Adhyaya 5
The Destruction of Dakṣa’s Sacrifice
भीष्माने विचारले—सतीने देहत्याग कसा केला आणि रुद्राने दक्षाचा यज्ञ का उद्ध्वस्त केला? पुलस्त्य सांगतात की गंगाद्वारी दक्षाने भव्य महायज्ञ केला; देव, ऋषी, विविध जीवसृष्टी आणि संपूर्ण ऋत्विज-पुरोहितवर्ग तेथे जमला होता. सती सभेकडे पाहून व्यथित होते, कारण शिवांना निमंत्रणच नाही—हा सामाजिक-वैदिक अपमान होता. दक्षादींच्या संवादात शंकरांची तपस्वी-भयानक प्रतिमा दाखवून निंदा होते आणि कर्मविचार सांगून सतीला सहनशील राहण्यास सांगितले जाते; पण सती सत्यवचन करून योगाग्नीने आत्मदहन करतात व गंगातटी तीर्थस्मृती स्थापन होते. शोकाकुल पिनाकी गणांना यज्ञविध्वंसाची आज्ञा देतात; देवगण पराभूत होतात. तेव्हा दक्ष दीर्घ नमस्कार-स्तोत्राने महेश्वरांची स्तुती करतो; शिव प्रसन्न होऊन यज्ञाचे फल व व्यवस्था पुनःस्थापित करतात. नारद सतीचा पुनर्जन्म (हिमवान–मेना यांची कन्या) उघड करतात; पुलस्त्य तिच्या पुनर्विवाहासह प्रसंगाचा उपसंहार करतात।
Shlokas
Verse 1
भीष्म उवाच । कथं सती दक्षसुता देहं त्यक्तवती शुभा । दक्षयज्ञस्तु रुद्रेण विध्वस्तः केन हेतुना
भीष्म म्हणाले—शुभा दक्षकन्या सतीने देह कसा त्यागला? आणि रुद्राने दक्षाचा यज्ञ कोणत्या कारणाने उद्ध्वस्त केला?
Verse 2
एतन्मे कौतुकं ब्रह्मन्कथं देवो महेश्वरः । जगामाथ क्रोधवशं त्रिपुरारिर्महायशाः
हे ब्रह्मन्, हेच माझे कुतूहल आहे—महायशस्वी त्रिपुरारि देव महेश्वर क्रोधाच्या वश कसे झाले?
Verse 3
पुलस्त्य उवाच । गंगाद्वारे पुरा भीष्म दक्षो यज्ञमथारभत् । तत्र देवासुरगणाः पितरोथ महर्षयः
पुलस्त्य म्हणाले—हे भीष्म, पूर्वी गंगाद्वार येथे दक्षाने यज्ञ आरंभ केला. तेथे देव-असुरगण, पितृगण आणि महर्षीही एकत्र जमले.
Verse 4
समाजग्मुर्मुदायुक्ताः सर्वे देवाः सवासवाः । नागा यक्षाः सुपर्णाश्च वीरुदोषधयस्तथा
इंद्रासह सर्व देव आनंदयुक्त होऊन तेथे आले; तसेच नाग, यक्ष, सुपर्ण (गरुड) आणि लता व औषधीही उपस्थित झाल्या.
Verse 5
कश्यपो भगवानत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । प्रचेतसोंगिराश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः
भगवान कश्यप, अत्रि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, प्रचेतस, अंगिरस आणि वसिष्ठ—हे सर्वही महातपस्वी होते.
Verse 6
तत्र वेदीं समां कृत्वा चातुर्होत्रं न्यवेशयत् । होता वसिष्ठस्तत्रासीदंगिराध्वर्युसत्तमः
तेथे समतल वेदी करून चातुर्होत्र यज्ञविधी नीट बसविला। त्या यज्ञात वसिष्ठ होता होते आणि अध्वर्युश्रेष्ठ अङ्गिरा उपस्थित होते।
Verse 7
बृहस्पतिरथोद्गाता ब्रह्मा वै नारदस्तथा । यज्ञकर्मप्रवृत्तौ तु हूयमानेषु चाग्निषु
तेव्हा बृहस्पती उद्गाता (सामगानकर्ता) झाले; तसेच ब्रह्मा आणि नारदही. यज्ञकर्म सुरू होताच अग्निंमध्ये आहुती अर्पण केली जात होती।
Verse 8
आगता वसवः सर्व आदित्या द्वादशैव तु । अश्विनौ मरुतश्चैव मनवश्च चतुर्दश
सर्व वसु आले, आणि निश्चयच बारा आदित्यही. दोन्ही अश्विनीकुमार, मरुतगणही, तसेच चौदा मनूही उपस्थित झाले।
Verse 9
एवं यज्ञे प्रवृत्ते तु हूयमानेषु चाग्निषु । विभूतिं तां परां तत्र भक्ष्यभोज्यकृतां शुभाम्
अशा रीतीने यज्ञ सुरू झाला आणि अग्निंमध्ये आहुती दिली जात होती; तेव्हा तेथे परम व शुभ अशी विभूती प्रकट झाली, जी भक्ष्य-भोज्य पदार्थ निर्माण करणारी होती।
Verse 10
आलोक्य सर्वतो भूमिं समंताद्दशयोजनम् । महावेदी कृता तत्र सर्वैस्तत्र समन्वितैः
दहा योजनांपर्यंत सर्व बाजूंनी भूमी पाहून, तेथे जमलेल्या सर्वांनी एकत्र येऊन त्या ठिकाणी महावेदी उभारली।
Verse 11
सर्वान्देवान्शक्रमुख्यान्यज्ञे दृष्ट्वा सती शुभा । तदासानुनयं वाक्यं प्रजापतिमभाषत
यज्ञात इंद्रादि सर्व देव उपस्थित पाहून शुभा सतीने तेव्हा प्रजापतीस सान्त्वनापूर्ण वचनांनी संबोधिले।
Verse 12
सत्युवाच । ऐरावतं समारूढो देवराजः शतक्रतुः । पत्न्या शच्या सहायातः कृतावासः शतक्रतुः
सत्य म्हणाली—ऐरावतावर आरूढ देवांचा राजा शतक्रतु (इंद्र) पत्नी शचीसह येथे आला; आणि कृतावास ऋषीही तेथे उपस्थित होता।
Verse 13
पापानां यो यमयिता धर्मेणाधर्मिणां प्रभुः । पत्न्या धूमोर्णया सार्द्धमिहायातः स दृश्यते
जो पाप्यांचा नियंता व दंडदाता आहे, धर्माने अधर्म्यांवर प्रभुत्व ठेवतो—तो पत्नी धूमोर्णेसह येथे आलेला दिसतो।
Verse 14
यादसां च पतिर्द्देवो वरुणो लोकभावनः । गौर्य्या पत्न्या सहायातः प्रचेता मंडपे त्विह
जलचरांचा अधिपती, लोकांचा पालनकर्ता देव वरुण पत्नी गौरीसह येथे प्रचेता-मंडपात आला।
Verse 15
सर्वयक्षाधिपो देवः पुत्रो विश्रवसो मुनेः । पत्न्या त्विह समायातः सह देव्या धनाधिपः
सर्व यक्षांचा अधिपती, मुनी विश्रवांचा पुत्र, धनाधिप देव येथे पत्नीसमवेत आला आहे; देवीसह कुबेरही पधारला आहे।
Verse 16
मुखं यः सर्वदेवानां जंतूनामुदरे स्थितः । वेदा यदर्थमुत्पन्नास्सोयं यज्ञमुपागतः
जो सर्व देवतांचे मुख आहे आणि जंतूंच्या उदरात वास करतो; ज्याच्यासाठी वेद उत्पन्न झाले, तोच आता येथे यज्ञरूपाने आला आहे।
Verse 17
निऋती राक्षसेन्द्रोऽसौ दिक्पतित्वे नियोजितः । स च त्विहागतस्तात पत्न्या सार्द्धं क्रताविह
तोच निरृति—राक्षसांचा अधिपती—दिक्पतीपदावर नेमला गेला आहे; आणि तोही, तात, पत्नीसमवेत या क्रतू-यज्ञात येथे आला आहे।
Verse 18
आयुःप्रदो जगत्यस्मिन्ब्रह्मणा निर्मितः पुरा । प्राणोपानोव्यानौदानस्समानाह्वयस्तथा
पूर्वी ब्रह्म्याने या जगात आयुष्य देणाऱ्याची निर्मिती केली; तसेच प्राण, अपान, व्यान, उदान आणि समाना नावाचे प्राणवायूही उत्पन्न केले।
Verse 19
एकोनपंचाशत्केन गणेन परिवारितः । यज्ञे प्रजापतिश्चासौ वायुर्देवःसमागतः
एकोणपन्नास गणांनी वेढलेला तो प्रजापती—देव वायू—यज्ञात येऊन पोहोचला।
Verse 20
द्वादशात्मा ग्रहाध्यक्षःचक्षुषी जगतस्त्विह । पाति वै भुवनं सर्वं देवानां यः परायणः
जो द्वादशस्वरूप, ग्रहांचा अधिपती आणि या जगाचे नेत्र आहे; तो देवांचा परम आश्रय होऊन सर्व भुवनाचे रक्षण करतो।
Verse 21
आयुषश्च वनानां च दिवसानां पतिर्हि यः । संज्ञा पतिरिहायातो भास्करो लोकपावनः
जो आयुष्य, वनें व दिवस यांचा स्वामी आहे—लोकपावन, संज्ञेचा पति भास्कर—तो येथे आला आहे।
Verse 22
अत्रिवंशसमुद्भूतो द्विजराजो महायशाः । नयनानंदजननो लोकनाथो धरातले
अत्रिवंशात उत्पन्न महायशस्वी द्विजराज पृथ्वीवर प्रकट झाला—जो नेत्रांना आनंद देणारा आणि लोकनाथ-रक्षक ठरला।
Verse 23
ओषधीनां पतिश्चापि वीरुधामपि सर्वशः । उडुनाथः सपत्नीक इहायातः शशी तव
औषधींचा स्वामी आणि सर्व प्रकारच्या लता-वनस्पतींचा अधिपती—पत्नीसमवेत उडुनाथ शशी—हे तव, येथे आला आहे।
Verse 24
वसवोष्टौ समायाता अश्विनौ च समागतौ । वृक्षो वनस्पतिश्चापि गन्धर्वाप्सरसां गणाः
आठ वसु आले, दोन्ही अश्विनही समागम पावले; वृक्ष व वनस्पतींचा अधिपतीही, तसेच गंधर्व-अप्सरांचे गणही (आले)।
Verse 25
विद्याधरा भूतसंघा वेताला यक्षराक्षसाः । पिशाचाश्चोग्रकर्माणस्तथान्ये जीवहारकाः
विद्याधर, भूतसंघ, वेताळ, यक्ष व राक्षस; तसेच उग्रकर्म पिशाच आणि इतर प्राणहर जीव (ही उपस्थित होते)।
Verse 26
नद्यो नदाः समुद्राश्च द्वीपाश्च सह पर्वतैः । ग्राम्यारण्याश्च पशवो यदिङ्गं यच्च नेङ्गति
नद्या-नाले, समुद्र, पर्वतांसह द्वीप; ग्राम्य व अरण्यातील पशू—जे हालते व जे न हालते, ते सर्व प्रकट झाले।
Verse 27
कश्यपो भगवानत्रिर्वसिष्ठश्चापरैः सह । पुलस्त्यः पुलहश्चैव सनकाद्या महर्षयः
भगवान कश्यप, अत्रि व वसिष्ठ हे इतर ऋषींसह; तसेच पुलस्त्य, पुलह आणि सनकादी महर्षी (होते/उल्लेखिले आहेत)।
Verse 28
पुण्या राजर्षयश्चैव पृथिव्यां ये च पार्थिवाः । वर्णाश्चाश्रमिणश्चैव सर्वे ये कर्मकारिणः
पुण्य राजर्षी आणि पृथ्वीवरील राजे; तसेच वर्ण व आश्रमातील लोक—जे जे कर्मधर्मात प्रवृत्त, ते सर्व (समाविष्ट) आहेत।
Verse 29
किमत्र बहुनोक्तेन ब्राह्मी सृष्टिरिहागता । भगिन्यो भागिनेयाश्च भगिनीपतयस्त्विमे
इथे अधिक बोलून काय उपयोग? ब्रह्माची सृष्टी येथे आली आहे—या भगिनी, भगिनींचे पुत्र आणि हे भगिनीपती आहेत.
Verse 30
स्वभार्यासहिताः सर्वे सपुत्रास्सह बांधवाः । त्वया समर्चिताः सर्वे दानमानपरिग्रहैः
ते सर्व आपल्या भार्यांसह, पुत्र व बांधवांसह—तुझ्याकडून दान, मान आणि सत्कार-आतिथ्याने यथोचित सन्मानित झाले आहेत.
Verse 31
आमंत्रणा मंत्रितानां सर्वेषां मानना कृता । एक एवात्र भगवान्पतिर्मे न समागतः
आमंत्रित सर्वांचा यथोचित सत्कार व मान झाला आहे; पण माझे पूज्य स्वामी—माझे पती—एकटेच येथे आलेले नाहीत।
Verse 32
विना तेन त्विदं सर्वं शून्यवत्प्रतिभाति मे । मन्ये चाहं तु भवता पतिर्मे न निमंत्रितः
त्यांच्याविना हे सर्व मला शून्यवत् भासते; आणि मला वाटते की तुमच्याकडून माझ्या पतीला निमंत्रण दिलेले नाही।
Verse 33
विस्मृतस्ते भवेन्नूनं सर्वं शंसतु मे भवान् । पुलस्य उवाच । तस्यास्तदुक्तं वचनं श्रुत्वा दक्षः प्रजापतिः
“नक्कीच तुमच्या लक्षातून गेले असावे; म्हणून सर्व काही मला सांगा।” असे पुलस्त्य म्हणाले. तिचे ते वचन ऐकून प्रजापती दक्ष उत्तर देऊ लागले।
Verse 34
पतिस्नेह समायुक्तां प्राणेभ्योपि गरीयसीम् । अंकमारोप्य तां बालां साध्वीं पतिपरायणाम्
पतीप्रेमाने युक्त, प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय अशी ती साध्वी, पतिपरायणा बालिका त्याने मांडीवर उचलून स्नेहाने धरली।
Verse 35
पतिव्रतां महाभागां पतिप्रियहितैषिणीम् । प्राह गंभीरभावेन शृणु वत्से यथातथम्
त्या पतिव्रता, महाभागा, पतीच्या प्रिय व हिताची इच्छा धरणाऱ्या तिला तो गंभीर भावाने म्हणाला—“वत्से, जसे आहे तसे ऐक।”
Verse 36
येनाद्य कारणेनेह पतिस्ते न निमंत्रितः । कपालपात्रधृक्चर्मी भस्मावृत तनुस्तथा
आज कोणत्या कारणाने येथे तुझ्या पतीला निमंत्रण दिले नाही—जो कपालपात्र धारण करतो, चर्मवस्त्र परिधान करतो आणि ज्याचे शरीर भस्माने आच्छादित आहे?
Verse 37
शूली मुण्डी च नग्नश्च श्मशाने रमते सदा । विभूत्याङ्गानि सर्वाणि परिमार्ष्टि च नित्यशः
त्रिशूलधारी, मुंडित-मस्तक व नग्न असा तो सदा स्मशानात रमतो; आणि नित्य आपल्या सर्व अंगांवर विभूतीचे लेपन करीत असतो.
Verse 38
व्याघ्रचर्मपरीधानो हस्तिचर्मपरिच्छदः । कपालमालं शिरसि खट्वागं च करे स्थितं
तो व्याघ्रचर्म परिधान करतो, हस्तिचर्माने आच्छादित असतो; शिरावर कपालमाळ आणि हातात खट्वांग धारण करतो.
Verse 39
कट्यां वै गोनसं बध्वा लिंगेऽस्थ्नां वलयं तथा । पन्नगानां तु राजानमुपवीतं च वासुकिम्
कटीस गोनस सर्प बांधून, तसेच लिंगावर अस्थींचे वलय ठेवून, पन्नगराज वासुकीला यज्ञोपवीत म्हणून धारण केले.
Verse 40
कृत्वा भ्रमति चानेन रूपेण सततं क्षितौ । नग्ना गणाः पिशाचाश्च भूतसंघा ह्यनेकशः
असे रूप धारण करून तो सतत पृथ्वीवर भ्रमण करतो; आणि त्याच्यासह नग्न गण, पिशाच व अनेक भूतसमूह मोठ्या संख्येने फिरत असतात.
Verse 41
त्रिनेत्रश्च त्रिशूली च गीतनृत्यरतस्सदा । कुत्सितानि तथान्यानि सदा ते कुरुते पतिः
त्रिनेत्र व त्रिशूलधारी, जो सदा गीत-नृत्यात रत असतो—तुझा पती नेहमीच निंद्य कर्मे व अशीच इतर कृत्ये करीत असतो।
Verse 42
त्रपाकरो भवेन्मह्यं देवानां संनिधिः कथं । कीदृक्च वसनं तस्य केतनं प्रति नार्हति
मी तर लज्जेचे कारण आहे; मग देवांचे सान्निध्य मला कसे लाभेल? आणि त्याचे वस्त्र कसे—जे सन्मान्य गृहात परिधान करण्यास योग्य नाही.
Verse 43
एतैर्दोषैर्मया वत्से लोकानां चैव लज्जया । नाह्वानं तु कृतं तस्य कारणेन मया सुते
या माझ्या दोषांमुळे, वत्से, आणि लोकलज्जेमुळे—हे सुते, मी त्याला आमंत्रण दिले नाही; हेच कारण आहे.
Verse 44
यज्ञस्यास्य समाप्तौ तु पूजां कृत्वा त्वया सह । आनीय तव भर्त्तारं त्वया सह त्रिलोचनम्
हा यज्ञ समाप्त झाल्यावर, तुझ्यासह पूजन करून, मी तुझा पती त्रिलोचन याला आणून तुझ्याजवळ ठेवीन.
Verse 45
त्रैलोक्यस्याधिकां पूजां करिष्यामि च सत्कृतैः । एतत्ते सर्वमाख्यातं त्रपायाः कारणं महत्
सत्कारयुक्त अर्पणांनी मी त्रैलोक्याहून अधिक अशी पूजा करीन. अशा रीतीने मी तुला सर्व सांगितले—माझ्या महान लज्जेचे कारण.
Verse 46
नात्र मन्युस्त्वया कार्यः सर्वः स्वं भागमर्हति । अन्यजन्मनि यैर्यादृक्कृतं कर्म शुभाशुभम्
येथे तू क्रोध करू नकोस; प्रत्येकाला आपला-आपला योग्य भाग मिळतो. पूर्वजन्मी जसे शुभ-अशुभ कर्म केले, तसेच त्याचे फळ प्राप्त होते.
Verse 47
इह जन्मनि ते तादृक्पुत्रिके भुंजते फलम् । परितापं मा कृथास्त्वं फलं भुंक्ष्व पुराकृतम्
हे कन्ये, याच जन्मात तू त्या कर्मांचे फळ भोगत आहेस. खेद करू नकोस; पूर्वी केलेल्या कर्माचे फळ शांतपणे भोग.
Verse 48
श्रियं परगतां दृष्ट्वा रूपसौभाग्यशोभनाम् । रूपं च कांतिसौभाग्यं रम्याण्याभरणानि च
श्री दुसऱ्याकडे गेलेली पाहून—रूप, सौभाग्य व शोभेने उजळलेली—त्याने तिचे रम्य रूप, कांतिमय सौभाग्य आणि मनोहर अलंकारही पाहिले.
Verse 49
कुलेमहतिवैजन्मवपुश्चातीवसुंदरम् । पूर्वभाग्यैस्तु लभ्यंते नरैरेतानि सुव्रते
हे सुव्रते, महान कुळात जन्म आणि अतिशय सुंदर देह—ही सर्व फळे मनुष्यांना केवळ पूर्वपुण्य-भाग्यानेच मिळतात.
Verse 50
मात्मानं परिनिंदेथामाच भाग्यानि सुव्रते । फलं चैवं विधिकृतं दातुं कस्य तु कः क्षमः
हे सुव्रते, स्वतःला निंदू नकोस आणि भाग्यालाही दोष देऊ नकोस. विधीने ठरविलेले फळ कोण कोणासाठी देऊ किंवा बदलू शकेल?
Verse 51
नास्ति वै बलवान्कश्चिन्नमूढो न च पंडितः । पांडित्यं च बलं चैव जायते पूर्वकर्मणः
कोणीही जन्मतः बलवान नसतो, तसेच जन्मतः मूर्ख वा पंडितही नसतो; पांडित्य आणि बल—दोन्ही पूर्वकर्मामुळेच उत्पन्न होतात।
Verse 52
एते देवा दिवं प्राप्ताः शोभमानाः स्थिताश्चिरम् । पुण्येन तपसा चैव क्षेत्रेषुविविधेषुच
हे देव पुण्य व तपश्चर्येच्या बळावर, तसेच विविध तीर्थक्षेत्रांच्या सेवासंगतीने, स्वर्गास प्राप्त होऊन तेजस्वी होऊन दीर्घकाळ तेथे स्थित राहिले।
Verse 53
यदेभिरार्जितं पुण्यं तस्यैते फलभागिनः । एवमुक्ता ततः सा तु सती भीष्मरुषान्विता
“यांनी जे पुण्य कमावले आहे, त्याच्या फळाचे हेही भागीदार होतील।” असे सांगितल्यावर ती सती साध्वी मग भयंकर रोषाने भरून गेली।
Verse 54
विनिंदमाना पितरं क्रोधेनारुणितेक्षणा । एवमेतद्यथा तात त्वया चोक्तं ममाग्रतः
क्रोधाने तिचे डोळे लाल झाले; पित्याची निंदा करीत ती म्हणाली—“तात! तू माझ्यासमोर जसे सांगितलेस, तसेच हे आहे।”
Verse 55
सर्वो जनः पुण्यभागी पुण्येन लभते श्रियं । पुण्येन लभते जन्म पुण्ये भोगाः प्रतिष्ठिताः
प्रत्येक जन पुण्याचा भागीदार आहे; पुण्यानेच श्री (समृद्धी) मिळते. पुण्यानेच जन्म प्राप्त होतो, आणि भोगसुखही पुण्यावरच प्रतिष्ठित आहेत।
Verse 56
तदयं जगतामीशः सर्वेषामुत्तमोत्तमः । स्थानान्येतानि सर्वेषां दत्तान्येतेन धीमता
तोच जगतांचा ईश्वर, सर्वांत श्रेष्ठोत्तम आहे। त्या धीमानाने सर्वांसाठी ही स्थाने नेमून दिली आहेत।
Verse 57
ये गुणास्तस्य देवस्य वक्तुं जिह्वापि वेधसः । न शक्ता ख्यापने तस्य देवस्य परमेष्ठिनः
त्या परमेष्ठी देवाचे गुण सांगण्यास विधाता ब्रह्म्याची जिह्वाही समर्थ नाही; त्याची महिमा पूर्णपणे प्रकट करणेही शक्य नाही।
Verse 58
भस्मास्थि च कपालानि श्मशाने वसतिस्तथा । गोनसाद्याश्च ये सर्पाः सर्वे ते भूषणीकृताः
भस्म, अस्थी व कपाल, तसेच स्मशानवास; आणि गोनसादी सर्प—हे सर्व त्याने भूषणरूप केले आहे।
Verse 59
भूतप्रेतगणास्तस्य पिशाचा गुह्यकास्तथा । एष धाता विधाता च एष पालयिता दिशः
भूत-प्रेतांचे गण त्याचेच; पिशाच व गुह्यकही त्याचेच। तोच धाता-विधाता आणि तोच दिशांचा पालक आहे।
Verse 60
प्रसादेन च रुद्रस्य प्राप्तस्वर्गः पुरंदरः । यदि रुद्रेस्ति देवत्वं यदि सर्वगतः शिवः
रुद्राच्या प्रसादाने पुरंदर इंद्राने स्वर्ग प्राप्त केला। जर रुद्रात देवत्व असेल, जर शिव सर्वव्यापी असेल—तर हे सत्य जाणावे।
Verse 61
सत्येन तेन ते यज्ञं विध्वंसयतु शंकरः । यद्यस्ति मे तपः किंचित्कश्चिद्धर्मोथवा कृतः
माझ्या या सत्याच्या बळावर शंकर तुमचा यज्ञ उद्ध्वस्त करो. माझ्यात किंचित् तप असेल, किंवा काही धर्मकर्म केले असेल तर—
Verse 62
फलेन तस्य धर्मस्य यज्ञस्ते नाशमर्हति । प्रियाहं यदि देवस्य यदि मां तारयिष्यति
त्या धर्माच्या फळाने तुमचा यज्ञ नाश पावू नये. मी जर देवाला प्रिय असेन, तर तो निश्चयच माझा उद्धार करील.
Verse 63
तेन सत्येन ते गर्वः समाप्तिमभिगच्छतु । इत्युक्त्वा योगमास्थाय स्वदेहस्थेन तेजसा
“या सत्याच्या बळावर तुझा गर्व समाप्त होवो।” असे म्हणून त्याने योग धारण केला, स्वदेहस्थ तेजाच्या सामर्थ्याने.
Verse 64
निर्ददाह तदात्मानं सदेवासुरपन्नगैः । किंकिमेतदिति प्रोक्ते गंधर्वगणगुह्यकैः
देव, असुर आणि नाग यांच्या साक्षीने त्याने स्वतःचे देहात्म जाळून टाकले. तेव्हा गंधर्वगण, दिव्य परिचारकवृंद व गुह्यक म्हणाले—“हे काय, हे काय घडते आहे?”
Verse 65
गंगाकूले तदा मुक्तो देहो वै क्रुद्धया तया । सौनकं नाम तत्तीर्थं गंगायाः पश्चिमे तटे
तेव्हा गंगाकाठी, तिच्या क्रोधामुळे, देहाचा त्याग झाला. गंगेच्या पश्चिम तटावरील ते तीर्थ ‘सौनक’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.
Verse 66
श्रुत्वा रुद्रस्तु तद्वार्त्तां पत्न्यानाश सुदुःखितः । हंतुं यज्ञं धीरभवत्देवानामिह पश्यताम्
ती वार्ता ऐकून रुद्र पत्नीच्या विनाशाने अत्यंत दुःखी झाला; आणि देव पाहत असतानाच यज्ञाचा नाश करण्यास तो धैर्याने दृढ झाला।
Verse 67
गणकोटिः समादिष्टा ग्रहा वैनायकास्तथा । भूतप्रेतपिशाचाश्च दक्षयज्ञ विनाशने
दक्षयज्ञाचा नाश करण्यासाठी एक कोटी गणांना आज्ञा देण्यात आली; तसेच ग्रह, वैनायक आणि भूत-प्रेत-पिशाच यांनाही नेमले गेले।
Verse 68
तैर्गत्वा विबुधास्सर्वे यज्ञे निर्जित्य नाशिताः । हते यज्ञे तदा दक्षो निरुत्साहो निरुद्यमः
ते तेथे गेल्यावर यज्ञस्थानी सर्व देव पराभूत होऊन नष्ट झाले. यज्ञ उद्ध्वस्त होताच दक्ष उत्साहहीन व निष्क्रिय—प्रयत्नरहित—झाला।
Verse 69
उपगम्याब्रवीत्त्रस्तो देवदेवं पिनाकिनम् । न ज्ञातोसि मया देव देवानां प्रभुरीश्वरः
भयग्रस्त होऊन तो देवदेव पिनाकीपाशी गेला व म्हणाला—“हे देव, मी तुम्हाला ओळखू शकलो नाही; तुम्ही देवांचे प्रभू व ईश्वर आहात।”
Verse 70
त्वमस्य जगतोधीशः सुरास्सर्वे त्वया जिताः । कृपां कुरु महेशान गणान्सर्वान्निवर्त्तय
तुम्ही या जगाचे अधीश्वर आहात; सर्व देव तुमच्यामुळे जिंकले गेले आहेत. हे महेशान, कृपा करा आणि सर्व गणांना परत बोलावून आवरा।
Verse 71
गणैर्नानाविधैर्घोरैर्नानाभूषणभूषितैः । नानावदनदंतौष्ठैर्नाना प्रहरणोद्यतैः
अनेक प्रकारच्या भयानक गणांसह—विविध अलंकारांनी भूषित; निरनिराळे मुख, दात व ओठ असलेले, आणि नानाविध शस्त्रे उगारून सज्ज झालेले।
Verse 72
नाना नागेंद्रसंदष्ट जटाभारोपशोभितैः । सुदृढोद्धत दर्पाढ्यैर्घोरैर्घोरनिघातिभिः
अनेक नागेंद्रांनी दंशिल्यासारख्या गुंतलेल्या जटाभाराने शोभणारे; अतिदृढ, उग्र, दर्पाने भरलेले—भयानक आणि घोर प्रहार करणारे।
Verse 73
कामरूपैरकांतैश्च सर्वकामसमन्वितैः । अनिवार्यबलैश्चोग्रैर्योगिभिर्योगगामिभिः
इच्छेनुसार रूप धारण करणारे, कामनाबंधनरहित, सर्व सिद्धींनी युक्त; ज्यांचे बळ अटळ व उग्र—अशा योगमार्गगामी योगींंसह।
Verse 74
व्यालोलकेसरजटैर्दंष्ट्रोत्कटहसन्मुखैः । करींद्रकरटाटोप पाटवैः सिंहदेहिभिः
ज्यांच्या केसर व जटा उन्मत्तपणे हेलकावत होत्या, ज्यांचे मुख उभ्या दंष्ट्रा व घोर हास्याने विकराळ होते; आणि जे गजराजाच्या मदोन्मादासारख्या गर्जनेत पटाईत—अशा सिंहदेही जीवांसह।
Verse 75
केचित्परमदाघ्राण घूर्णद्दीपसमप्रभैः । विचित्रचित्रवसनैर्द्धीरधीरवारदिभिः
काहीजण परम मदाने मत्त होऊन डगमगत होते, त्यांची प्रभा टिमटिमणाऱ्या दीपासारखी होती; विचित्र नक्षीदार वस्त्रे परिधान केलेली—जणू मिश्र जमाव: काही धीर, काही अधीर, आणि काही वाणीने बढाई मारणारे।
Verse 76
मृगव्याघ्रसिंहरुतैस्तरक्ष्वजिनधारिभिः । भुजंगहारवलयकृतयज्ञोपवीतकैः
ते मृग, व्याघ्र व सिंहासारखे गर्जत होते; तरक्षूचे चर्म परिधान केलेले होते; सर्पांना हार व वलयाप्रमाणे धारण करून, गुंडाळलेल्या नागांनी बनलेले यज्ञोपवीत परिधान करीत होते।
Verse 77
शूलासिपट्टिशधरैः परशुप्रासहस्तकैः । वज्रक्रकचकोदंडकालदंडास्त्रपाणिभिः
ते शूल, तलवार व पट्टिश धारण करणारे; हातात परशु व प्रास घेणारे; तसेच वज्र, करवत, कोदंड, कालदंड इत्यादी विविध अस्त्रे धारण करणारे होते।
Verse 78
गणेश्वरैः सुदुर्द्धर्षैर्वृतः सूर्यो ग्रहैरिव । देवदेवमहादेव नष्टो यज्ञो दिवं गतः
अजेय गणेश्वरगणांनी वेढलेला तो, जणू ग्रहांनी वेढलेला सूर्य. हे देवदेव महादेव! यज्ञ नष्ट झाला आणि स्वर्गाला गेला।
Verse 79
मृगरूपधरो भूत्वा भयभीतस्तु शंकर । नमः शङ्खाभदेवाय सगणाय सनंदिने
मृगरूप धारण करून शंकर भयभीत झाला. तेव्हा तो म्हणाला—“शंखासारख्या प्रभेच्या देवास नमस्कार; गणांसह आणि सदा आनंदमय असणाऱ्यास नमस्कार।”
Verse 80
वृषासनाय सोमाय क्रतुकालांतकाय च । नमो दिक्चर्मवस्त्राय नमस्ते तीव्रतेजसे
वृषासनावर विराजमान, सोमस्वरूप, आणि क्रतु व काळ यांचा अंत करणाऱ्या तुला नमस्कार. दिग्गजाचे चर्म वस्त्ररूपे धारण करणाऱ्या, हे तीव्र तेजस्वी, तुला नमस्कार।
Verse 81
ब्रह्मणे ब्रह्मदेहाय ब्रह्मण्यायामिताय च । गिरीशाय सुरेशाय ईशानाय नमोनमः
जो स्वयं ब्रह्म, ज्याचे देह ब्रह्ममय, जो ब्रह्मनिष्ठ व अमित आहे—त्या गिरिश, सुरेश, ईशानाला पुनःपुन्हा नमस्कार।
Verse 82
रुद्राय प्रतिवज्राय शिवाय क्रथनाय च । सुरासुराधिपतये यतीनां पतये नमः
रुद्र, प्रतिवज्र (अजेय), शिव व क्रथन (दमनकर्ता) यांना नमः; सुर-असुराधिपती व यतींच्या पतीला नमस्कार।
Verse 83
धूम्रोग्राय विरूपाय यज्वने घोररूपिणे । विरूपाक्षाशुभाक्षाय सहस्राक्षाय वै नमः
धूम्र-उग्र, विरूप, यज्वा व घोररूपधारी यांना वंदन; विरूपाक्ष, अशुभाक्ष आणि सहस्राक्ष यांना निश्चयच नमः।
Verse 84
मुंडाय चंडमुण्डाय वरखट्वाङ्गधारिणे । कव्यरूपाय हव्याय सर्वसंहारिणे नमः
मुण्डित, चण्ड-मुण्डसंहारक, श्रेष्ठ खट्वाङ्गधारी; कव्यरूप व हव्यरूप, आणि सर्वसंहारक यांना नमः।
Verse 85
भक्तानुकंपिनेत्यर्थं रुद्रजाप्यस्तुताय च । विरूपाय सुरूपाय रूपाणां शतकारिणे
भक्तांवरील करुणाच ज्यांचा हेतु, जे रुद्रजपाने स्तुत्य आहेत; जे विरूपही व सुरूपही—जे शेकडो रूपे धारण करतात।
Verse 86
पंचास्याय शुभास्याय चंद्रास्याय नमो नमः । वरदाय वरार्हाय कूर्माय च मृगाय च
पंचमुख, शुभमुख व चंद्रमुख यांना पुनःपुन्हा नमस्कार। वर देणाऱ्या, वरास योग्य, कूर्मरूप व मृगरूप यांनाही नमो नमः।
Verse 87
लीलालकशिखंडाय कमंडलुधराय च । विश्वनाम्नेथ विश्वाय विश्वेशाय नमोनमः
ज्यांच्या जटा लीलामय शिखंडाने शोभतात, जे कमंडलू धारण करतात—‘विश्व’ या नामाने प्रसिद्ध, जे स्वतः विश्व आहेत आणि जे विश्वेश्वर आहेत—त्यांना पुनःपुन्हा नमस्कार।
Verse 88
त्रिनेत्रत्राणमस्माकं त्रिपुरघ्नविधीयतां । वाङ्मनः कायभावैस्तु प्रपन्नस्य महेश्वर
हे त्रिनेत्रा, हे त्रिपुरघ्ना—आमचे रक्षण करावे. हे महेश्वरा, वाणी-मन-देह यांच्या भावांसह मी तुझ्या शरण आलो आहे।
Verse 89
एवं स्तुतस्तदा देवो दक्षेणापन्नदेहिना । दिव्येनानेन स्तोत्रेण भृशमाराधितस्तदा
अशा रीतीने नवा देह प्राप्त केलेल्या दक्षाने स्तुती केल्यावर, या दिव्य स्तोत्राने त्या वेळी देव अत्यंत संतुष्ट झाले।
Verse 90
समग्रं ते यज्ञफलं मया दत्तं प्रजापते । सर्वकामप्रसिर्द्ध्य्थंफलंप्राप्स्यस्यनुत्तमम्
हे प्रजापते, मी तुला यज्ञाचे संपूर्ण फळ दिले आहे. सर्व कामनांच्या सिद्धीसाठी तू अनुपम फळ प्राप्त करशील।
Verse 91
एवमुक्तो भगवता प्रणम्याथ सुरेश्वरम् । जगाम स्वनिकेतं तु गणानामेव पश्यताम्
भगवानांनी असे सांगितल्यावर त्याने देवाधिपतीस नमस्कार केला आणि गणांच्या पाहता पाहता आपल्या निवासस्थानी निघून गेला।
Verse 92
पत्न्याः शोकेन वै देवो गंगाद्वारे तदास्थितः । तां सतीं चिंतयानस्तु क्व नु सामेप्रियागता
पत्नीच्या शोकाने व्याकुळ झालेला देव त्या वेळी गंगाद्वारी उभा राहिला। त्या सतीचे चिंतन करीत तो म्हणे—“माझी प्रिया कुठे गेली?”
Verse 93
तस्य शोकाभिभूतस्य नारदो भवसंन्निधौ । सा ते सती या देवेश भार्या प्राणसमामृता
शोकाने ग्रासलेल्या त्या देवासमोर, भव (शिव) यांच्या सन्निधीत नारद म्हणाले—“हे देवेश! ती सती, तुमची भार्या, तुम्हाला प्राणासारखी प्रिय होती.”
Verse 94
हिमवद्दुहिता सा च मेनागर्भसमुद्भवा । जग्राह देहमन्यं सा वेदवेदार्थवेदिनी
ती हिमवानाची कन्या, मेनेच्या गर्भातून उत्पन्न; तिने दुसरे शरीर धारण केले—ती वेद व वेदार्थ जाणणारी होती।
Verse 95
श्रुत्वा देवस्तदा ध्यानमवतीर्णामपश्यत । कृतकृत्यमथात्मानं कृत्वा देवस्तदास्थितः
हे ऐकून देवाने तेव्हा ध्यान अवतरताना पाहिले. मग स्वतःला कृतकृत्य मानून देव त्या अवस्थेतच स्थिर राहिला।
Verse 96
संप्राप्तयौवना देवी पुनरेव विवाहिता । एवं हि कथितं भीष्म यथा यज्ञो हतः पुरा
देवीने यौवन प्राप्त होताच पुनः विवाह केला. हे भीष्म, असेच कथन आहे—जसे पूर्वी यज्ञ नष्ट झाला होता.