिले, आणि तीही त्याच प्रकारे पुन्हा परत आली। त्या महान साध्वी, पतिव्रता ब्राह्मणीला पाहून सर्वांचे मन श्रद्धेने नम्र झाले।

Verse 32

दधार चरणे तस्या हा क्षमस्वेति भाषिणी । आयुर्देहं च संपत्तिर्यशोर्थः कीर्तिरेव च

“हा, क्षमा करा”—असे म्हणत तिने तिचे चरण धरले। आणि शरणागत होऊन आयुष्य, देह, संपत्ती—मान, धन व कीर्तीही अर्पण केली।

Verse 33

एतासां मे विनाशाय स्फुरसीव पतिव्रते । यद्यत्प्रार्थयसे साध्वि नित्यं दास्यामि तद्दृढम्

हे पतिव्रते, माझ्या या शत्रूंच्या विनाशासाठी तू जणू प्रज्वलित झाली आहेस। हे साध्वी, तू जे जे मागशील ते मी नित्य आणि निश्चयाने तुला देईन।

Verse 34

सुवर्णं मणिरत्नं वा चेलं वा यन्मनोरथं । तामुवाच ततः साध्वी न मे चार्थे प्रयोजनम्

“सुवर्ण असो, मणिरत्न असो किंवा वस्त्र—तुझ्या मनास जे हवे ते सांग,” असे तो म्हणाला. तेव्हा साध्वी म्हणाली, “मला अशा धनाची गरज नाही.”

Verse 35

अस्ति कार्यं च ते किञ्चिद्वदामि कुरुषे यदि । तदा मे हृदि संतोषः कृतं सर्वं त्वयाऽधुना

तुझ्यासाठी माझे एक लहानसे काम आहे—तू माझ्या सांगण्याप्रमाणे केलेस तर माझे हृदय संतुष्ट होईल; जणू आत्ताच तू माझ्यासाठी सर्व काही केलेस।

Verse 36

गणिकोवाच । सत्यं सत्यं करिष्यामि द्रुतं वद पतिव्रते । कुरु मे रक्षणं मातर्द्रुतं कृत्यं च मे वद

गणिका म्हणाली—“खरेच, खरेच, मी करीन। हे पतिव्रते, लवकर सांग. माता, माझे रक्षण कर; आणि मला काय करायचे ते त्वरेने सांग.”

Verse 37

त्रपया निकृतं वाच्यं तस्यामुक्तं वरं प्रियम् । क्षणं विमृश्य सा वेश्या कृत्वा क्षांतिमुवाच च

लज्जेमुळे तिने संयत वाणीने त्याला प्रिय व मनोहर वचन सांगितले. क्षणभर विचार करून ती वेश्या धैर्य धरून पुन्हा बोलली.

Verse 38

कुष्ठिनः पूतिगंधस्य संपर्के दुःखिता भृशम् । दिनैकं च करिष्यामि यद्यागच्छति मद्गृहम्

दुर्गंधीयुक्त कुष्ठरोग्याच्या संपर्काने मी अत्यंत दुःखी आहे. तरीही, जर तो माझ्या घरी आला तर मी एक दिवस सहन करेन.

Verse 39

पतिव्रतोवाच । आगमिष्यामि ते गेहमद्य रात्रौ च सुंदरि । भुक्तभोग्यं पतिं हृष्टं पुनर्नेष्यामि मद्गृहम्

पतिव्रता म्हणाली: 'हे सुंदरी, आज रात्री मी तुझ्या घरी येईन. उपभोगानंतर प्रसन्न झालेल्या पतीला मी पुन्हा माझ्या घरी घेऊन जाईन.'

Verse 40

गणिकोवाच । गच्छ शीघ्रं महाभागे स्वगृहं च पतिव्रते । पतिस्ते चार्द्धरात्रे स आगच्छतु च मद्गृहम्

गणिका म्हणाली: 'हे महाभागे, हे पतिव्रते, तू लवकर आपल्या घरी जा. तुझे पती मध्यरात्री माझ्या घरी येवोत.'

Verse 41

बहवो मे प्रियास्संति राजानस्तत्समाश्च ये । एकैको मद्गृहे नित्यं तिष्ठतीह निरंतरम्

माझे अनेक प्रिय राजे आहेत आणि त्यांच्यासारखे इतरही आहेत. त्यातील प्रत्येकजण नित्य निरंतर माझ्या घरी राहतो.

Verse 42

अद्याहं मे गृहं शून्यं करिष्यामि च त्वद्भयात् । स चागच्छतु ते भर्त्ता स चास्मान्प्राप्य गच्छतु

आज तुझ्या भयामुळे मी माझे घर रिकामे करेन. तुझे पती येवोत आणि मला प्राप्त करून (संतुष्ट होऊन) जावोत.

Verse 43

एतच्छ्रुत्वा तु सा साध्वी गतासौ स्वगृहे तथा । पत्यौ निवेदयामास कृत्यं ते फलितं प्रभो

हे ऐकून ती साध्वी आपल्या घरी परत आली. तिने पतीस निवेदन केले—“प्रभो, तुमचे अभिप्रेत कार्य फळास आले आहे.”

Verse 44

अद्य रात्रौ च तद्गेहं गंतुं ख्यातिं करोति सा । प्रभूताः पतयस्तस्यास्तव कालो न विद्यते

आज रात्रीसुद्धा ती त्या पुरुषाच्या घरी जाऊन आपली ख्याती वाढवीत आहे. तिचे अनेक पती झाले आहेत—तुझ्यासाठी तिच्याकडे वेळ नाही.

Verse 45

विप्र उवाच । कथं यास्यामि तद्गेहं मया गंतुं न शक्यते । एतज्ज्ञात्वा कुतः क्षांतिः कृतं कार्यं कथं भवेत्

विप्र म्हणाला—“मी त्या घरी कसा जाऊ? माझ्याने तिथे जाणे शक्य नाही. हे कळल्यावर मनाला शांती कशी मिळेल? आणि कार्य सिद्ध कसे होईल?”

Verse 46

पतिव्रतोवाच । स्वपृष्ठस्थमहं कृत्वा नेष्यामि तद्गृहं प्रति । सिद्धे ह्यर्थे नयिष्यामि पुनस्ते नैव वर्त्मना

पतिव्रता म्हणाली—“मी तुम्हाला पाठीवर घेऊन त्या घरी नेईन. हेतू सिद्ध झाल्यावर तुम्हाला पुन्हा परत आणीन—पण याच मार्गाने नाही.”

Verse 47

द्विज उवाच । कल्याणि त्वत्कृतेनैव सर्वं मे कृत्यमेष्यति । इदानीं यत्कृतं कर्म स्त्रीजनैरपि दुःसहम्

द्विज म्हणाला—“कल्याणी, तुझ्याच कृतीने माझी सर्व कर्तव्ये पूर्ण होतील. पण आता जे कार्य हाती घेतले आहे, ते स्त्रियांसाठीही दुःसह आहे.”

Verse 48

तस्मिंश्च नगरे रम्ये नित्यं च धनिनो गृहे । पौरेश्च प्रचुरं वित्तं हृतं राज्ञा श्रुतं तदा

तेव्हा असे ऐकू आले की त्या रम्य नगरात धनिकांच्या घरांतील व नगरवासियांचे पुष्कळ धन राजाने नित्यच जप्त करून घेतले.

Verse 49

श्रुत्वा सर्वान्निशाचारानाहूय नृपती रुषा । जीवितुं यदि वो वांछा चोरं मामद्य दास्यथ

हे ऐकून राजा क्रोधाने सर्व निशाचरांना बोलावून म्हणाला—“तुम्हाला जिवंत राहायचे असेल तर आजच तो चोर मला सुपूर्द करा.”

Verse 50

गृहीत्वा तु नृपस्याज्ञां यत्तैर्जिघृक्षयाकुलैः । चारैश्चोरो गृहीतस्तैर्बलाच्चैव नृपाज्ञया

राजाची आज्ञा स्वीकारून ते हेर त्याला पकडण्याच्या उत्कंठेने व्याकुळ झाले; आणि राजाज्ञेनुसार बलपूर्वक त्या चोराला पकडून आणले.

Verse 51

नगरोपांतदेशे च वृक्षमूले घने वने । समाधिस्थोमहातेजामांडव्योमुनिपुंगवः

नगराच्या उपांत्य भागात, घनदाट वनातील एका वृक्षाच्या मुळाशी, महातेजस्वी तपस्वीश्रेष्ठ मुनि मांडव्य समाधिस्थ होते.

Verse 52

व्यातिष्ठद्वह्निसंकाशो योगिनां प्रवरो मुनिः । अंतर्नाडीगतो वायुः किंचिन्न प्रतिभाति च

योग्यांमध्ये श्रेष्ठ तो मुनि अग्नीसारखा दीप्तिमान उभा होता; परंतु अंतर्नाड्यांत प्रविष्ट झालेला प्राणवायू किंचितही प्रकट होत नव्हता.

Verse 53

तं ब्रह्मतुल्यं तिष्ठन्तं दृष्ट्वा दुष्टा महामुनिम् । चोरोयमद्भुताकारो धूर्तस्तिष्ठति कानने

ब्रह्मतुल्य तेजस्वी महामुनी तेथे उभा आहे असे पाहून त्या दुष्टाने म्हटले— “हा अद्भुत रूपाचा चोर आहे; हा धूर्त वनात उभा आहे।”

Verse 54

एवमुक्त्वा तु तं पापा बबन्धुर्मुनिसत्तमम् । नोक्ताश्च नेक्षितास्तेन पुरुषा अतिदारुणाः

असे बोलून त्या पापींनी मुनिसत्तमाला बांधले; पण तो अत्यंत क्रूर पुरुषांना ना बोलला, ना त्यांच्याकडे पाहिले।

Verse 55

ततो राजा उवाचेदं संप्राप्तस्तस्करो मया । उपांते च पथिद्वारे कुरुध्वं घोरदण्डनम्

मग राजा म्हणाला— “माझ्या हातून चोर पकडला गेला आहे. रस्त्याच्या दाराजवळ याला घोर दंड द्या।”

Verse 56

मांडव्यश्च मुनिस्तत्र पथिशूले च कीलितः । पायुदेशे च तैर्दत्तं शूलं यावच्च मस्तकम्

तेथे मांडव्य मुनीला रस्त्याच्या काठी शूळावर खिळले; त्यांनी गुदप्रदेशातून शूळ घुसवून तो मस्तकापर्यंत नेला।

Verse 57

व्यथां स च न जानाति शूले विद्धतनुर्यमात् । अन्यैरपि कृतो दण्डः कृतस्तैस्तु मनोहितः

यमाने शूळावर भेदलेले शरीर असूनही त्याला वेदना कळत नाही; इतरांनी दिलेला दंडही त्याच्यासाठी मनास प्रिय व हितकारक ठरतो।

Verse 58

एतस्मिन्नंतरे रात्रावंधकारे घनोन्नते । स्वपतिं पृष्ठतः कृत्वा प्रययौ सा पतिव्रता

याच दरम्यान रात्री घनदाट अंधार पसरला; ती पतिव्रता आपल्या पतीला पाठीमागे ठेवून पुढे निघाली।

Verse 59

मांडव्यस्य तनौ सङ्गात्कुष्ठिनो गंध आगतः । भग्नः समाधिस्तस्यैवं कुष्ठिसंसर्गतो ध्रुवम्

मांडव्याच्या देहसंसर्गाने कुष्ठ्याचा दुर्गंध त्याच्यावर आला; म्हणून कुष्ठीसंसर्गामुळे त्याची समाधी निश्चयच भंग पावली।

Verse 60

मांडव्य उवाच । एवं येनाधुना कृच्छ्रं कारितं गात्रवेदनम् । स एव भस्मतां यातु प्रोदिते च विरोचने

मांडव्य म्हणाले—ज्याने आत्ताच मला हे कठोर कष्ट व देहवेदना दिली, तोच तेजस्वी सूर्य उगवताच भस्म होवो।

Verse 61

मांडव्येनैवमुक्तस्स पपात धरणीतले । ततः पतिव्रता चाह ब्रध्नो नोदयतु ध्रुवं

मांडव्याने असे म्हटल्यावर तो भूमीवर कोसळला. तेव्हा पतिव्रता म्हणाली—‘ब्रध्न (सूर्य) निश्चयाने उदयास येऊ नये; स्थिर राहो.’

Verse 62

दिनत्रयं गृहं नीत्वा शापाद्वेश्मगता ततः । शयनीये स्थितं रम्ये धृत्वाऽतिष्ठत्पतिव्रता

तीन दिवस त्याला घरी नेऊन, नंतर शापामुळे ती घरात गेली. रम्य शय्येजवळ त्याला धरून ती पतिव्रता उभी राहिली।

Verse 63

शप्त्वा तं च मुनिश्रेष्ठो गतो देशमभीष्टकम् । सूरो नोदयते लोके यावच्चैव दिनत्रयम्

त्याला शाप देऊन मुनिश्रेष्ठ आपल्या अभिष्ट देशास निघून गेले. तेव्हा जगात तीन दिवस सूर्याचा उदय झाला नाही.

Verse 64

निखिलं व्यथितं दृष्ट्वा त्रैलोक्यं सचराचरम् । शतक्रतुं पुरस्कृत्य गता देवाः पितामहम्

चराचरांसह संपूर्ण त्रैलोक्य व्यथित झालेले पाहून देवांनी शतक्रतु (इंद्र) याला अग्रस्थानी ठेवून पितामह (ब्रह्मा) यांच्याकडे प्रस्थान केले.

Verse 65

वृत्तं न्यवेदयन्सर्वं पद्मयोनौ दिवौकसः । कारणं च न जानीमस्त्वं तु योग्यं विधेहि नः

स्वर्गवासी देवांनी पद्मयोनि (ब्रह्मा) यांना सर्व वृत्तांत निवेदिला—“याचे कारण आम्हांस माहीत नाही; आपण समर्थ आहात, आमच्यासाठी याचा निर्णय करा.”

Verse 66

ब्रह्मोवाच । पतिव्रताया यद्वृत्तं मांडव्यस्य मुनेश्च यत् । यथा नोदयते ब्रध्नो धाता देवेष्ववेदयत्

ब्रह्मा म्हणाले—“त्या पतिव्रतेचे वृत्तांत आणि मुनि मांडव्य यांचा प्रसंग ऐका; धात्याने देवांमध्ये जसा निवेदिला, ज्यामुळे ब्रध्न (सूर्य) पुन्हा उदयास येऊ नये.”

Verse 67

ततो देवा विमानैश्च पुरस्कृत्य प्रजापतिम् । गतास्तदंतिकं विप्र तूर्णं सर्वे च भूतलम्

त्यानंतर देवांनी प्रजापतीला अग्रस्थानी ठेवून, विमानांत आरूढ होऊन, हे विप्र, सर्वजण एकत्रितपणे त्वरेने पृथ्वीवरील त्या स्थानी गेले.

Verse 68

तेषां श्रिया विमानानां मुनीनां किरणैस्तथा । शतसूर्यमिवाभाति नान्यत्र च गृहोदरे

त्या दिव्य विमानांच्या श्रीने आणि मुनींच्या किरणमय तेजाने घराचे अंतरंग जणू शंभर सूर्यांनी उजळावे तसे प्रकाशले; अन्यत्र तशी प्रभा नव्हती।

Verse 69

हा हतास्मि कथं सूरो मद्गृहे समुपस्थितः । अदृश्यंत तया देवा विमानैर्हंससन्निभैः

“हाय, मी नष्ट झाले! सूर्य माझ्या घरी कसा प्रकट झाला?” तिच्या दृष्टीस हंसासारख्या विमानांत आरूढ देव दिसू लागले।

Verse 70

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा तामुवाच पतिव्रताम् । अखिलानां च देवानां द्विजानां च गवां तथा

तेवढ्यात ब्रह्मदेवांनी त्या पतिव्रतेस संबोधिले—समस्त देव, द्विज आणि गायी यांच्या वतीने, त्यांच्या हितासाठी।

Verse 71

यथैव निधनं तेषां कथं ते परिरोचते । मातः क्रोधं त्यजस्वाद्य सूर्यस्योदयनं प्रति

जर त्यांचा नाशच होणार असेल, तर ते तुला कसे रुचेल? माता, आज क्रोध सोड आणि सूर्याच्या उदयाकडे मन वळव।

Verse 72

पतिव्रतोवाच । सर्वलोकानतिक्रम्य पतिरेको गुरुर्मम । अस्य मृत्युर्मुनेश्शापादुदिते च विरोचने

पतिव्रता म्हणाली—“सर्व लोकांपलीकडे माझा एकमेव गुरु माझा पतीच आहे. मुनीच्या शापामुळे याचा मृत्यू होईल, आणि विरोचन उदयास येताच तो घडेल.”

Verse 73

तेनैव कारणेनैष मया शप्तो दिवाकरः । न कोपान्न च मोहाच्च लोभात्कामान्न मत्सरात्

त्याच कारणामुळे मी या दिवाकरास (सूर्यास) शाप दिला—क्रोधाने नव्हे, मोहाने नव्हे, लोभाने नव्हे, कामनेने नव्हे, मत्सरानेही नव्हे।

Verse 74

ब्रह्मोवाच । एकस्य निधनेनैव त्रैलोक्यस्य हितं भवेत् । ततस्ते चाधिकं पुण्यं मातरेवं भविष्यति

ब्रह्मा म्हणाले—एकाच्याच निधनाने जर त्रैलोक्याचे कल्याण होत असेल, तर तुला अधिक पुण्य प्राप्त होईल; मातेलाही तसेच होईल।

Verse 75

सा चोवाच विधिं तत्र देवानामग्रतः सती । पतिं त्यक्त्वा च मे सत्यं शिवं मे नानुरोचते

तेव्हा सतीने देवांसमोर ब्रह्मांना म्हटले—मी सत्य सांगते; पतीचा त्याग केला तरीही शिव मला मान्य नाहीत।

Verse 76

ब्रह्मोवाच । उदिते च खगे सौम्ये पत्यौ ते भस्मतां गते । स्वस्थेभूते च त्रैलोक्ये करिष्यामि हितं तव

ब्रह्मा म्हणाले—हे सौम्ये, शुभ खग उगवल्यावर आणि तुझा पती भस्म झाल्यावर, तसेच त्रैलोक्य स्वस्थ झाल्यावर, मी तुझे हित करीन।

Verse 77

भस्मनः पुरुषो भाव्यः कामदेवसमप्रभः । गुणैः सर्वैर्युतो भर्ता रतिवत्त्वं च सर्वदा

भस्मातून एक पुरुष उत्पन्न होईल—कामदेवासारखा तेजस्वी; सर्व गुणांनी युक्त योग्य भर्ता, आणि सदैव रति-शक्तीने संपन्न।

Verse 78

यथापूज्यो हरिर्दैवैर्यथा लक्ष्मीश्च पूजिता । तथैव दंपती स्वर्गे तस्मान्मद्वचनं कुरु

जसे देव हरिची पूजा करतात आणि जशी लक्ष्मीही पूजिता आहे, तसेच हे दांपत्य स्वर्गात मान्य होईल. म्हणून माझे वचन पाळ.

Verse 79

पतिव्रतोवाच । पत्युर्मे निधने ब्रह्मन्विधवा लोकनिंदिता । कांस्तु लोकान्गमिष्यामि भग्ना चारामलीमसा

पतिव्रता म्हणाली— हे ब्राह्मण! पतीच्या निधनाने मी विधवा झाले, लोकांत निंदित झाले. आचारमलिनतेने भग्न झालेली मी आता कोणत्या लोकांना जाऊ?

Verse 80

ब्रह्मोवाच । अतस्ते नास्ति दोषो वै न मृतस्ते धवोऽधुना । अस्माकं वचनेनैव कुष्ठी मन्मथतां व्रजेत्

ब्रह्मा म्हणाले— म्हणून तुझ्यात दोष नाही; तुझा धव आता मेला नाही. माझ्या वचनमात्राने हा कुष्ठी मन्मथत्वास जाईल.

Verse 81

वदत्येवंविधौ सा च विमृश्य क्षणमेव च । बाढमुक्तवती सा च ततस्सूर्योदयोऽभवत्

तो असे बोलत असता तिने क्षणभर विचार केला आणि ‘बाढम्’—“तसेच होवो”—असे उत्तर दिले. तेव्हा सूर्योदय झाला.

Verse 82

अभवद्भस्मरूपोऽसौ मुनिशापप्रपीडितः । भस्मनो मध्यतो जातो द्विजो मन्मथपीडितः

मुनिशापाने पीडित तो भस्मरूप झाला. आणि त्या भस्माच्या मध्यातून एक द्विज जन्मला, जो मन्मथपीडित होता.

Verse 83

दृष्ट्वा विस्मयपमापन्नाः सर्वे ते पुरवासिनः । मुदिता देवसंघाश्च जनः स्वस्थतरोऽभवत्

ते दृश्य पाहून नगरातील सर्व निवासी परम विस्मयाने स्तब्ध झाले. देवसंघ आनंदित झाले आणि लोक अधिकच स्वस्थ व निश्चिंत झाले.

Verse 84

विमानेनार्कवर्णेन स्वर्लोकादागतेन च । पतिना सह सा साध्वी सुरैः सार्द्धं गता दिवम्

स्वर्लोकातून आलेल्या सूर्यवर्ण विमानाने ती साध्वी आपल्या पतीसह देवांसोबत दिव्यलोकास गेली.

Verse 85

एवं पतिव्रता यस्माच्छुभा चैव तु मत्समा । तेन वृत्तं च जानाति भूतं भव्यं प्रवर्तनम्

ती अशी पतिव्रता, शुभ आणि माझ्यासमान असल्यामुळे तिला भूत, भविष्य आणि घटनांचा प्रवाह सर्व कळतो.

Verse 86

य इदं श्रावयेल्लोके पुण्याख्यानमनुत्तमम् । तस्य पापं क्षयं याति जन्मजन्मकृतं च यत्

जो या लोकी हे अनुपम पुण्याख्यान श्रवण करवितो, त्याचे जन्मोजन्मीचे केलेले पापही क्षय पावते.

Verse 87

अक्षयं लभते स्वर्गं विबुधैः संप्रयुज्यते । ब्राह्मणो लभते वेदं जन्मजन्मसु बाडव

तो अक्षय स्वर्ग प्राप्त करतो व देवांशी संयुक्त होतो. हे बाडव! ब्राह्मण जन्मोजन्मी वेद प्राप्त करतो.

Verse 88

सकृच्छृणोति यः पूतो दुष्कृतौघाद्विमुच्यते । सुरालयमवाप्नोति स्वर्गाद्भ्रष्टो धनी भवेत्

जो हे एकदाच श्रद्धेने ऐकतो तो पवित्र होतो आणि दुष्कृतांच्या प्रवाहातून मुक्त होतो. तो देवांचे धाम प्राप्त करतो; आणि स्वर्गातूनही च्युत झाला तरी पृथ्वीवर धनवान होतो.