Adhyaya 42

Verse 1

भीष्म उवाच । श्रुतः पद्मोद्भवो ब्रह्मन्विस्तरेण त्वयेरितः । समासाद्भवमाहात्म्यमुत्पत्तिं च गुहस्य च

भीष्म म्हणाले— हे ब्राह्मण! तुमच्याकडून कमळोत्पन्न ब्रह्म्याचा वृत्तांत मी विस्ताराने ऐकला. आता संक्षेपाने भव (शिव) याची महिमा आणि गुह (कार्त्तिकेय) याची उत्पत्तीही मला सांगावी।

Verse 2

श्रोतुमिच्छामि ते ब्रह्मन्यथाभूतः कृतं च यत् । तारकश्च कथं भूतो दानवो बलवत्तरः

हे ब्राह्मण! जे जसे घडले आणि जे जे केले गेले ते सर्व मला यथार्थपणे ऐकायचे आहे. तसेच तो बलवान दानव तारक कसा उत्पन्न झाला?

Verse 3

कार्त्तिकेयेन स ब्रह्मन्कथं ध्वस्तो महासुरः । कथं रुद्रेण मुनयः प्रेषिता मंदरं गिरिम्

हे ब्राह्मण! तो महासुर कार्त्तिकेयाने कसा ध्वस्त केला? आणि रुद्राने मुनींना मंदर पर्वताकडे कसे पाठविले?

Verse 4

कथं लब्धा उमा तत्र रुद्रेण परमेष्ठिना । एतदाख्याहि मे सर्वं यथाभूतं महामुने

तेथे परमेश्वर रुद्राने उमा कशी प्राप्त केली? हे महामुने! हे सर्व मला जसे घडले तसेच सांगावे।

Verse 5

पुलस्त्य उवाच । कश्यपेन पुरा प्रोक्ता दितिर्दैत्यारणिः शुभा । वज्रसारमयैश्चांगैः पुत्रो देवि भविष्यति

पुलस्त्य म्हणाले— पूर्वी कश्यपांनी सांगितले होते की दैत्यांची शुभ जननी दिती— हे देवी— वज्रसारासारख्या कठोर अंगांनी युक्त असा पुत्र प्रसवेल।

Verse 6

वज्रांगो नाम पुत्रस्तु भविता धर्मवत्सलः । सा च लब्धवरा देवी सुषुवे वज्रदुश्छिदम्

‘वज्रांग’ नावाचा पुत्र जन्मास येईल, जो धर्मावर अत्यंत प्रेम करणारा असेल. आणि वरप्राप्त त्या देवीने वज्रासारखा अछेद्य ‘वज्रदुश्छिद’ पुत्र प्रसविला.

Verse 7

स जातमात्र एवाभूत्सर्वशास्त्रार्थपारगः । उवाच मातरं भक्त्या मातः किं करवाण्यहम्

जन्मताच तो सर्व शास्त्रांच्या अर्थांत पारंगत झाला. भक्तीने त्याने मातेला म्हटले—“माते, मी काय करू?”

Verse 8

तस्योवाच ततो हृष्टा दितिर्दैत्याधिपस्य तु । बहवो मे हताः पुत्राः सहस्राक्षेण पुत्रक

मग हर्षित झालेली दिती त्या दैत्याधिपाला म्हणाली—“पुत्रका, सहस्राक्ष (इंद्र) यांनी माझे अनेक पुत्र मारले आहेत.”

Verse 9

तेषामपचितिं कर्तुं गच्छ शक्रवधाय तु । बाढमित्येव तां चोक्त्वा जगाम त्रिदिवं बलात्

“त्यांचा अपचिती/प्रतिशोध करण्यासाठी जा, आणि शक्र (इंद्र) वधासाठीही जा.” ‘बाढ’ असे म्हणत तो बलपूर्वक त्रिदिव (स्वर्ग) कडे निघून गेला.

Verse 10

बध्वा ततः सहस्राक्षं पाशेनामोघवर्चसा । मातुरंतिकमागच्छद्व्याधः क्षुद्रमृगं यथा

मग अमोघ तेजाच्या पाशाने सहस्राक्षाला बांधून तो मातेजवळ आला—जसा व्याध लहान मृग पकडून आणतो तसा.

Verse 11

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा कश्यपश्च महातपाः । आगतौ तत्र यत्रास्तां मातापुत्रावभीतकौ

याच वेळेस ब्रह्मा आणि महातपस्वी कश्यप तेथे आले, जिथे निर्भय माता व पुत्र निवास करीत होते।

Verse 12

दृष्ट्वा तु तावुवाचेदं ब्रह्मा कश्यप एव च । मुंचैनं पुत्र देवेंद्रं किमनेन प्रयोजनम्

त्यांना पाहून ब्रह्मा—आणि कश्यपही—असे म्हणाले: “हे पुत्र देवेंद्र इंद्रा, याला सोड; याने काय साध्य होईल?”

Verse 13

अवमानो वधः प्रोक्तः पुत्र संभावितस्य तु । अस्मद्वाक्येन यो मुक्तस्त्वद्धस्तान्मृत एव सः

ज्याला पुत्रासमान मान दिला आहे, त्याच्यासाठी अपमान हाच वध मानला आहे. माझ्या वचनाने सुटला तरी जो तुझ्या हाती पडला, तो जणू मृतच आहे।

Verse 14

परस्य गौरवान्मुक्तः शत्रूणां शत्रुराहवे । सजीवन्नेव हि मृतो दिवसे दिवसे पुनः

पराच्या उपकार-गौरवाच्या आश्रयातून मुक्त झाल्यावर तो रणांगणात शत्रूंचा शत्रू होतो; तरीही जिवंत असून मृतासारखा—दररोज पुन्हा पुन्हा मरतो।

Verse 15

एतच्छ्रुत्वा तु वज्रांगः प्रणतो वाक्यमब्रवीत् । न मे कृत्यमनेनास्ति मातुराज्ञा कृता हि मे

हे ऐकून वज्राङ्गाने नमस्कार करून म्हटले: “मला याच्याशी काही कर्तव्य नाही; मी मातृआज्ञा पूर्ण केली आहे।”

Verse 16

त्वं सुरासुरनाथो वै मान्यश्च प्रपितामहः । करिष्ये त्वद्वचो देव एष मुक्तः शतक्रतुः

तुम्हीच देव-असुरांचे स्वामी आणि वंदनीय प्रपितामह आहात। हे देव! तुमचे वचन मी पाळीन—हा शतक्रतु (इंद्र) मुक्त झाला आहे.

Verse 17

तपसेमेरतिर्देवनिर्विघ्नंतच्चमेभवेत् । त्वत्प्रसादेन भगवन्नित्युक्त्वा विरराम ह

हे देव! तपस्येत माझी रती सदैव निर्विघ्न राहो; आणि हे भगवन्, तुमच्या कृपेने ते माझ्यासाठी खरे ठरो. असे बोलून तो शांत झाला.

Verse 18

तस्मिंस्तूष्णीं स्थिते दैत्ये प्रोवाचेदं पितामहः । ब्रह्मोवाच । तपस्त्वं कुरु मापन्नः सोस्मच्छासनसंस्थितः

दैत्य शांत उभा राहिला तेव्हा पितामह ब्रह्मा म्हणाले—“तू तप कर; निराश होऊ नकोस; माझ्या आज्ञेत स्थिर राहा.”

Verse 19

अनया चित्तशुद्ध्या हि पर्याप्तं जन्मनः फलम् । इत्युक्त्वा पद्मजः कन्यां ससर्जायतलोचनाम्

“या चित्तशुद्धीनेच जन्माचे फळ पूर्ण होते.” असे म्हणून पद्मजाने आयत नेत्रांची एक कन्या निर्माण केली.

Verse 20

तामस्मै प्रददौ देवः पत्न्यर्थे पद्मसंभवः । वरांगीति च नामास्याः कृत्वा यातः पितापहः

पद्मसंभव देवाने तिला पत्नी म्हणून त्याला अर्पण केले; आणि तिचे नाव “वरांगी” ठेवून पापहारी पिता तेथून निघून गेले.

Verse 21

वज्रांगोपि तया सार्द्धं जगाम तपसे वनम् । ऊर्द्ध्वबाहुस्स दैत्येंद्रो चरद्वर्षसहस्रकम्

वज्रांगही तिच्यासह तपासाठी वनात गेला। तो दैत्येंद्र उर्ध्वबाहू होऊन सहस्र वर्षे तपश्चर्या करीत राहिला।

Verse 22

कालं कमलपत्राक्षः शुद्धबुद्धिर्महातपाः । तावच्चाधोमुखः कालं तावत्पंचाग्निमध्यगः

कमलपत्राक्ष, शुद्धबुद्धी महातपस्वी दीर्घकाळ अधोमुख राहिला; आणि तितक्याच काळ पञ्चाग्नीच्या मध्येतही स्थित राहिला।

Verse 23

निराहारो घोरतपास्तपोराशिरजायत । ततः सोंतर्जले चक्रे वासं वर्षसहस्रकम्

निराहार राहून त्याने घोर तप केले आणि जणू तपाचा पुंजच झाला। नंतर तो अंतर्जलात सहस्र वर्षे वास करून राहिला।

Verse 24

जलांतरं प्रविष्टस्य तस्य पत्नी महाव्रता । तस्यैव तीरे सरसः स्थिताऽसौ मौनमाश्रिता

तो जलांतरात प्रविष्ट झाल्यावर त्याची महाव्रता पत्नी त्या सरोवराच्या तीरावरच उभी राहून मौन धारण करून राहिली।

Verse 25

निराहारं तपो घोरं प्रविवेश महाद्युतिः । तस्यां तपसि वर्तंत्यामिंद्रश्चक्रे विभीषिकाम्

महाद्युतीने निराहार राहून घोर तपात प्रवेश केला. ती तपात रत असताना इंद्राने अडथळा आणण्यासाठी विभीषिका निर्माण केली।

Verse 26

गत्वा तु मर्कटाकारस्तदाश्रमपदं महत् । ब्रसीं चकर्ष बलवान्गंधाद्यर्चाकरंडकम्

मग तो मर्कटाचे रूप धारण करून तो त्या महान् आश्रमस्थानी गेला; आणि बलवान् होऊन गंध इत्यादी अर्चासामग्रीने भरलेला करंडक ओढून नेला।

Verse 27

ततस्तु सिंहरूपेण भीषयामास भामिनीम् । ततो भुजंगरूपेणाप्यदशच्चरणद्वयम्

नंतर तो सिंह-रूपाने त्या भामिनीला भयभीत करू लागला; आणि मग भुजंग-रूप धारण करून तिच्या दोन्ही चरणांना दंश केला।

Verse 28

तपोबलवशात्सा तु नवध्यत्वं जगाम ह । भीषिकाभिरनेकाभिः क्लेशयन्पाकशासनः

परंतु तपोबलाच्या प्रभावाने ती अवध्य झाली; आणि पाकशासन इंद्र अनेक भीतीदायक प्रकारांनी तिला क्लेश देत पीडित करू लागला।

Verse 29

विरराम यदा नैव वज्रांगमहिषी तदा । शैलस्यदुष्टतां मत्वा शापं दातुं समुद्यता

जेव्हा वज्रांगाची पत्नी अजिबात थांबली नाही, तेव्हा पर्वताची दुष्टता जाणून ती शाप देण्यासाठी उद्यत झाली।

Verse 30

तां शापाभिमुखीं दृष्ट्वा शैलः पुरुषविग्रहः । उवाच तां वरारोहां वरांगीं भीतलोचनः

तिला शाप देण्यास उद्यत पाहून, पुरुषरूप धारण केलेला शैल भयभीत नेत्रांनी त्या वरारोहा, वरांगी देवीला म्हणाला।

Verse 31

शैल उवाच । नाहं महाव्रते दुष्टः सेव्योहं सर्वदेहिनाम् । विप्रियं ते करोत्येष रुषितः पाकशासनः

शैल म्हणाला—हे महाव्रतधारा! मी दुष्ट नाही; सर्व देहधाऱ्यांना मी पूज्य आहे. तुझ्या अप्रिय गोष्टी हा क्रुद्ध पाकशासन (इंद्र)च करीत आहे.

Verse 32

एतस्मिन्नंतरे जातः कालो वर्षसहस्रकः । तस्मिन्ज्ञात्वा तु भगवान्काले कमलसंभवः

याच दरम्यान हजार वर्षांचा काळ लोटला. तो काळ संपला हे जाणून कमलसम्भव भगवान् (ब्रह्मा) यांनी पुढे यथोचित कृती केली.

Verse 33

तुष्टः प्रोवाच वज्रांगं तदागत्य जलाशयम् । ब्रह्मोवाच । ददामि सर्वकामं त उत्तिष्ठ दितिनंदन

प्रसन्न होऊन भगवान् जलाशयाजवळ आलेल्या वज्रांगाला म्हणाले. ब्रह्मा म्हणाले—मी तुला सर्वकाम-प्रद वर देतो; उठ, हे दितिनंदना!

Verse 34

एवमुक्तस्तदोत्थाय स दैत्येंद्रस्तपोनिधिः । उवाच प्रांजलिर्वाक्यं सर्वलोकपितामहम्

असे म्हटल्यावर तपोनिधी दैत्येंद्र उठून उभा राहिला आणि हात जोडून सर्वलोक-पितामह (ब्रह्मा) यांना हे वचन म्हणाला.

Verse 35

वज्रांग उवाच । आसुरो मास्तु मे भावः संतु लोका ममाक्षयाः । तपस्यभिरतिर्मेऽस्तु शरीरस्यास्य वर्तनम्

वज्रांग म्हणाला—माझ्यात आसुरी भाव राहू नये; माझे लोक अक्षय राहोत. मला तपस्येत रती असो, आणि हे शरीर दीर्घकाळ टिकून राहो.

Verse 36

एवमस्त्विति तं देवो जगाम स्वकमालयम् । वज्रांगोपि समाप्ते तु तपसि स्थिरसंयमः

“एवमस्तु” असे म्हणून देव आपल्या निजधामास गेले। आणि वज्राङ्गही तप पूर्ण झाल्यावर दृढ संयमाने स्थिर राहिला।

Verse 37

संगंतुमिच्छन्स्वां भार्यां न ददर्शाश्रमे स्वके । क्षुधाविष्टः स शैलस्य गहनं प्रविवेश ह

स्वपत्नीला भेटण्याची इच्छा करून तो आपल्या आश्रमात तिला पाहू शकला नाही. भुकेने व्याकुळ होऊन तो पर्वताच्या दाट अरण्यात शिरला.

Verse 38

आदातुं फलमूलानि स च तस्मिन्व्यलोकयत् । रुदन्तीं स्वां प्रियां दीनां तरुप्रच्छादिताननाम्

फळमुळे गोळा करीत असता त्याने तेथे आपली प्रिया पाहिली—दीनवाणी, रडणारी, वृक्षांच्या आड चेहरा लपवलेली.

Verse 39

तां विलोक्य ततो दैत्यः प्रोवाच परिसांत्वयन् । वज्रांग उवाच । केन तेऽपकृतं भद्रे यमलोकं यियासुना

तिला पाहून दैत्याने तिला धीर देत बोलला. वज्राङ्ग म्हणाला—“भद्रे, कोणाने तुझा अपकार केला की तू यमलोकास जाऊ इच्छितेस?”

Verse 40

कं वा कामं प्रयच्छामि शीघ्रं प्रब्रूहि मानिनि । वरांग्युवाच । त्रासितास्म्यपविद्धास्मि ताडिता पीडितास्मि च

“कोणती इच्छा पूर्ण करू? लवकर सांग, मानिनि.” वराङ्गी म्हणाली—“मला भय दाखवले, मला दूर लोटले, मला मारले आणि छळलेही आहे.”

Verse 41

रौद्रेण देवराजेन नष्टनाथेव भूरिशः । दुःखस्यांतमपश्यंती प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिता

देवराजाच्या उग्र पीडेमुळे ती नाथहीन झाल्यासारखी झाली। दुःखाचा अंत न दिसल्याने तिने प्राणत्यागाचा निश्चय केला।

Verse 42

पुत्रं मे तारकं देहि तस्माद्दुःखमहार्णवात् । एवमुक्तस्तु दैत्येंद्रः कोपव्याकुललोचनः

“मला तारक नावाचा पुत्र दे, ज्यामुळे मी या दुःख-महासागरातून मुक्त होईन।” असे ऐकून दैत्येंद्राचे डोळे क्रोधाने व्याकुळ झाले.

Verse 43

शक्तोपि देवराजस्य प्रतिकर्तुं महासुरः । तप एव पुनश्चर्तुं व्यवस्यत महाबलः

देवराजाचा प्रतिकार करण्यास समर्थ असूनही त्या महाबली महासुराने पुन्हा तपश्चर्या करण्याचाच निर्धार केला.

Verse 44

ज्ञात्वा तस्य तु संकल्पं ब्रह्मा क्रूरतरं पुनः । आजगाम त्वरायुक्तो यत्रासौ दितिनंदनः

त्याचा संकल्प जाणून ब्रह्मदेव अधिक कठोर होऊन त्वरेने तेथे आले, जिथे दितीचा तो पुत्र होता.

Verse 45

ब्रह्मोवाच । किमर्थं पुत्र भूयस्त्वं कर्तुं नियममुद्यतः । तदहं ते पुनर्दद्मि कांक्षितं पुत्रमोजसा

ब्रह्मा म्हणाले—“वत्सा, तू पुन्हा कोणत्या कारणाने नियम-व्रत करण्यास उद्यत आहेस? म्हणून मी माझ्या सामर्थ्याने तुला पुन्हा तुझा इच्छित पुत्र देतो.”

Verse 46

वज्रांग उवाच । उत्थितेन मया दृष्टा समाधानात्त्वदाज्ञया । त्रासितेंद्रेण मामाह सा वरांगी सुतार्थिनी

वज्रांग म्हणाला—तुझ्या आज्ञेने समाधीतून उठून मी तिला पाहिले. इंद्राने भयभीत केलेली ती सुडौल अंगांची, पुत्रार्थिनी स्त्री मला म्हणाली.

Verse 47

पुत्रं मे तारकं देहि तुष्टो मे त्वं पितामह । ब्रह्मोवाच । अलं ते तपसा वीर मा क्लेशे दुस्तरे विश

“मला ‘तारक’ नावाचा पुत्र दे; हे पितामह ब्रह्मदेवा, तू माझ्यावर प्रसन्न आहेस.” ब्रह्मा म्हणाले—“वीरा, तुझे तप पुरे झाले; दुर्धर क्लेशात पडू नकोस.”

Verse 48

पुत्रस्तु तारको नाम भविष्यति महाबलः । देवसीमंतिनीनां तु धम्मिल्लक विमोक्षकः

‘तारक’ नावाचा पुत्र जन्मेल, तो महाबली असेल; आणि तो देवस्त्रियांच्या वेण्या-गुंफलेल्या केशबंध (धम्मिल्लक) सोडविणारा ठरेल.

Verse 49

इत्युक्तो दैत्यनाथस्तु प्रणम्य प्रपितामहम् । गत्वा तां नंदयामास महिषीं कर्शितांतराम्

असे ऐकून दैत्यांचा नाथ प्रपितामहाला प्रणाम करून गेला आणि अंतःकरणाने दुःखाने कर्श झालेल्या त्या राणीला आनंदित केले.

Verse 50

तौ दंपती कृतार्थौ तु जग्मतुः स्वाश्रमं तदा । आहितं तु तदा गर्भं वरांगी वरवर्णिनी

ते दांपत्य कृतार्थ होऊन तेव्हा आपल्या आश्रमाकडे गेले. आणि त्याच वेळी सुडौल अंगांची, सुंदर वर्णाची स्त्री गर्भवती झाली.

Verse 51

पूर्णं वर्षसहस्रं तु दधारोदर एव हि । ततो वर्षसहस्रांते वरांगी सा प्रसूयत

तिने पूर्ण एक सहस्र वर्ष गर्भ धारण केला. नंतर सहस्र वर्षांच्या अखेरीस त्या वरांगीने पुत्रास जन्म दिला.

Verse 52

जायमाने तु दैत्ये तु तस्मिन्लोकभयंकरे । चचाल सर्वा पृथिवी प्रोद्भूताश्च महार्णवाः

तो लोकभयकारी दैत्य जन्मास येताच सारी पृथ्वी हादरली आणि महासागर उफाळून उठले.

Verse 53

चेलुर्धराधराश्चापि ववुर्वाताश्च भीषणाः । जेपुर्जप्यं मुनिवरा नेदुर्व्यालमृगा अपि

पर्वतही डोलू लागले आणि भीषण वारे वाहू लागले. मुनिवर जप्य मंत्राचा जप करीत राहिले, आणि सर्प व वन्य पशूही किंकाळ्या देऊ लागले.

Verse 54

जहौ कांतिश्चंद्रसूर्यौ नीहारच्छादिता दिशः । जाते महासुरे तस्मिन्सर्वे चापि महासुराः

चंद्र-सूर्यांची कांती मावळली आणि दिशा धुक्याने झाकल्या गेल्या. तो महासुर जन्मताच सर्व महाबली असुरही एकत्र जमले.

Verse 55

आजग्मुर्हर्षितास्तत्र तथा चासुरयोषितः । जगुर्हर्षसमाविष्टा ननृतुश्चाप्सरोगणाः

तेथे आनंदित होऊन असुरांच्या स्त्रियाही आल्या. हर्षाने भरून त्यांनी गीते गायली आणि अप्सरांचे गणही नृत्य करू लागले.

Verse 56

ततो महोत्सवे जाते दानवानां महाद्युते । विषण्णमनसो देवाः सहेंद्रा अभवंस्तदा

तेव्हा दानवांचा तो महोत्सव झाला असता, हे महातेजस्वी, इंद्रासह देवगण अंतःकरणाने अत्यंत विषण्ण झाले।

Verse 57

वरांगी तु सुतं दृष्ट्वा हर्षेणापूरिता तदा । बहुमेने च दैत्येंद्रो विजातं तं तदा तया

तेव्हा वराङ्गीने पुत्राला पाहताच ती आनंदाने परिपूर्ण झाली; आणि दैत्येंद्राने तिच्यापासून जन्मलेल्या त्या बालकाचा फार मान केला।

Verse 58

जातमात्रस्तु दैत्येंद्रस्तारकश्चोग्रविक्रमः । अभिषिक्तो सुरैर्मुख्यैः कुजंभमहिषादिभिः

जन्मताच उग्र पराक्रमी दैत्येंद्र तारकाचा, कुजंभ, महिष इत्यादी प्रमुखांनी राज्याभिषेक केला।

Verse 59

सर्वासुरमहाराज्ये पृथिवीतुलनक्षमे । स तु प्राप्तमहाराज्यस्तारको नृपसत्तम

सर्व असुरांच्या त्या विशाल साम्राज्यात, जे पृथ्वीच्या तुल्य समर्थ होते, हे नृपश्रेष्ठ, तारकाने महान राज्यवैभव प्राप्त केले।

Verse 60

उवाच दानवश्रेष्ठो युक्तियुक्तमिदं वचः । तारक उवाच । शृणुध्वमसुराः सर्वे वाक्यं मम महाबलाः

दानवश्रेष्ठाने हे युक्तियुक्त वचन उच्चारले. तारक म्हणाला—हे महाबली असुरांनो, तुम्ही सर्व माझे वचन ऐका।

Verse 61

वंशक्षयकरा देवाः सर्वेषामेव दानवाः । अस्माकं जातिधर्मेण विरूढं वैरमक्षयम्

देवच आमच्या वंशाचा क्षय करणारे आहेत—सर्व दानवांचाही। आमच्या जातिधर्माच्या नियमानुसार आमच्यात अक्षय वैर वाढले आहे।

Verse 62

वयं तपश्चरिष्यामः सुराणां निग्रहाय तु । स्वबाहुबलमाश्रित्य सर्व एव न संशयः

देवांचा निग्रह करण्यासाठी आम्ही तपश्चर्या करू. स्वतःच्या भुजबलाचा आधार घेऊन आम्ही सर्वजण ते करू—यात संशय नाही.

Verse 63

तच्छ्रुत्वा संमतं कृत्वा पारियात्रं ययौ गिरिं । निराहारः पंचतपाः पत्रभुग्वारिभोजनः

हे ऐकून संमती देऊन तो पारियात्र पर्वतावर गेला. घोर तपात निराहार राहिला—पाने खाऊन व केवळ पाणीच आहार मानून.

Verse 64

शतंशतं समानां तु तपांस्येतान्यथाकरोत् । एवं तु कर्शिते देहे तपोराशित्वमागते

शेकडो-शेकडो वर्षे त्याने ही तपे यथाविधी केली. असे देह कृश झाल्यावर तो तपशक्तीचा महान कोश झाला.

Verse 65

ब्रह्मागत्याह दैत्येंद्रं वरं वरय सुव्रत । स वव्रे सर्वभूतेभ्यो न मे मृत्युर्भवेदिति

मग ब्रह्मा येऊन दैत्येंद्राला म्हणाले—“हे सुव्रता, वर माग.” त्याने वर मागितला—“कोणत्याही प्राण्याकडून माझा मृत्यू होऊ नये.”

Verse 66

तमुवाच ततो ब्रह्मा देहिनां मरणं ध्रुवम् । यतस्ततोपि वरय मृत्युं यस्मान्न शंकसे

तेव्हा ब्रह्मा त्यास म्हणाला—देहधारी जीवांस मरण निश्चित आहे. म्हणून, तू मृत्यूस न घाबरत असल्याने, वररूपाने आपला मृत्यु निवड.

Verse 67

ततः संचिंत्य दैत्येंद्रः शिशोर्वै सप्तवासरात् । वव्रे महासुरो मृत्युं मोहितो ह्यवलेपतः

मग विचार करून दैत्येंद्राने—अहंकाराने मोहित झालेला तो महासुर—सात दिवसांनंतर त्या शिशूच्या हातून होणारा मृत्यु वर म्हणून मागितला.

Verse 68

जगामोमित्युदाहृत्य ब्रह्मा दैत्यो निजं गृहम् । अथाह मंत्रिणस्तूर्णं बलं मे संप्रयुज्यताम्

‘ॐ, मी निघतो’ असे उच्चारून तो दैत्य आपल्या घरी गेला. मग तो मंत्र्यांना म्हणाला—‘लवकर माझे सैन्यबल सज्ज करा.’

Verse 69

यदि वो मत्प्रियं कार्यं निग्राह्याः सुरसत्तमाः । निगृहीतेषु मे प्रीतिर्जायते चातुलाऽसुराः

जर तुम्हाला माझे प्रिय कार्य करायचे असेल, हे देवश्रेष्ठांनो, तर असुरांना आवरा. ते निग्रहित झाले की माझ्या अंतःकरणात अतुल आनंद उत्पन्न होतो.

Verse 70

तारकस्य वचः श्रुत्वा ग्रसनो नाम दानवः । सेनानीर्दैत्यराजस्य सज्जं चक्रे बलं च तत्

तारकाचे वचन ऐकून, ग्रसन नावाचा दानव—दैत्यराजाचा सेनापती—त्या सैन्याला युद्धासाठी सज्ज करू लागला.

Verse 71

आहत्य भेरीं गंभीरां दैत्यानाहूय सत्वरः । दशकोटीश्वरा दैत्या दैत्यानां चंडविक्रमाः

गंभीर नादाची भेरी वाजवून त्याने त्वरेने दैत्यांना बोलाविले। ते दश-कोटींचे स्वामी, दैत्यांमध्येही चंड पराक्रमी दैत्य होते।

Verse 72

तेषामग्रेसरो जंभः कुजंभोनंतरोऽसुरः । महिषः कुंजरो मेघः कालनेमिर्निमिस्तथा

त्यांच्यात अग्रगण्य जंभ होता; त्यानंतर कुजंभ नावाचा असुर. तसेच महिष, कुंजरो, मेघ, कालनेमि आणि निमि हेही होते।

Verse 73

मंथनो जंभकः शुम्भो दैत्येंद्रा दशनायकाः । अन्ये च शतशस्तत्र पृथिवीतुलनक्षमाः

मंथन, जंभक, शुंभ—हे दैत्येंद्र असे दहा नायक होते. आणि तेथे शेकडो इतरही होते, जे बळाने पृथ्वीसम तुल्य होते।

Verse 74

गरुडानां सहस्रेण चक्राष्टकविभूषितः । सकूबरपरीवारश्चतुर्योजनविस्तृतः

हजार गरुडांसह आणि आठ चक्रांनी विभूषित, कूबरांच्या परिचारक-परिवारासह तो (विमान/रथ) चार योजन विस्ताराचा होता।

Verse 75

स्यंदनस्तारकस्यासीत्व्याघ्रसिंहखरार्वभिः । युक्ता रथास्तु ग्रसन जंभकौ जंभकुंभिनां

तारकाचा स्यंदन (रथ) वाघ, सिंह, गाढव आणि उंट यांनी जुंपलेला होता. आणि जंभ व कुंभ या दैत्यांसाठी ग्रसन व जंभक नावाच्या (वाहनांनी) युक्त रथ होते।

Verse 76

मेघस्य द्वीपिभिर्युक्तः कूष्मांडैः कालनेमिनः । पर्वताभश्चतुर्दंष्ट्रो निमेश्चैव महागजः

मेघ हा बिबट्यांसह युक्त होता; कालनेमी कूष्मांडांच्या गणाने वेढलेला होता। चतुर्दंष्ट्र पर्वतासारखा भासे, आणि निमेष खरोखरच महागज होता।

Verse 77

शतहस्ततुरंगस्थो मंथनो नाम दैत्यराट् । जंभकस्तूष्ट्रमारूढो गिरींद्राभं महाबलः

शतहस्त-तुरंगावर आरूढ मंथन नावाचा दैत्यराज होता. आणि जंभक—महाबलवान, गिरींद्रासारखा—उंटावर आरूढ होता।

Verse 78

शुंभो मेषं समारूढोऽन्येप्येवं चित्रवाहनाः । प्रचंडाश्चित्रवर्माणः कुंडलोष्णीषभूषिताः

शुंभ मेंढ्यावर आरूढ होता; इतरही तसेच विचित्र वाहनांवर स्वार होते। ते प्रचंड, रंगीबेरंगी कवचधारी, आणि कुंडले व उष्णीषांनी भूषित होते।

Verse 79

तद्बलं दैत्यसिंहस्य भीमरूपं व्यजायत । प्रमत्तमत्तमातंगतुरंगरथसंकुलम्

तेव्हा दैत्यसिंहाच्या त्या सैन्याने भीषण रूप धारण केले—उन्मत्त, मदोन्मत्त हत्ती, घोडे आणि रथांनी गजबजलेले।

Verse 80

प्रतस्थेऽमरयुद्धाय बहुपत्तिपताकिकम् । एतस्मिन्नंतरे वायुर्देवदूतोऽसुरालये

तो अमरांशी युद्ध करण्यास निघाला—अनेक पथकां व ध्वज-पताकांनी चिन्हित. याच वेळी देवदूत वायू असुरालयात पोहोचला।

Verse 81

दृष्ट्वा तद्दानवबलं जगामेंद्रस्य शंसितुं । स गत्वा तु सभां दिव्यां महेंद्रस्य महात्मनः

ते दानवांचे बल पाहून तो इंद्राला वृत्त सांगण्यासाठी निघाला। जाऊन महात्मा महेंद्र (इंद्र) यांच्या दिव्य सभेत तो प्रवेशला।

Verse 82

शशंस मध्ये देवानां तत्कार्यं समुपस्थितम् । तच्छ्रुत्वा देवराजस्तु निमीलितविलोचनः

देवतांच्या मध्यात त्याने सांगितले की आवश्यक कार्य आता समोर आले आहे. हे ऐकून देवराज (इंद्र) यांनी डोळे मिटून घेतले।

Verse 83

बृहस्पतिमुवाचेदं वाक्यं काले महाभुजः । इंद्र उवाच । संप्राप्नोति विमर्दोयं देवानां दानवैः सह

मग योग्य वेळी महाबाहु इंद्रांनी बृहस्पतींना म्हटले— “देव आणि दानव यांचा हा संघर्ष आता जवळ आला आहे.”

Verse 84

कार्यं किमत्र तद्ब्रूहि नीत्युपायोपबृंहितम् । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं महेंद्रस्य गिरां पतिः

“इथे काय करावयाचे आहे? नीती व उपायांनी समर्थित असे सांग.” महेंद्र (इंद्र) यांचे हे वचन ऐकून वाणीचे स्वामी (बृहस्पती) …

Verse 85

इत्युवाच महाभागो बृहस्पतिरुदारधीः । बृहस्पतिरुवाच । सामपूर्वा श्रुता नीतिश्चतुरंगापताकिनी

असे म्हणत उदारबुद्धी महाभाग बृहस्पती बोलले। बृहस्पती म्हणाले— “सामापासून आरंभ होणारी नीती मी ऐकली आहे— ध्वजासह चतुरंगिणी सेनेसारखी सुसज्ज.”

Verse 86

जिगीषतां सुरश्रेष्ठ स्थितिरेषा सनातनी । सामभेदस्तथा दानं दंडश्चांगचतुष्टयम्

हे देवश्रेष्ठ! जिंकू इच्छिणाऱ्यांसाठी ही सनातन नीति आहे—साम, भेद, दान आणि दंड; हेच चार अंगोपाय आहेत.

Verse 87

न सांत्वगोचरे लुब्धानभेद्यास्त्वेकधर्मिणः । न दानमत्त्र संसिद्ध्यै प्रसह्यैवापहारिणाम्

लोभी लोक सांत्वनेने वश होत नाहीत; एकाच स्वार्थी मार्गावर ठाम असलेले भेदानेही वळत नाहीत. जे बळाने हिसकावून घेतात, त्यांच्यावर दानही सिद्ध होत नाही.

Verse 88

एकोभ्युपायो दंडोऽत्र भवतां यदि रोचते । एवमुक्तः सहस्राक्ष एवमेतदुवाच ह

तुम्हांस रुचल्यास येथे एकच उपाय आहे—दंड. असे म्हटल्यावर सहस्राक्ष (इंद्र) यांनीही हेच वचन उच्चारले.

Verse 89

कर्त्तव्यतां च संचिंत्य प्रोवाचामरसंसदि । इंद्र उवाच । अवधानेन मे वाचं शृणुध्वं नाकवासिनः

काय करावे हे विचारून तो देवसभेत बोलला. इंद्र म्हणाले: हे नाकवासी देवहो, माझे वचन सावधानपणे ऐका.

Verse 90

भवंतो यज्ञभोक्तारो दिव्यात्मानो हि सान्वयाः । स्वे महिम्नि स्थिता नित्यं जगतः पालने रताः

तुम्ही यज्ञांचे भोक्ते आहात—दिव्यात्मे, आपल्या-आपल्या वंशपरंपरेने युक्त. स्वमहिमेत नित्य स्थित राहून तुम्ही सदैव जगताच्या पालनात रत आहात.

Verse 91

क्रियतां समरोद्योगः सैन्यं संयोज्यतां मम । आह्रियंतां च शस्त्राणि पूज्यंतां शस्त्रदेवताः

समराची सिद्धता करा; माझे सैन्य एकत्र जोडा. शस्त्रे आणा आणि शस्त्रांचे अधिष्ठात्री देव पूजिले जावोत.

Verse 92

वाहनानि विमानानि योजयद्ध्वं ममेश्वराः । यमं सेनापतिं कृत्वा शीघ्रमेव दिवौकसः

हे देवेश्वरा, माझी वाहने व विमाने जुडा. यमाला सेनापती करून, हे दिवौकसा, शीघ्र निघा.

Verse 93

इत्युक्तास्समनह्यंत देवानां ये प्रधानतः । वाजिनामयुतेनाजौ हेमघंटा परिष्कृतम्

असे ऐकून देवांतील प्रधान सज्ज झाले. रणांगणी दहा हजार घोडे सुवर्णघंटांनी अलंकृत होऊन मांडले गेले.

Verse 94

नानाश्चर्यगुणोपेतं संप्राप्तं देवदानवैः । रथं मातलिना युक्तं देवराजस्य दुर्जयम्

अनेक अद्भुत गुणांनी युक्त, देव व दानवांनी आणलेला देवराज इंद्राचा रथ आला—मातलीने जोडलेला, अजेय व दुर्जय.

Verse 95

यमो महिषमास्थाय सेनाग्रे समवर्त्तत । चंडकिंकरवृंदेन सर्वतः परिवारितः

यम महिषावर आरूढ होऊन सेनेच्या अग्रभागी उभा राहिला. तो सर्व बाजूंनी चंड किंकरांच्या समूहाने वेढलेला होता.

Verse 96

कल्पकालोद्गतज्वाला पूरितोम्बरगोचरः । हुताशनस्त्वजारूढः शक्तिहस्तो व्यवस्थितः

कल्पान्ती उद्भवलेल्या ज्वाळांनी आकाशमंडळ व्यापून टाकीत हुताशन अग्निदेव स्वतः अजावर आरूढ होऊन, हातात शक्ति धारण करून, स्थिरपणे उभा राहिला।

Verse 97

पवनोऽङकुशहस्तश्च विस्तारित महाजवः । भुजगेंद्रसमारूढो जलेशो भगवान्स्वयम्

हातात अंकुश धारण करून, अपार महावेगाने युक्त पवनदेव भुजगेंद्रावर आरूढ झाले; तेच स्वयं भगवान् जलेश—जलांचे अधिपती—होते।

Verse 98

नरयुक्ते रथे देवो राक्षसेशो वियच्चरः । तीक्ष्णखड्गयुतो भीमः समरे समवस्थितः

मनुष्यांनी जुंपलेल्या रथावर, आकाशात विचरणारा राक्षसेश देव, तीक्ष्ण खड्गाने सज्ज, भीषण रूप धारण करून, समरात सिद्ध होऊन उभा राहिला।

Verse 99

महासिंहरथे देवो धनाध्यक्षो गदायुधः । चंद्रादित्यावश्विनौ च चतुरंगबलान्विताः

महासिंह-रथावर गदा-आयुध धारण केलेले धनाध्यक्ष देव विराजमान होते; तसेच चंद्र व आदित्य आणि अश्विनीकुमारही चतुरंगिणी सेनेसह उपस्थित होते।

Verse 100

सेनान्यो देवराजस्य दुर्जया भुवनत्रये । कोटयस्तास्त्रयस्त्रिंशद्देवदेवनिकायिनाम्

देवराज इंद्राचे सेनानायक त्रिभुवनात दुर्जेय होते; देवदेव-निकायांच्या त्या सेना तैंतीस कोटी संख्येने होत्या।

Verse 101

हिमाचलाभे सितचारुचामरे सुवर्णपद्मामलसुंदरस्रजि । कृताभिरामो ज्वलकुंकुमांकुरे कपोललीलालिकदंबसंकुले

तो हिमालयासारखा शुभ्र तेजस्वी दिसत होता; हातात पांढरा मनोहर चामर धारण केलेला. सुवर्णकमळांची निर्मळ सुंदर माळ गळ्यात, गालांवर जळजळीत कुंकुमचिन्हे, आणि त्या सुगंधाने खेळत जमलेल्या भ्रमरसमूहांनी तो वेढलेला शोभत होता।

Verse 102

स्थितस्तदैरावणनाम कुंजरे महामनाश्चित्रविभूषणांबरः । विशालवज्रः सुवितानभूषितः प्रकीर्णकेयूरभुजंगमंडलः

मग तो ऐरावत नावाच्या गजराजावर तो उभा राहिला—महामना, विचित्र अलंकारांनी नटलेली वस्त्रे परिधान केलेली. हातात विशाल वज्र, वर भव्य वितानाने शोभा, आणि भुजांवर विखुरलेले केयूर व सर्पाकार भूषणमंडळांनी तो अलंकृत दिसत होता।

Verse 103

सहस्रदृग्वंदितपादपल्लवस्त्रिविष्टपे शोभत पाकशासनः । तुरंग मातंग कुलौघसंकुला सितातपत्त्रद्ध्वजशालिनी च

त्रिविष्टपात (स्वर्गात) पाकशासन इंद्र शोभून दिसला—सहस्रनेत्राने वंदिलेले त्याचे चरणकमल. त्याच्या सभोवती घोडे व हत्ती यांच्या कुलांचा प्रचंड समुदाय होता, आणि पांढऱ्या छत्रांनी व ध्वजपताकांनी तो परिसर शोभत होता।

Verse 104

बभूव सा दुर्जयपत्तिसंतता विभाति नानायुधयोधदुस्तरा । ततोश्विनौ च मरुतः ससाध्याः सपुरंदराः

मग दुर्जेय सैन्यांची अखंड परंपरा प्रकट झाली—नाना प्रकारची शस्त्रे धारण केलेल्या योद्ध्यांनी भरलेली, जिंकणे कठीण अशी ती तेजस्वी होती। त्यानंतर अश्विनीकुमार, मरुतगण, साध्यगण आणि पुरंदर (इंद्र) प्रकट झाले।

Verse 105

यक्षराक्षसगंधर्वा दिव्य नानास्त्रपाणयः । जघ्नुर्दैत्येश्वरं सर्वे संभूय तु महाबलाः

यक्ष, राक्षस आणि गंधर्व—दिव्य नाना अस्त्रे धारण करून—सर्व महाबलवान एकत्र येऊन दैत्येश्वराचा वध करू लागले।

Verse 106

न चैवास्त्राण्यसज्जंत गात्रे वज्राचलोपमे । अथो रथादवप्लुत्य तारको दानवाधिपः

वज्रपर्वतासारख्या त्याच्या देहावर शस्त्रे मुळीच लागू शकली नाहीत. तेव्हा दानवाधिपती तारक रथावरून उडी मारून खाली उतरला.

Verse 107

जघान कोटिशो देवान्करपार्ष्णिभिरेव च । हतशेषाणि सैन्यानि देवानां विप्र दुद्रुवुः

त्याने केवळ हातांच्या टाचांनीच कोट्यवधी देवांचा संहार केला. हे विप्र, वधातून उरलेली देवसेना भयाने पळून गेली.

Verse 108

दिशो भीतानि संत्यज्य रणोपकरणानि च । दृष्ट्वा तान्विद्रुतान्देवांस्तारको वाक्यमब्रवीत्

दिशादिशांना भयाने पळत, रणसामग्री टाकून देणाऱ्या देवांना पाहून तारकाने हे वचन उच्चारले.

Verse 109

मा वधिष्ठ सुरान्दैत्या वज्रांगाय च मंदिरे । शीघ्रमानीय दर्श्यंतां बद्धान्पश्यत्वयं सुरान्

“हे दैत्यांनो, वज्राङ्गाच्या मंदिरात देवांचा वध करू नका. त्यांना लवकर बांधून आणा व दाखवा—वज्राङ्गाने हे बांधलेले देव पाहावेत.”

Verse 110

लोकपालांस्ततो दैत्यो बद्ध्वा चेंद्रमुखान्रणे । सरुद्रान्सुदृढैः पाशैः पशुपालः पशूनिव

मग त्या दैत्याने रणांगणात इंद्रादी लोकपालांना बांधले; आणि अतिशय दृढ पाशांनी रुद्रांनाही, जसा गवळी जनावरे बांधतो तसा, बांधून टाकले.

Verse 111

स भूयो रथमास्थाय जगाम स्वकमालयं । सिद्धगंधर्वसंघुष्टं विपुलाचलमस्तकम्

मग तो पुन्हा रथावर आरूढ होऊन तो आपल्या धामास गेला—विस्तीर्ण पर्वतशिखरावर, जिथे सिद्ध व गंधर्वांच्या निनादाने आसमंत दुमदुमत होता।