Adhyaya 24

Verse 1

ब्रह्मोवाच । भगवन्पुरुषस्येह स्त्रियाश्च वरदायकम् । शोकव्याधिभयं दुःखं न भवेद्येन तद्वद

ब्रह्मा म्हणाले— हे भगवन्, येथे पुरुष व स्त्री यांना वर देणारा तो उपाय सांगा, ज्यामुळे शोक, व्याधी, भय व दुःख उत्पन्न होत नाहीत।

Verse 2

शंकर उवाच । श्रावणस्य द्वितीयायां कृष्णायां मधुसूदनः । क्षीरार्णवे सपत्नीकः सदा वसति केशवः

शंकर म्हणाले— श्रावण महिन्याच्या कृष्णपक्षातील द्वितीयेला मधुसूदन केशव पत्नीसह क्षीरसागरात नित्य वास करतो।

Verse 3

तस्यां संपूज्य गोविंदं सर्वान्कामानवाप्नुयात् । गोभूहिरण्यदानादि सप्तकल्पशतानुगम्

त्या तिथीला गोविंदाची विधिपूर्वक पूजा केल्यास सर्व कामना पूर्ण होतात; तसेच गाय, भूमी व सुवर्ण इत्यादी दानांचे पुण्य सातशे कल्पांपर्यंत साथ देते।

Verse 4

आवाहनादिकां पूजां पूर्ववत्परिकल्पयेत् । अशून्यशयना नाम द्वितीयासौ प्रकीर्तिता

आवाहन इत्यादींनी सुरू होणारी पूजा पूर्वी सांगितलेल्या विधीप्रमाणे करावी. ही द्वितीया ‘अशून्यशयना’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।

Verse 5

तस्यां संपूजयेद्विष्णुमेभिर्मंत्रैर्विधानतः । श्रीवत्सधारिन्श्रीकांत श्रीपते श्रीधराव्यय

तेथे विधिपूर्वक या मंत्रांनी विष्णूची सम्यक् पूजा करावी— “हे श्रीवत्सधारी, हे श्रीकांत, हे श्रीपते, हे श्रीधर, हे अव्यय!”

Verse 6

गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामदं । अग्नयो मा प्रणश्यंतु देवताः पुरुषोत्तम

धर्म, अर्थ व काम देणारा माझा गृहस्थाश्रम नष्ट होऊ नये। हे पुरुषोत्तम, माझे अग्नी व माझ्या देवता नाश पावू नयेत।

Verse 7

पितरो मा प्रणश्यंतु मम दांपत्यभेदतः । लक्ष्म्या वियुज्यते देवो न कदाचिद्यथा हरिः

माझ्या दांपत्यभेदामुळे माझे पितर नाश पावू नयेत. जसा हरि कधीही लक्ष्मीपासून वियुक्त होत नाही, तसाच देवही (लक्ष्मीपासून) कधी वियुक्त होऊ नये.

Verse 8

तथा कलत्रसंबंधो देव मा मे वियुज्यतां । लक्ष्म्या न शून्यं वरद यथा ते शयनं सदा

तसेच, हे देव, माझा कलत्रसंबंध कधीही तुटू नये. हे वरद, माझे घर लक्ष्मीशून्य होऊ नये—जसे तुमचे शयन सदा (लक्ष्मीसहित) असते.

Verse 9

शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथैव मधुसूदन । गीतवादित्रनिर्घोषान्देवदेवस्य कारयेत्

हे मधुसूदन, माझी शय्याही शून्य राहू नये. तसेच देवदेवासाठी गीत व वाद्यांचा निनाद होईल अशी व्यवस्था करावी.

Verse 10

घंटा भवेदशक्तस्य सर्ववाद्यमयो यतः । एवं संपूज्य गोविंदमश्नीयात्तैलवर्जितम्

जो अनेक वाद्य अर्पण करण्यास अशक्त आहे, त्याच्यासाठी घंटा एवढीच पुरेशी; कारण ती सर्व वाद्यांचे फल देणारी आहे. अशा रीतीने गोविंदाची विधिपूर्वक पूजा करून तेलवर्जित अन्न सेवन करावे.

Verse 11

नक्तमक्षारलवणं यावत्तु स्याच्चतुष्टयं । ततः प्रभाते संजाते लक्ष्मीपतिसमन्विताम्

रात्री क्षार-लवणाचे मिश्रण चार मात्रांपर्यंत घ्यावे. नंतर प्रभात झाल्यावर लक्ष्मीपति (विष्णु) यांच्या सान्निध्यात/सहवासाने नियत विधी करावा.

Verse 12

दीपान्नभाजनैर्युक्तां शय्यां दद्याद्विलक्षणाम् । पादुकोपानहच्छत्र चामरासन संयुताम्

दीप व अन्नभांडी यांसह विलक्षण शय्येचे दान करावे; तसेच पादुका, उपानह (पादत्राणे), छत्र, चामर व आसन यांनी युक्त असावी.

Verse 13

अभीष्टोपस्करैर्युक्तां शुक्लपुष्पांबरावृताम् । अव्यंगाय च विप्राय वैष्णवाय कुटुंबिने

इच्छित उपस्करांनी युक्त, शुभ्र पुष्प व वस्त्रांनी आच्छादित (दान) निर्दोष ब्राह्मणास—जो वैष्णव व कुटुंबी गृहस्थ आहे—त्यास द्यावे.

Verse 14

दातव्या वेदविदुषे न वंध्यापतये क्वचित् । तत्रोपवेश्य दांपत्यमलंकृत्य विधानतः

हे दान वेदविद्वानास द्यावे; कधीही वंध्या स्त्रीच्या पतीस देऊ नये. तेथे दांपत्यास बसवून, विधानाप्रमाणे अलंकृत करून यथोचित पूजन-सन्मान करावा.

Verse 15

पत्न्यास्तु भाजनं दद्याद्भक्ष्यभोज्यसमन्वितम् । ब्राह्मणस्यापि सौवर्णीमुपस्करसमन्विताम्

पत्नीला भक्ष्य‑भोज्यांनी परिपूर्ण असे भांडे द्यावे; तसेच ब्राह्मणालाही आवश्यक उपस्करांसह सुवर्ण पात्र अर्पण करावे।

Verse 16

प्रतिमां देवदेवस्य सोदकुंभां निवेदयेत् । एवं यस्तु पुमान्कुर्यादशून्यशयनं हरेः

देवाधिदेवाची प्रतिमा जलकुंभासह अर्पण करावी; जो पुरुष असे करतो, तो हरिचे शयन अशून्य (सेवित) करतो।

Verse 17

वित्तशाठ्येन रहितो नारायणपरायणः । न तस्य पत्न्या विरहः कदाचिदपि जायते

धनविषयी कपटापासून मुक्त आणि नारायणपरायण—त्याला पत्नीवियोग कधीही होत नाही।

Verse 18

नारी वा विधवा ब्रह्मन्यावच्चंद्रार्कतारकं । न विरूपौ न शोकार्तौ दंपती भवतः क्वचित्

हे ब्राह्मण! ती नारी पत्नी असो वा विधवा—जोवर चंद्र‑सूर्य‑तारे आहेत—दम्पती कधीही विरूप होऊ नयेत, शोकाकुल होऊ नयेत।

Verse 19

न पुत्रपशुरत्नानि क्षयं यांति पितामह । सप्तकल्पसहस्राणि सप्तकल्पशतानि च

हे पितामह! पुत्र, पशु आणि रत्ने—यांचा क्षय होत नाही; सात सहस्र कल्पे आणि सातशे कल्पेपर्यंतही।

Verse 20

कुर्वन्नशून्यशयनं विष्णुलोके महीयते । ब्रह्मोवाच । कथमारोग्यमैश्वर्यं मतिर्धर्मस्थितिस्सदा

जो शय्या अशून्य ठेवतो (गृहस्थधर्म व धर्म्य दांपत्य पाळतो) तो विष्णुलोकात मान पावतो। ब्रह्मा म्हणाले—आरोग्य व ऐश्वर्य कसे मिळते, विवेकबुद्धी कशी प्राप्त होते, आणि धर्मात सदैव स्थिरता कशी राहते?

Verse 21

अव्यंगाथ परे भक्तिर्विष्णौ चापि भवेत्कथम् । ईश्वर उवाच । साधु ब्रह्मंस्त्वया पृष्टमिदानीं कथयामि ते

मग दोषयुक्त मनुष्यात विष्णूप्रती परा भक्ती कशी उत्पन्न होईल? ईश्वर म्हणाले—हे ब्राह्मन्, तू उत्तम प्रश्न विचारलास; आता मी तुला सांगतो।

Verse 22

विरोचनस्य संवादं भार्गवस्य च धीमतः । प्रह्लादस्य सुतं दृष्ट्वा द्विरष्टपरिवत्सरम्

प्रह्लादाचा पुत्र—सोळा वर्षांचा—पाहून (त्याने) विरोचन व धीमान भार्गव (शुक्र) यांचा संवाद ऐकला/जाणला।

Verse 23

तस्य रूपमिदं ब्रह्मन्सोहसद्भृगुनंदनः । साधुसाधु महाबाहो विरोचन शिवं तव

हे ब्राह्मन्, हेच त्याचे रूप—असे म्हणत भृगुनंदन (शुक्र) हसला। मग म्हणाला—साधु, साधु! हे महाबाहो विरोचन, तुझे कल्याण होवो।

Verse 24

तत्तथा हसितं तस्य पप्रच्छ सुरसूदनः । ब्रह्मन्किमर्थमेतत्ते हास्यं वै मामकं कृतम्

त्याला असे हसताना पाहून सुरसूदनाने विचारले—हे ब्राह्मन्, माझ्यावर ही हसणे तू कोणत्या कारणाने केलेस?

Verse 25

साधुसाध्विति मामेवमुक्तवांस्त्वं वदस्व मे । तमेवं वादिनं युक्तमुवाच वदतां वरः

“साधु, साधु!” असे म्हणून तू मला संबोधिले; आता मला सांग. अशा योग्य रीतीने बोलणाऱ्या त्या वक्त्यास वक्त्यांतील श्रेष्ठाने प्रत्युत्तर दिले.

Verse 26

विस्मयाद्व्रतमाहात्म्याद्धास्यमेतत्कृतं मया । पुरा दक्षविनाशाय कुपितस्य त्रिशूलिनः

या व्रताच्या माहात्म्याने विस्मित होऊन मी हे एकदा विनोदाने केले होते—त्या वेळी, जेव्हा त्रिशूलधारी क्रुद्ध होऊन दक्षाच्या विनाशास प्रवृत्त झाला होता.

Verse 27

अपतद्भीमवक्त्रस्य स्वेदबिंदुर्ललाटजः । भित्वा स सप्तपातालानदहत्सप्तसागरान्

भीषण मुख असलेल्या त्या पुरुषाच्या ललाटातून उत्पन्न झालेला घामाचा एक थेंब खाली पडला; तो सात पाताळे भेदून सात समुद्रांना दग्ध करू लागला.

Verse 28

अनेकवक्त्रनयनोज्वलज्ज्वलन भीषणः । वीरभद्र इति ख्यातः करपादायुतैर्युतः

अनेक मुख व अनेक नेत्रांनी युक्त, ज्वलंत अग्नीसारखा भीषण; हजारो हात-पाय असलेला तो ‘वीरभद्र’ म्हणून ख्यात झाला.

Verse 29

कृत्वा स यज्ञमथनं पुनर्भूतस्य संप्लवः । त्रिजगद्दहनाद्भूयः शिवेन विनिवारितः

त्याने यज्ञाचे मथन केले; तेव्हा पुन्हा प्रलयासारखा जलप्रलय उठला. आणि त्रिजगत् दग्ध होऊ लागले तेव्हा शिवाने तो पुन्हा आवरला.

Verse 30

कृतं त्वया वीरभद्र दक्षयज्ञविनाशनं । इदानीमलमेतेन लोकदाहेन कर्मणा

हे वीरभद्र! तू दक्षयज्ञाचा विनाश केला आहेस. आता या लोकांना दाह करणाऱ्या कर्माचा पुरे; थांब.

Verse 31

शांतिप्रदानात्सर्वेषां ग्रहणां प्रथमो भव । प्रहृष्टाभिजनाः पूजां करिष्यंति कृतात्मनः

सर्वांना शांती देऊन तू ग्रहांमध्ये प्रथम हो. आनंदित अंतःकरणाचे कुलीन जन पुण्यचित्ताने तुझी पूजा करतील.

Verse 32

अंगारक इति ख्यातिं गमिष्यसि धरात्मज । देवलोके द्वितीयं च तव रूपं भविष्यति

हे धरापुत्रा! तू ‘अंगारक’ या नावाने प्रसिद्ध होशील; आणि देवलोकात तुझे दुसरे रूपही प्रकट होईल.

Verse 33

ये च त्वां पूजयिष्यंति चतुर्थ्यां तु दिने नराः । रूपमारोग्यमैश्वर्यं तेष्वनंतं भविष्यति

जे नर चतुर्थीच्या दिवशी तुझी पूजा करतील, त्यांना रूप, आरोग्य व ऐश्वर्य अनंत लाभेल.

Verse 34

एवमुक्तस्ततः शांतिमगमत्कामरूपधृत् । स जातस्तत्क्षणाद्राजन्ग्रहत्वमगमत्पुनः

असे सांगितल्यावर तो कामरूपधारी शांत झाला. हे राजन्! त्या क्षणीच पुनर्जन्म घेऊन तो पुन्हा ग्रहत्वास प्राप्त झाला.

Verse 35

स कदाचिद्भवांस्तस्य पूजार्घादिकमुत्तमं । दृष्टवान्क्रियमाणं च शूद्रेण त्वं व्यवस्थितः

एकदा तू त्या शूद्राने अर्घ्यादि सहित केलेली उत्तम पूजा पाहिली; तू जवळ उभा राहून ती क्रिया निरखीत होतास।

Verse 36

तेन त्वं रूपवान्जातो सुरः शत्रुकुलाशनिः । विविधा च रुचिर्जाता यस्मात्तव विदूरगा

त्या कारणाने तू रूपवान झालास—देवासारखा, शत्रुकुलांसाठी वज्रासमान। आणि तुझी दूरवर पसरलेली प्रभा असल्याने तुझ्यात विविध तेज उत्पन्न झाले।

Verse 37

विरोचन इति प्राहुस्तस्मात् त्वां देवदानवाः । शूद्रेण क्रियमाणस्य व्रतस्य तव दर्शनात्

म्हणून देव आणि दानव तुला ‘विरोचन’ असे म्हणतात; कारण शूद्राने केलेल्या व्रताच्या प्रसंगी तुझे दर्शन झाले होते।

Verse 38

ईदृशी रूपसंपत्तिरिति विस्मितवानहम् । साधुसाध्विति तेनोक्तमहो माहात्म्यमुत्तमं

“अशी विलक्षण रूपसंपत्ती!” असे म्हणत मी विस्मित झालो. तेव्हा तो “साधु, साधु!” असे म्हणाला—“अहो, हे तर अत्युत्तम माहात्म्य आहे।”

Verse 39

पश्यतोपि भवेद्रूपमैश्वर्यं किमु कुर्वतः । यस्माच्च भक्त्या धरणीसुतस्य विनिंद्यमानेन गवादिदानम्

फक्त पाहिल्यानेही रूप व ऐश्वर्य प्राप्त होते—मग जो सेवा करतो त्याचे काय! आणि धरणीसुतावरील भक्तीच्या बाबतीत, तुच्छतेने केलेले गाई-आदि दानही निंद्य ठरते।

Verse 40

आलोकितं तेन सुरारिगर्भे संभूतिरेषा तव दैत्य जाता । अथ तद्वचनं श्रुत्वा भार्गवस्य महात्मनः

देवांच्या शत्रूच्या गर्भात त्याने तुला पाहिले; त्या दर्शनामुळेच तुझा हा दैत्यजन्म उत्पन्न झाला. महात्मा भार्गवाचे हे वचन ऐकून…

Verse 41

प्रह्लादनंदनो वीरः पुनः पप्रच्छ भार्गवम् । विरोचन उवाच । भगवंस्तद्व्रतं सम्यक्श्रोतुमिच्छामि तत्वतः

प्रह्लादाचा वीर पुत्र पुन्हा भार्गवांना विचारू लागला. विरोचन म्हणाला— हे भगवन्, ते व्रत सम्यक् व तत्त्वतः ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.

Verse 42

दीयमानं तु यद्दानं मया दृष्टं भवांतरे । माहात्म्यं च विधिं तस्य यथावद्वक्तुमर्हसि

मागील जन्मात मी जे दान दिले जाताना पाहिले— त्या दानाचे माहात्म्य आणि विधी यथावत् सांगण्यास आपण योग्य आहात.

Verse 43

इति तद्वचनं श्रुत्वा विप्रः प्रोवाच सादरं । चतुर्थ्यंगारकदिने यदा भवति दानव

ते वचन ऐकून विप्र आदराने म्हणाला— हे दानवा, जेव्हा चतुर्थी तिथी मंगळ (अंगारक) दिवशी येते…

Verse 44

मृदास्नानं तदा कुर्यात्पद्मरागविभूषितः । अग्निर्मूर्द्धादिवो मंत्रं जपेत्स्नात उदङ्मुखः

तेव्हा पद्मराग (माणिक) धारण करून मृदास्नान करावे. स्नान झाल्यावर उत्तराभिमुख होऊन ‘अग्निर्मूर्धा…’ या आरंभीचा मंत्र जपावा.

Verse 45

शूद्रस्तूष्णीं स्मरन्भौममास्तां भोगविवर्जितः । अथास्तमित आदित्ये गोमयेनानुलेपयेत्

शूद्राने मौन धारण करून भौम (मंगळ) स्मरावा व भोगत्याग करून बसावे; आणि सूर्यास्त झाल्यावर गोमयाने भूमी किंवा देहाचा लेप करावा।

Verse 46

प्रांगणं पुष्पमालाभिरक्षताद्भिः समंततः । तदभ्यर्च्यालिखेत्पद्मं कुंकुमेनाष्टपत्रकम्

प्रांगण सर्व बाजूंनी पुष्पमाळा व अक्षतांनी सजवून; त्या स्थानी विधिपूर्वक पूजन करून कुंकुमाने अष्टपदरी कमळ रेखाटावे।

Verse 47

कुंकुमस्याप्यभावेन रक्तचंदनमिष्यते । चत्वारः करकाः कार्याः भक्ष्यभोज्यसमन्विताः

कुंकुम नसेल तर रक्तचंदन ग्राह्य मानले आहे; आणि भक्ष्य-भोज्यांसह चार करक (जलपात्र/कलश) तयार करावेत।

Verse 48

तंडुलै रक्तशालेयैः पद्मरागैश्च संयुताः । चतुःकोणेषु तान्कृत्वा फलानि विविधानि च

रक्त शाली तांदूळ पद्मराग (माणिक) यांसह मिसळून चारही कोपऱ्यांत ठेवावेत; तसेच विविध फळेही मांडावीत।

Verse 49

गंधमाल्यादिकं सर्वं तथैव विनिवेशयेत् । सुवर्णशृंगां कपिलामथार्च्य रौप्यैः खुरैः कांस्यदोहां सवस्त्राम्

त्याचप्रमाणे गंध, माळा इत्यादी सर्व सामग्रीही यथास्थान मांडावी; नंतर सुवर्णशृंगांची कपिला गाय—रौप्यखुरांची, कांस्य दोहनपात्रासह व वस्त्रालंकृत—तिचे विधिपूर्वक पूजन करून अर्पण करावे।

Verse 50

धुरंधरं रक्तखुरं च सौम्यं धान्यानि सप्तांबरसंयुतानि । अंगुष्ठमात्रं पुरुषं तथैव सौवर्णमप्यायतबाहुदंडम्

लाल खुरांचा, बलवान व सौम्य स्वभावाचा भारवाही पशू; सात वस्त्रांसह धान्य; अंगठ्याएवढी पुरुष-प्रतिमा; तसेच लांब पसरलेल्या बाहूंची सुवर्णमूर्ती—हे सर्व (दानार्थ) सांगितले आहे.

Verse 51

चतुर्भुजं हेममयं च ताम्रपात्रे गुडस्योपरि सर्पियुक्तम् । सामस्वरज्ञाय जितेंद्रियाय वाग्रूपशीलान्वयसंयुताय

चार भुजांची सुवर्णमूर्ती—तांब्याच्या पात्रात, गुळावर ठेवून, तुपाने युक्त—सामगानाचे स्वर जाणणाऱ्या, जितेंद्रिय, आणि सुशोभित वाणी-रूप-शील व उत्तम कुलयुक्त (ब्राह्मण)ास अर्पावी.

Verse 52

दातव्यमेतत्सकलं द्विजाय कुटुम्बिने नैव तु दंभयुक्ते । भूमिपुत्र महाभाग स्वेदोद्भव पिनाकिनः

हे सर्व गृहस्थ द्विजाला (ब्राह्मणाला) द्यावे; दंभयुक्ताला कधीही नाही. हे भूमिपुत्र महाभाग! हे स्वेदोद्भव! हे पिनाकधारी (शिव)संबंधी महात्मन्!

Verse 53

रूपार्थी त्वां प्रपन्नोहं गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते । मंत्रेणानेन दत्वार्घ्यं रक्तचंदनवारिणा

रूपप्राप्तीच्या इच्छेने मी तुमच्या शरण आलो आहे; हे अर्घ्य स्वीकारा—तुम्हांला नमस्कार. या मंत्राने लाल चंदन-सुगंधित जलाने अर्घ्य अर्पून (पूजन करावे).

Verse 54

ततोर्चयेद्विप्रवरं रक्तमाल्यांबरादिभिः । दद्यात्तेनैव मंत्रेण भौमं गोमिथुनान्वितम्

त्यानंतर लाल माळा, वस्त्रे इत्यादींनी श्रेष्ठ ब्राह्मणाचे पूजन करावे; आणि त्याच मंत्राने गो-युगलासह भौम (भूमिदेवी)ला दान/अर्पण करावे.

Verse 55

शय्यां च शक्तिमान्दद्यात्सर्वोपस्करसंयुताम् । यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे

जो समर्थ असेल त्याने सर्व उपस्करांनी युक्त अशी शय्या दान करावी; तसेच जगात जे अत्यंत इष्ट आणि घरी जे त्यास प्रिय आहे तेही अर्पण करावे।

Verse 56

तत्तद्गुणवते देयं दत्तस्याक्षयमिच्छता । ततः प्रदक्षिणं कृत्वा विसृज्य द्विजसत्तमम्

दानाचे फल अक्षय व्हावे अशी इच्छा असणाऱ्याने ते योग्य गुणयुक्त व्यक्तीसच द्यावे; नंतर प्रदक्षिणा करून श्रेष्ठ द्विजास आदराने निरोप द्यावा।

Verse 57

नक्तं क्षीराशनं कुर्यादेवं चांगारकाष्टकम् । चतुरो वाथ वातस्य यत्पुण्यं तद्वदामि ते

रात्री केवळ क्षीराहार करावा—हेच अङ्गारक-अष्टक व्रताचे विधान आहे. आता वाता संबंधी चार व्रतांइतके याचे पुण्य मी तुला सांगतो।

Verse 58

रूपसौभाग्यसंपन्नः पुमान्जन्मनि जन्मनि । विष्णौ वाथ शिवे भक्तः सप्तद्वीपाधिपो भवेत्

जन्मोजन्मी रूप व सौभाग्याने संपन्न होऊन, जो विष्णू किंवा शिवाचा भक्त आहे तो सप्तद्वीपांचा अधिपती होतो।

Verse 59

सप्तकल्पसहस्राणि रुद्रलोके महीयते । तस्मात्वमपि दैत्येंद्र व्रतमेतत्समाचर

सात हजार कल्पांपर्यंत तो रुद्रलोकी मान्य होतो. म्हणून, हे दैत्येंद्र, तूही हे व्रत आचर।

Verse 60

इत्येवमुक्तो भुगुनंदनेन चकार सर्वं व्रतमेव दैत्यः । त्वं चापि राजन्कुरु सर्वमेतद्यतोक्षयं वेदविदो वदंति

भृगुनंदनाने असे सांगितल्यावर त्या दैत्याने संपूर्ण व्रत आचरले. हे राजन्, तूही हे सर्व कर, कारण वेदवेत्ते याचे फळ अक्षय आहे असे सांगतात.

Verse 61

शृणोति यश्चैनमनन्यचेतास्तस्यापि सर्वं भगवान्विधत्ते

जो कोणी एकाग्र चित्ताने हे ऐकतो, त्याच्यासाठीही भगवान सर्व काही सिद्ध करतात.