Adhyaya 26

Verse 1

भीष्म उवाच । दीर्घायुरारोग्यकुलातिवृद्धिभिर्युक्तः पुमान्रूपकुलान्वितः स्यात् । मुहुर्मुहुर्जन्मनि येन सम्यक्व्रतं समाचक्ष्व च शीतरश्मेः

भीष्म म्हणाले—हे शीतरश्मि (चंद्रसम), कृपा करून त्या व्रताचे सम्यक् विधान सांगावे, ज्यामुळे मनुष्याला पुनःपुन्हा जन्मांत दीर्घायुष्य, आरोग्य, कुलवृद्धी, रूप व उत्तम कुल प्राप्त होते।

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । त्वया पृष्टमिदं सम्यगक्षयस्वर्गकारकम् । रहस्यं तु प्रवक्ष्यामि यत्पुराणविदो विदुः

पुलस्त्य म्हणाले—तू हे योग्य रीतीने विचारलेस; हे अक्षय स्वर्ग देणारे आहे. आता पुराणज्ञांना ज्ञात असलेले ते रहस्य मी सांगतो.

Verse 3

रोहिणीचंद्रशयनं नामव्रतमिहोच्यते । तस्मिन्नारायणस्यार्चामर्चयेदिंदुनामभिः

येथे ‘रोहिणी–चंद्र-शयन’ नावाचे व्रत सांगितले आहे. त्या वेळी नारायणाच्या मूर्तीची इंदु (चंद्र) यांच्या नामांनी पूजा करावी.

Verse 4

यदा सोमदिने शुक्ला भवेत्पंचदशी क्वचित् । अथवा ब्रह्मनक्षत्रं पौर्णमास्यां प्रजायते

जेव्हा एखाद्या सोमवारी शुक्लपक्षातील पंधरावी तिथी (पौर्णिमा) येते, किंवा पौर्णिमेच्या रात्री ब्रह्म-नक्षत्र उदयास येते—

Verse 5

तदा स्नानं नरः कुर्यात्पंचगव्येन सर्षपैः । आप्यायस्वेति च जपेद्विद्वानष्टशतं पुनः

तेव्हा मनुष्याने मोहरीसह पंचगव्याने स्नान करावे. आणि विद्वानाने ‘आप्यायस्व’ हा मंत्र पुन्हा आठशे वेळा जपावा.

Verse 8

शूद्रोपि परया भक्त्या पाषंडालापवर्जितः । सोमाय शांताय नमोस्तु पादावनंतधाम्नेति च जानुजंघे । ऊरुद्वयं चापि जलोदराय संपूजयेन्मेढ्रमनंगधाम्ने

शूद्रही पराभक्तीने युक्त असून पाषंड्यांच्या वादविवादापासून दूर राहिला, तर (भगवंताच्या अंगांची) पूजा करू शकतो—पायांवर ‘शांत सोमाला नमस्कार, अनंतधामाला नमः’ असे म्हणत; मग गुडघे व जंघा; दोन्ही ऊरू ‘जलोदर’ या नामाने; आणि उपस्थ ‘अनंगधाम’ असे म्हणत सम्यक् पूजन करावे.

Verse 9

नमोनमः कामसुखप्रदाय कटिः शशांकस्य सदार्चनीयः । तथोदरं चाप्यमृतोदराय नाभिः शशांकाय नमोभिपूज्या

चंद्राच्या कटिस नमो नमः—जी कामसुख देणारी व सदैव अर्चनीय आहे। तसेच अमृतासारख्या उदरास नमस्कार; आणि चंद्राच्या नाभीसही नमस्कार—जी भक्तिभावाने विशेष पूज्य आहे।

Verse 10

नमोस्तु चंद्राय मुखं च नित्यं दंता द्विजानामधिपाय पूज्याः । हास्यं नमश्चंद्रमसेऽभिपूज्यमोष्ठौ तु कौमोदवनप्रियाय

चंद्रदेवास नमस्कार; आणि त्यांच्या मुखास नित्य नमस्कार. त्यांचे दात द्विजाधिपतीसारखे पूज्य आहेत. चंद्राच्या हास्यास विशेष पूजनासह नमस्कार; आणि त्यांच्या ओठांना कौमोद-वनप्रियास अर्पण असो.

Verse 11

नासा च नाथाय वरौषधीनामानंदबीजाय पुनर्भ्रुवौ च । नेत्रद्वयं पद्मनिभं तथेंदोरिंदीवरव्यासकराय शौरेः

त्यांची नासिका श्रेष्ठ औषधींची नाथ झाली; आणि पुन्हा त्यांच्या भुवया आनंदाचे बीज झाल्या. त्यांचे दोन नेत्र कमलासारखे होऊन चंद्ररूपही झाले; तसेच शौरी (विष्णू)ही—ज्यांचे हात नीलकमलासारखे विस्तीर्ण आहेत।

Verse 12

नमः समस्ताध्वरपूजिताय कर्णद्वयं दैत्यनिषूदनाय । ललाटमिंदोरुदधिप्रियाय केशाः सुषुम्नाधिपतेः प्रपूज्याः

समस्त यज्ञांत पूजिले जाणाऱ्या प्रभूस नमस्कार; दैत्यनिषूदनाच्या दोन्ही कानांस नमस्कार. चंद्र व समुद्रप्रिय त्यांच्या ललाटास नमस्कार. सुषुम्नाधिपतीचे केशही निश्चयच प्रपूज्य आहेत।

Verse 13

शिरः शशांकाय नमो मुरारेर्विश्वेश्वरायाथ नमः किरीटं । पद्मप्रिये रोहिणीनाम लक्ष्मि सौभाग्यसौख्यामृतसागराय

चंद्रधारी शिरास नमस्कार; मुरारी विश्वेश्वरास नमस्कार; आणि किरीटास नमस्कार. हे पद्मप्रिये रोहिणी-नाम्नी लक्ष्मी! सौभाग्य व सुख यांच्या अमृतसागररूप तुला नमस्कार।

Verse 14

दैवीं च संपूज्य सुगंधिपुष्पैर्नैवेद्यधूपादिभिरिंदुपत्नीम् । सुप्त्वा तु भूमौ पुनरुत्थितो यः स्नात्वा च विप्राय हविष्यभुक्तः

जो सुगंधी पुष्पे, नैवेद्य, धूप इत्यादींनी इंदुपत्नी देवीची विधिपूर्वक पूजा करतो; भूमीवर शयन करून पुन्हा उठतो; स्नान करून ब्राह्मणाचा सत्कार करून त्यास अन्नदान देतो आणि नंतर केवळ हविष्य (यज्ञोपयोगी सात्त्विक अन्न) सेवन करतो—असा जो व्रताचार करतो…

Verse 15

देयः प्रभाते सहिरण्य वारिकुंभो नमः पापविनाशनाय । संप्राश्य गोमूत्रममांसमन्नमक्षारमष्टावथ विंशतिं च

प्रातःकाळी सुवर्णासहित जलकुंभ द्यावा आणि म्हणावे—“पापविनाशनाय नमः।” त्यानंतर गोमूत्राचे आचमन करून मांसविरहित अन्न सेवन करावे; तसेच आठ व वीस (म्हणजे अठ्ठावीस) परिमाण धान्यही अर्पण करावे।

Verse 16

ग्रासांश्च त्रीन्सर्पियुतानुपोष्य भुक्त्वेतिहासं शृणुयान्मुहूर्तं । कदंबनीलोत्पलकेतकानि जातिःसरोजं शतपत्रिका च

उपवास करून तुपमिश्रित तीन घास घ्यावेत; नंतर भोजनानंतर थोडा वेळ (मुहूर्त) पवित्र इतिहास/कथा ऐकावी. कदंब, निळोत्पल, केतकी, जाती (मोगरा), सरोज (कमळ) आणि शतपत्रिका हीही पूजेस योग्य पुष्पे आहेत।

Verse 17

अम्लानपुष्पाण्यथ सिंदुवारं पुष्पं पुनर्भारतमल्लिकायाः । शुक्लं च पुष्पं करवीरपुष्पं श्रीचंपकं चंद्रमसे प्रदेयम्

चंद्रम्यास अ-म्लान, ताजी पुष्पे अर्पण करावीत—जसे सिंदुवार, भारत-मल्लिकेचे पुष्प, शुभ्र पुष्पे, करवीरपुष्प आणि श्रीचंपक।

Verse 18

श्रावणादिषु मासेषु क्रमादेतानि सर्वदा । यस्मिन्मासे व्रतादिः स्यात्तत्पुष्पैरर्चयेद्धरिम्

श्रावण इत्यादी महिन्यांत ही पुष्पे क्रमाने नेहमी वापरावीत. ज्या महिन्यात व्रतादि करावे, त्या महिन्यास योग्य पुष्पांनी हरिची पूजा करावी।

Verse 19

एवं संवत्सरं यावदुपोष्य विधिवन्नरः । व्रतांते शयनं दद्याच्छयनोपस्करान्वितम्

अशा रीतीने विधिपूर्वक पूर्ण एक वर्ष उपवास करून, व्रताच्या समाप्तीला शय्या व शय्येची उपस्करे सहित दान द्यावे।

Verse 20

रोहिणीचंद्रमिथुनं कारयित्वा तु कांचनम् । चंद्रः षडंगुलः कार्यो रोहिणी चतुरंगुला

सोन्यात रोहिणी व चंद्र यांची युगल प्रतिमा घडवून, चंद्र सहा अंगुळ आणि रोहिणी चार अंगुळ प्रमाणाची करावी।

Verse 21

मुक्ताफलाष्टकयुतां सितनेत्रसमन्विताम् । क्षीरकुंभोपरि पुनः कांस्यपात्राक्षतान्विताम्

आठ मोत्यांनी युक्त व शुभ्र नेत्रचिन्हांनी युक्त असे ते पुन्हा दुधाच्या कुंभावर ठेवावे; तसेच अक्षतांनी युक्त कांस्यपात्रही ठेवावे।

Verse 22

दद्यान्मंत्रेण पूर्वाह्णे शालीक्षुफलसंयुताम् । श्वेतामथ सुवर्णास्यां रौप्यखुरसमन्विताम्

पूर्वाह्नी मंत्रोच्चार करून, शालीधान्य, ऊस व फळांसह (गाय) दान द्यावी—ती श्वेतवर्णी, सुवर्णमुखी व रौप्यखुरयुक्त असावी।

Verse 23

सवस्त्रभाजनां धेनुं तथा शंखं च भाजनम् । भूषणैर्द्विजदाम्पत्यमलंकृत्य गुणान्वितं

वस्त्र व पात्रासह धेनूचे दान करावे तसेच पात्ररूप शंखही द्यावा; आणि गुणवान द्विज दाम्पत्याला भूषणांनी अलंकृत करावे।

Verse 24

चंद्रोयं विप्ररूपेण सभार्य इति कल्पयेत् । यथा ते रोहिणी कृष्ण शयनं न त्यजेदपि

हा चंद्र पत्नीसमवेत ब्राह्मणरूप धारण करून आहे असे ध्यान करावे; ज्यामुळे हे कृष्णा, तुझी रोहिणी क्षणभरही शय्या सोडू नये।

Verse 25

सोमरूपस्य वैतद्वन्न मे भेदो विभूतिभिः । यथा त्वमेव सर्वेषां परमानंदमुक्तिदः

अशाच रीतीने सोमरूप असणाऱ्यासाठी माझ्या विभूतींमध्ये काहीही भेद नाही; कारण तूच सर्वांना परम आनंद व मुक्ती देणारा आहेस।

Verse 26

इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे रोहिणीचंद्रशयनव्रतं नाम षड्विंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्री पद्मपुराणाच्या प्रथम सृष्टिखंडात ‘रोहिणी–चंद्र-शयन-व्रत’ नामक सव्वीसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 27

रूपारोग्यायुषामेतद्विधायकमनुत्तमम् । इदमेव पितॄणां च सर्वदा वल्लभं नृप

हे नृपा! ही अनुत्तम विधी रूप, आरोग्य व दीर्घायुष्य देणारी आहे; आणि हेच पितरांना सदैव प्रिय आहे।

Verse 28

त्रैलोक्याधिपतिर्भूत्वा सप्तकल्पशतत्रयम् । चंद्रलोकमवाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम्

तीन लोकांचा अधिपती होऊन तीनशे सात कल्पांपर्यंत, तो चंद्रलोक प्राप्त करतो—जिथून परत येणे दुर्लभ आहे।

Verse 29

नारी वा रोहिणीचंद्रशयनं या समाचरेत् । सापि तत्फलमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम्

जी स्त्रीही विधिपूर्वक ‘रोहिणी-चंद्र-शयन’ व्रत आचरते, तिलाही तेच फळ प्राप्त होते—ज्यात संसारात पुनरावृत्ती दुर्लभ होते।

Verse 30

इति पठति शृणोति वा य इत्थं मधुमथनार्चनमिंदुकीर्तनेन । मतिमपि च ददाति सोपि शौरेर्भवनगतः परिपूज्यतेमरौघैः

जो असा इंदूसदृश कीर्तनाने मधुमथनाचे हे स्तवन पठण करतो किंवा श्रवण करतो, आणि जो इतरांना सद्बुद्धीही देतो—तोही शौरी (विष्णु) यांच्या धामात जाऊन देवसमूहांनी परिपूर्ण पूजिला जातो।