Adhyaya 29

Verse 1

एकोनत्रिंशोऽध्यायः । पुलस्त्यौवाच । तथैवान्यत्प्रवक्ष्यामि सर्वकामफलप्रदम् । सौभाग्यशयनंनाम यत्पुराणविदो विदुः

एकोणतीसावा अध्याय। पुलस्त्य म्हणाले—“याच प्रकारे आता मी आणखी एक विधी सांगतो, जो सर्व कामनांचे फल देणारा आहे; पुराणवेत्ते ज्याला ‘सौभाग्य-शयन’ असे म्हणतात।”

Verse 2

पुरा दग्धेषु लोकेषु भूर्भुवः स्वर्महादिषु । सौभाग्यं सर्वभूतानामेकस्थमभवत्तदा

पूर्वी भूः, भुवः, स्वः, महः इत्यादी लोक दग्ध झाल्यावर, सर्व भूतांचे सौभाग्य तेव्हा एका ठिकाणी एकवटले।

Verse 3

वैकुंठं सर्वमासाद्य विष्णोर्वक्षस्थले स्थितम् । ततः कालेन कियता पुनः सर्गविधौ नृपः

ते सर्व वैकुंठास प्राप्त होऊन विष्णूच्या वक्षःस्थळी स्थित झाले। नंतर काही काळ गेल्यावर, हे नृपा, पुन्हा सृष्टीची विधी सुरू झाली।

Verse 4

अहंकारवृतेलोके प्रधानपुरुषान्विते । स्पर्द्धायां च प्रवृद्धायां कमलासनकृष्णयोः

अहंकाराने आच्छादित जगात प्रधान व पुरुष कार्यरत असताना, कमलासन (ब्रह्मा) आणि कृष्ण (विष्णू) यांच्यात स्पर्धा उत्पन्न होऊन वाढू लागली।

Verse 5

पिंगाकारा समुद्भूता वह्निज्वालातिभीषणा । तयाभितप्तस्य हरेर्वक्षसस्तद्विनिःसृतम्

अग्निज्वाळांसारखी अतिभीषण पिंगटवर्णी एक आकृती उत्पन्न झाली; तिच्या तापाने तप्त झालेल्या हरीच्या वक्षःस्थळातून ते तेज/तत्त्व बाहेर प्रकट झाले।

Verse 6

यद्वक्षःस्थलमाश्रित्य विष्णोः सौभाग्यमास्थितम् । रसरूपं न तद्यावदाप्नोति वसुधातले

विष्णूच्या वक्षःस्थळाचा आश्रय घेऊन जे सौभाग्य तेथे स्थित आहे, ते ज्या काळपर्यंत तिथे राहते त्या काळपर्यंत वसुधातळी सामान्य रस-रूप (पार्थिव स्वरूप) प्राप्त करत नाही।

Verse 7

उत्क्षिप्तमंतरिक्षात्तु ब्रह्मपुत्रेण धीमता । दक्षेण पीतमात्रं तद्रूपलावण्यकारकम्

बुद्धिमान ब्रह्मपुत्राने जे आकाशात उधळून टाकले होते, ते दक्षाने केवळ प्राशन केले; आणि तेच त्याच्या रूप‑लावण्याचे कारण झाले।

Verse 8

बलंतेजोमहज्जातं दक्षस्य परमेष्ठिनः । शेषं यदपतद्भूमावष्टधा तद्व्यजायत

परमेष्ठी दक्षापासून महान बल व तेज उत्पन्न झाले; आणि जे शेष भूमीवर पडले, ते आठ भागांत विभागले जाऊन प्रकट झाले।

Verse 9

ततस्त्वोषधयो जाताः सप्त सौभाग्यदायिकाः । इक्षवस्तरुराजश्च निष्पवावश्शालिधान्यकम्

त्यानंतर सौभाग्य देणाऱ्या सात औषधी उत्पन्न झाल्या—इक्षु (ऊस), तरुराज (वृक्षांचा राजा), निष्पव (डाळवर्ग), आणि शालिधान्य (तांदूळ)।

Verse 10

विकारवच्च गोक्षीरं कुसुंभं कुसुमं तथा । लवणं चाष्टमं तद्वत्सौभाग्याष्टकमुच्यते

तसेच विकारयुक्त (संस्कृत) गोदूध, कुसुंभ, पुष्प आणि आठवे लवण—यालाच ‘सौभाग्याष्टक’ असे म्हणतात।

Verse 11

पीतं यद्ब्रह्मपुत्रेण योगज्ञानविदा पुरा । दुहिता साभवत्तस्माद्या सतीत्यभिधीयते

जे पूर्वी योग‑ज्ञान जाणणाऱ्या ब्रह्मपुत्राने प्राशन केले होते, त्याच्यापासून एक कन्या उत्पन्न झाली, जी ‘सती’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 12

लोकानतीत्य लालित्याल्ललिता तेन चोच्यते । त्रैलोक्यसुंदरीं देवीमुपयेमे पिनाकधृत्

स्वलालित्य व कृपेने लोकांनाही अतिक्रमण करणारी ती देवी म्हणून ‘ललिता’ अशी प्रसिद्ध आहे. त्रैलोक्यसुंदरी त्या देवीलाच पिनाकधारी शंकरांनी पत्नी म्हणून स्वीकारले.

Verse 13

त्रिविश्वसौभाग्यमयीं भुक्तिमुक्तिफलप्रदाम् । तामाराध्य पुमान्भक्त्या नारी वा किं न विंदति

ती त्रिविश्वाचे सौभाग्यस्वरूप असून भोग व मोक्ष—दोन्ही फळे देणारी आहे. भक्तीने तिची आराधना केली असता पुरुष असो वा स्त्री, कोणती गोष्ट अप्राप्त राहील?

Verse 14

भीष्म उवाच । कथमाराधनं तस्या ललिताया मुने वद । यद्विधानं च जगतः शांतये तद्वदस्व मे

भीष्म म्हणाले—हे मुने, त्या ललितेची आराधना कशी करावी ते मला सांगा. आणि ज्या विधीने जगाला शांती प्राप्त होते, तो विधानही मला कथन करा.

Verse 15

पुलस्त्य उवाच । वसंतमासमासाद्य तृतीयायां जनप्रियः । शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्णे तिलैः स्नानं समाचरेत्

पुलस्त्य म्हणाले—हे जनप्रिय, वसंत मास आला की शुक्लपक्षातील तृतीयेच्या दिवशी पूर्वाह्नी तिळांनी विधिपूर्वक स्नान करावे.

Verse 16

तस्मिन्नहनि सा देवी किल विश्वात्मना सती । पाणिग्रहणिकैर्मंत्रैरुदूढा वरवर्णिनी

त्याच दिवशी ‘सती’ म्हणून प्रसिद्ध असलेली ती देवी विश्वात्म्याने पाणिग्रहणाच्या मंत्रांनी विधिपूर्वक परिणीत केली; ती उत्तम वर्णाची होती.

Verse 17

तया सहैव विश्वेशं तृतीयायामथार्चयेत् । फलैर्नानाविधैर्दीपैर्धूपैर्नैवेद्यसंयुतैः

मग तिच्यासह तृतीयेला विश्वेश्वराचे विधिपूर्वक पूजन करावे—नानाविध फळे, विविध दीप, धूप आणि नैवेद्य अर्पून।

Verse 18

प्रतिमां पंचगव्येन तथा गंधोदकेन च । स्नापयित्वार्चयेद्गौरीमिंदुशेखरसंयुताम्

पंचगव्य व सुगंधित जलाने प्रतिमेला स्नान घालून, इंदुशेखर (चंद्रशेखर शिव) यांच्याशी संयुक्त देवी गौरीचे पूजन करावे।

Verse 19

नमोस्तु पाटलायै तु पादौ देव्याः शिवस्य च । शिवायेति च संकीर्त्य जयायै गुल्फयोर्द्वयोः

देवी व शिव यांच्या पादरूप पाटलाला नमस्कार असो. ‘शिवा’ असे कीर्तन करून, दोन्ही गुल्फ (घोटे) रूप जये ला नमस्कार करावा.

Verse 20

त्र्यंबकायेति रुद्रस्य भवान्यै जंघयोर्युगम् । शिरो रुद्रेश्वरायेति विजयायै च जानुनी

‘त्र्यंबकाय’ असे म्हणत रुद्राला दोन्ही जंघा अर्पण कराव्यात; ‘भवान्यै’ म्हणत दोन्ही ऊरू; ‘रुद्रेश्वराय’ म्हणत शिर; आणि ‘विजयायै’ म्हणत दोन्ही जानू अर्पण करावीत.

Verse 21

संकीर्त्य हरिकेशाय तथोरुवरदे नमः । ईशायेति कटिं रत्यै शंकरायेति शंकरम्

‘हरिकेशाय’ असे संकीर्तन करून, ‘ऊरुवरदाय नमः’ असे म्हणत प्रणाम करावा. ‘ईशाय’ म्हणत रतीसाठी कटीचा स्पर्श करावा, आणि ‘शंकराय’ म्हणत शंकराचा.

Verse 22

कुक्षिद्वयं च कोटव्यै शूलिनं शूलपाणये । मंगलायै नमस्तुभ्यमुदरं चाभिभूजयेत्

कंबरेच्या दोन्ही बाजूंना कोटवी म्हणून पूजावे आणि त्रिशूलधारी शूलिन/शूलपाणि यांना नमस्कार करावा। मंगला देवीला नमो म्हणत उदराचीही विधिपूर्वक आराधना करावी।

Verse 23

सर्वात्मने नमो रुद्रमीशान्यै च कुचद्वयम् । शिवं वेदात्मने तद्वद्रुद्राण्यै कंठमर्चयेत्

‘सर्वात्मा रुद्र’ यांना नमो म्हणत नमस्कार करावा आणि ईशानीच्या दोन्ही स्तनांची पूजा करावी। तसेच ‘वेदस्वरूप शिव’ यांना प्रणाम करून रुद्राणीच्या कंठाचे अर्चन करावे।

Verse 24

त्रिपुरघ्नाय विश्वेशमनंतायै करद्वयम् । त्रिलोचनायेति हरं बाहू कालानलप्रिये

‘त्रिपुरघ्न, विश्वेश’ असे म्हणत अनंता देवीला दोन्ही हात अर्पण करावेत। ‘त्रिलोचन’ असे उच्चारून, हे कालानलप्रिये, दोन्ही बाहूंनी हराचे आलिंगन करावे।

Verse 25

सौभाग्यभवनायेति भूषणानि सदार्चयेत् । स्वाहास्वधायै च मुखमीश्वरायेति शूलिनम्

‘सौभाग्यभवन’ या मंत्राने भूषणांची सदैव पूजा करावी। ‘स्वाहा, स्वधा’ म्हणत मुखाची पूजा करावी आणि ‘ईश्वराय’ या मंत्राने शूलिनाची आराधना करावी।

Verse 26

अशोकवनवासिन्यै पूज्यावोष्ठौ च भूतिदौ । स्थाणवे च हरं तद्वदास्यं चंद्रमुखप्रिये

अशोकवनवासिनी देवीला नमस्कार करून, भूतिदायक पूज्य ओठांचे अर्चन करावे। स्थाणु (शिव) यांनाही तद्वत् नमस्कार करावा आणि हे चंद्रमुखप्रिये, मुखही अर्पण करावे।

Verse 27

नमोर्धनारीशहरमसितांगीति नासिकाम् । नम उग्राय लोकेशं ललितेति पुनर्भ्रुवौ

अर्धनारीश्वर व हर यांना नमस्कार; ‘असितांगी’ असे म्हणत नासिकेला प्रणाम। उग्रा व लोकेश यांना नमस्कार; ‘ललिता’ असे म्हणत पुन्हा भुवयांना प्रणाम।

Verse 28

शर्वाय पुरहर्त्तारं वासुदेव्यै तथालकम् । नमः श्रीकंठनाथाय शिवकेशांस्तथार्चयेत्

पुरत्रयाचा संहार करणाऱ्या शर्वाचे पूजन करावे; तसेच केश-लट अर्पून वासुदेवीचीही आराधना करावी. ‘श्रीकंठनाथास नमः’ असे म्हणत पुढे ‘शिवकेश’ रूपाचेही अर्चन करावे.

Verse 29

भीमोग्रभीमरूपिण्यै शिरः सर्वात्मने नमः । हरमभ्यर्च्य विधिवत्सौभाग्याष्टकमग्रतः

अतिभयंकर उग्ररूपिणी देवीला शिर नतमस्तक करून प्रणाम; सर्वात्म्यास नमस्कार. विधिपूर्वक हर (शिव) यांचे पूजन करून, त्यांच्या समोर सौभाग्याष्टकाचे पठण करावे.

Verse 30

स्थापयेत्स्निग्धनिष्पावान्कुसुंभक्षीरजीरकम् । तरुराजेक्षुलवणं कुस्तुंबुरुमथाष्टमम्

स्निग्ध निष्पाव (शेंगदाणे/शेंगा), कुसुंभ, दूध व जिरे ठेवावेत; तसेच तरुराज, ऊस, मीठ आणि आठवे—धणे (कुस्तुंबुरु)ही ठेवावे.

Verse 31

दद्यात्सौभाग्यकृद्यस्मात्सौभाग्याष्टकमित्युत । एवंनिवेद्य तत्सर्वमग्रतः शिवयोः पुनः

हे सौभाग्य देणारे असल्याने यास ‘सौभाग्याष्टक’ असे म्हटले आहे; म्हणून ते अर्पण करावे. असे सर्व निवेदन करून, पुन्हा शिव व शिवा यांच्या समोर ठेवावे.

Verse 32

चैत्रे शृंगाटकान्प्राश्य स्वपेद्भूमावरिंदम । पुनः प्रभाते च तथा कृतस्नानजपः शुचिः

चैत्र महिन्यात शृंगाटक (सिंघाडे) प्राशन करून, हे अरिंदम, भूमीवर शयन करावे। नंतर पहाटे शुद्ध होऊन स्नान व जप करावा।

Verse 33

संपूज्य द्विजदांपत्यं माल्यवस्त्रं विभूषणैः । सौभाग्याष्टकसंयुक्त सौवर्णं प्रतिमाद्वयम्

माळा, वस्त्रे व अलंकारांनी द्विज दांपत्याचे विधिपूर्वक पूजन करून, सौभाग्याष्टकासहित सुवर्णाच्या दोन प्रतिमा अर्पण कराव्यात।

Verse 34

प्रीयतां मेत्र ललिता ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं संवत्सरं यावत्तृतीयायां सदा नृप

‘इथे माझी ललिता प्रसन्न होवो’ असे म्हणत ते ब्राह्मणास निवेदावे। हे नृप, अशा रीतीने वर्षभर नेहमी तृतीयेला करावे।

Verse 35

प्राशने दानमंत्रे च विशेषोयं निबोध मे । गोशृंगांबु मधौ प्रोक्तं वैशाखे गोमयं पुनः

प्राशन व दानमंत्र यांबाबत हा विशेष नियम माझ्याकडून जाणून घे: मधु महिन्यात गोशृंगातील जल सांगितले आहे, आणि वैशाखात पुन्हा गोमयाचे विधान आहे।

Verse 36

ज्येष्ठे मंदारकुसुमं बिल्वपत्रं शुचौ स्मृतम् । श्रावणे दधिसंप्राश्यं नभस्ये तु कुशोदकम्

ज्येष्ठात मंदारकुसुम, आणि शुचि (आषाढ) महिन्यात बिल्वपत्र सांगितले आहे। श्रावणात दही प्राशन करावे, आणि नभस्य (भाद्रपद) मध्ये कुशोदकाचे विधान आहे।

Verse 37

क्षीरं चाश्वयुजे मासि कार्त्तिके पृषदाज्यकम् । मार्गशीर्षे तु गोमूत्रं पौषे संप्राशयेद्घृतम्

आश्वयुज महिन्यात दूध सेवन करावे; कार्तिकात पृषदाज्यक; मार्गशीर्षात गोमूत्र; आणि पौषात तूप प्राशन करावे।

Verse 38

माघे कृष्णतिलांस्तद्वत्पंचगव्यं च फाल्गुने । ललिता विजया भद्रा भवानी कुमुदा शिवा

माघ महिन्यात काळे तीळ अर्पण करावेत; आणि फाल्गुनात त्याप्रमाणे पंचगव्य. (दिव्य नावे:) ललिता, विजया, भद्रा, भवानी, कुमुदा, शिवा।

Verse 39

वासुदेवी तथा गौरी मंगला कमला सती । उमा च दानकाले तु प्रीयतामिति कीर्त्तयेत्

दानकाळी ‘वासुदेवी, गौरी, मंगला, कमला, सती आणि उमा प्रसन्न होवोत’ असे कीर्तन करावे।

Verse 40

तस्मिंस्तु द्वादशे मासि द्वादश्यां कृष्णमर्चयेत् । तथा लक्ष्मीं च तत्रैव भर्त्रा सार्धमथार्चयेत्

मग बाराव्या महिन्यात द्वादशी तिथीस कृष्णाचे पूजन करावे; आणि त्याच ठिकाणी लक्ष्मीचेही तिच्या पतीसह (विष्णूसह) अर्चन करावे।

Verse 41

पौर्णमास्यामतस्तद्वत्सपत्नीकः पितामहः । उपासनीयो विदुषा परत्रा भीतिमिच्छता

त्याचप्रमाणे पौर्णिमेलाही, पत्नीसमवेत पितामह (ब्रह्मा) यांची उपासना त्या विद्वानाने करावी, जो परलोकातील भय दूर व्हावे अशी इच्छा करतो।

Verse 42

सौभाग्याष्टकं तद्वच्च दातव्यं भूतिमिच्छता । मल्लिकाशोककमलं कदंबोत्पलचंपकम्

तसेच ज्याला ऐश्वर्य हवे, त्याने सौभाग्याष्टक अर्पण करावे; आणि मल्लिका (जाई), अशोक, कमळ, कदंब, उत्पल व चंपक ही फुलेही अर्पण करावीत।

Verse 43

कुब्जकं करवीरं च बाणमम्लानपंकजम् । सिंदुवारं च सर्वेषु मासेषु कुसुमं स्मृतम्

कुब्जक, करवीर (कण्हेर), बाण, न मावळणारे कमळ आणि सिंदुवार—ही फुले सर्व महिन्यांत अर्पणास योग्य मानली आहेत।

Verse 44

जपाकुसुंभकुसुमं मालती शतपत्रिका । यथालाभं प्रशस्तानि करवीरं च सर्वदा

जपा (गुड़हल), कुसुंभाची फुले, मालती व शतपत्रिका—जशी उपलब्धता तशी अर्पण केली तर प्रशस्त; आणि करवीर (कण्हेर) तर नेहमीच ग्राह्य आहे।

Verse 45

एवं संवत्सरं यावदुपोष्य विधिवन्नरः । स्त्री च नक्तं कुमारी च शिवमभ्यर्च्य भक्तितः

अशा रीतीने विधिपूर्वक वर्षभर उपवास पाळून, पुरुषाने पत्नीसमवेत आणि रात्रीच भोजन करणाऱ्या कुमारीनेही भक्तिभावाने शिवाची पूजा करावी।

Verse 46

व्रतांते शयनं दद्यात्सर्वोपस्करसंयुतम् । उमामहेश्वरौ हैमौ वृषभं च गवा सह

व्रताच्या शेवटी सर्व उपस्करांसह शय्येचे दान करावे; तसेच उमा-महेश्वरांच्या सुवर्ण प्रतिमा, आणि वृषभासह एक गायही दान करावी।

Verse 47

स्थापयित्वा च शयनं ब्राह्मणाय निवेदयेत् । द्वादश्यां वत्सरं त्वेकं महालक्ष्म्या च केशवम्

शय्या स्थापून ती ब्राह्मणास अर्पण करावी. द्वादशीच्या दिवशी एक वर्ष महालक्ष्मीसह केशवाचे पूजन करावे.

Verse 48

ब्रह्माणं सह सावित्र्या पूजयित्वा नरस्त्विह । सर्वान्कामानवाप्नोति मनसा समभीप्सितान्

येथे जो मनुष्य सावित्रीसह ब्रह्मदेवाचे पूजन करतो, तो मनाने अभिलषित सर्व कामना प्राप्त करतो.

Verse 49

अन्यान्यपि यथाशक्ति मिथुनान्यंबरादिभिः । धान्यालङ्कारगोदानैरन्यैश्च धनसञ्चयैः

आणि यथाशक्ती इतर दानेही करावीत—जोडी वस्तू, वस्त्र इत्यादी, धान्य, अलंकार, गोदान तसेच इतर धनसंचय.

Verse 50

वित्तशाठयेन रहितः पूजयेद्गतविस्मयः । एवं करोति यः सम्यक्सौभाग्यशयनव्रतम्

धनाविषयी कपट न ठेवता आणि दिखाव्याचा गर्व टाळून पूजन करावे. जो अशा रीतीने सौभाग्य-शयन व्रत विधिपूर्वक करतो, तोच सम्यक् करतो.

Verse 51

सर्वान्कामानवाप्नोति पदं वा नित्यमश्नुते । फलस्यैकस्य च त्यागमेतत्कुर्वन्समाचरेत्

हे केल्याने सर्व कामना प्राप्त होतात, किंवा नित्य पद मिळते. म्हणून हे करताना एका फलाचा त्याग विधिपूर्वक करावा.

Verse 52

यशः कीर्तिमवाप्नोति प्रतिमासं नराधिप । सौभाग्यारोग्यरूपैश्च वस्त्रालंकारभूषणैः

हे नराधिप! तो प्रतिमास यश व कीर्ती प्राप्त करतो; तसेच सौभाग्य, आरोग्य, रूप आणि वस्त्रे, अलंकार व भूषणेही मिळवितो।

Verse 53

न वियुक्तो भवेद्राजन्सौभाग्यशयनप्रदः । यस्तु द्वादशवर्षाणि सौभाग्यशयनव्रतम्

हे राजन्! यामुळे दांपत्यवियोग होत नाही; हे व्रत ‘सौभाग्य-शयन’ म्हणजे धन्य दांपत्यशय्या प्रदान करते. जो कोणी बारा वर्षे ‘सौभाग्य-शयन-व्रत’ करतो…

Verse 54

करोति सप्त चाष्टौ वा ब्रह्मलोके महीयते । पूज्यमानो वसेत्सम्यक्यावत्कल्पायुतं नरः

तो सात किंवा आठ (अनुष्ठाने) केली तरी ब्रह्मलोकी महिमान्वित होतो; पूजिला जाऊन तो मनुष्य दहा हजार कल्पांपर्यंत तेथे सम्यक् वास करतो।

Verse 55

विष्णोर्लोकमथासाद्य शिवलोकगतस्तथा । नारी वा कुरुते या तु कुमारी वा नरेश्वर

विष्णुलोक प्राप्त करून तो तद्वत् शिवलोकालाही जातो. हे नरेश्वर! हे कर्म जी स्त्री करते—विवाहित असो वा कुमारी—तिलाही तोच फल मिळतो।

Verse 56

सापि तत्फलमाप्नोति देव्यनुग्रहलालिता । शृणुयादपि यश्चैव प्रदद्यादथवा मतिम्

देवीच्या अनुग्रहाने लाडकी झालेली तीही तेच फल प्राप्त करते; आणि जो हे श्रवण करतो, किंवा दुसऱ्यास दान करवितो, अथवा अनुमोदन/प्रेरणा देतो—तोही तेच फल पावतो।

Verse 57

सोपि विद्याधरो भूत्वा स्वर्गलोके चिरं वसेत् । इदमिह मदनेन पूर्वसृष्टं शतधनुषा च कृतं नरेण तद्वत्

तोही विद्याधर होऊन स्वर्गलोकी दीर्घकाळ वास करील. ही रचना येथे पूर्वी मदनाने केली होती; तसेच शतधनु नावाच्या नरानेही तशीच केली होती.

Verse 58

कृतमथ पवनेन नंदिना च किमु जननाथमहाद्भुतं न वा स्यात्

पवनाने आणि नंदीने असे कार्य केलेच आहे; मग जननाथासाठी महाअद्भुत काही होणे अशक्य कसे ठरेल?