Adhyaya 22

Verse 1

शौनकौवाच । माहात्म्यं ब्रूहि सर्वज्ञ शृण्वतां पापनाशनम् । सर्वप्राणिहितार्थाय तुलस्या अनुकंपया

शौनक म्हणाला—हे सर्वज्ञ! ऐकणाऱ्यांचे पाप नष्ट करणारे तुलसीचे माहात्म्य सांगावे; सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी तुलसीच्या अनुकंपेने।

Verse 2

सूत उवाच । तुलस्याः परिसरे यस्य काननं तिष्ठति द्विज । गृहस्य तीर्थरूपत्वान्नायांति यमकिंकराः

सूत म्हणाला—हे द्विज! ज्याच्या घराजवळ तुलसीचे कानन असते, त्याचे गृह तीर्थस्वरूप होते; म्हणून यमाचे किंकर तेथे येत नाहीत।

Verse 3

तुलस्याः काननं विप्र सर्वपापहरं शुभम् । रोपयंति नराः श्रेष्ठास्ते न पश्यंति भास्करिम्

हे विप्र! तुलसीचे कानन शुभ व सर्वपापहर आहे. जे श्रेष्ठ नर ते रोपतात, ते पुन्हा दुःखरूपी सूर्य पाहत नाहीत।

Verse 4

रोपणं पालनं सेवां दर्शनं स्पर्शनं तु यः । कुर्य्यात्तस्य प्रणष्टं स्यात्सर्वपापं द्विजोत्तम

हे द्विजोत्तम! जो तुलसीचे रोपण, पालन, सेवा, दर्शन आणि स्पर्शनही करतो, त्याची सर्व पापे नष्ट होतात।

Verse 5

कोमलैस्तुलसीपत्रैरर्चयंति हरिं तु ये । कालस्य सदनं विप्र ते न यांति महाशयाः

हे विप्र! जे कोमल तुलसीपत्रांनी हरिचे अर्चन करतात, ते महाशय काळाच्या सदनास (यमलोकास) जात नाहीत।

Verse 6

गंगाद्याः सरितः श्रेष्ठा विष्णु ब्रह्म महेश्वराः । देवैस्तीर्थैः पुष्कराद्यैस्तिष्ठंति तुलसीदले

नद्यांमध्ये गंगा इत्यादी श्रेष्ठ आहेत; आणि विष्णु, ब्रह्मा, महेश्वर—देवगण व पुष्करादि तीर्थांसह—तुळशीच्या एका पानात वास करतात।

Verse 7

यो युक्तस्तुलसीपत्रैः पापी प्राणान्विमुञ्चति । विष्णोर्निकेतनं याति सत्यमेतन्मयोदितम्

जो पापीही तुळशीपत्रांनी युक्त होऊन प्राण सोडतो, तो विष्णूच्या निकेतनास जातो—हे सत्य मी सांगितले आहे।

Verse 8

तुलसीमृत्तिकालिप्तो युक्तः पापशतैरपि । विमुंचति नरः प्राणान्स याति हरिमन्दिरम्

शेकडो पापांनी युक्त असला तरी, तुळशीमृत्तिकेने लिप्त होऊन जो प्राण सोडतो, तो हरिमंदिरास जातो।

Verse 9

यो नरो धारयेद्विप्र तुलसीकाष्ठचंदनम् । तस्याङ्गं न स्पृशेत्पापं स याति परमं पदम्

हे विप्र! जो मनुष्य तुळशीकाष्ठ (माळ) व चंदन धारण करतो, त्याच्या देहाला पाप स्पर्श करत नाही; तो परम पदास पोहोचतो।

Verse 10

तुलसीकाष्ठमालां तु कण्ठस्थां वहते तु यः । अप्यशौचोप्यनाचारो भक्त्या याति हरेर्गृहम्

जो गळ्यात तुळशीकाष्ठाची माळ धारण करतो, तो अशौचात असला किंवा अनाचारी असला तरी, भक्तीने हरीच्या गृही जातो।

Verse 11

धात्रीफलकृतामाला तुलसीकाष्ठसंभवा । दृश्यते यस्य देहे तु स वै भागवतो नरः

ज्याच्या देहावर आवळ्याच्या फळांची केलेली व तुलसीकाष्ठापासून घडविलेली माळ दिसते, तोच खरा भागवत पुरुष होय।

Verse 12

तुलसीदलजां मालां कण्ठस्थां वहते तु यः । विष्णूच्छिष्टां विशेषेण स नमस्यो दिवौकसाम्

जो तुलसीदलांची माळ गळ्यात धारण करतो—विशेषतः जी विष्णूस अर्पण करून प्रसादरूपेण उरलेली असते—तो देवांनाही वंदनीय आहे।

Verse 13

यः पुनस्तुलसीमालां कण्ठे कृत्वा जनार्दनम् । पूजयेत्पुण्यमाप्नोति प्रतिपुष्पं गवायुतम्

जो तुलसीमाळ गळ्यात घालून जनार्दनाची पूजा करतो, तो प्रत्येक पुष्पामागे ‘गवायुत’—अपरिमित गौदानासमान—पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 14

धारयन्ति न ये मालां हैतुकाः पापबुद्धयः । नरकान्न निवर्तंते दग्धाः कोपाग्निना हरेः

जे पापबुद्धी लोक केवळ स्वार्थाच्या हेतूने पवित्र माळ धारण करत नाहीत, ते हरीच्या क्रोधाग्नीने दग्ध होऊन नरकातून परत येत नाहीत।

Verse 15

न जह्यात्तुलसीमालां धात्रीमालां विशेषतः । महापातकसंहर्त्रीं धर्मकामार्थदायिनीम्

तुलसीमाळ—विशेषतः धात्री (आवळा) माळ—कधीही सोडू नये; ती महापातकांचा नाश करते आणि धर्म, काम व अर्थ प्रदान करते।

Verse 16

स्पृशेच्च यानि लोमानि धात्रीमाला कलौ नृणाम् । तावद्वर्षसहस्राणि वसते केशवालये

कलियुगात धात्री (आवळा) माळेने मनुष्याचे जितके केस स्पर्शिले जातात, तितकी सहस्र वर्षे तो केशवाच्या धामात वास करतो।

Verse 17

निवेद्य केशवे मालां तुलसीकाष्ठसंभवाम् । वहते यो नरो भक्त्या तस्य वै नास्ति पातकम्

केशवाला प्रथम तुलसीकाष्ठाची माळ अर्पण करून जो नर भक्तीने ती धारण करतो, त्याला खरोखर पाप उरत नाही।

Verse 18

तुलसीकाष्ठमालां तु प्रेतराजस्य दूतकाः । दृष्ट्वा नश्यन्ति दूरेण वातोद्धूतं यथा दलम्

तुलसीकाष्ठाची माळ पाहताच प्रेतराज (यम) यांचे दूत दूरूनच नष्ट होतात—जसे वाऱ्याने उडालेला पानाचा तुकडा।

Verse 19

तुलस्या विपिने धात्र्याश्छायासु यो नरोत्तमः । पिण्डं ददाति पितरो मुक्तिं यान्ति द्विजोत्तम

हे द्विजोत्तम! जो नरश्रेष्ठ तुलसीवनात धात्री (आवळा) वृक्षाच्या सावलीत पिंडदान करतो, त्याचे पितर मुक्तीला जातात।

Verse 20

पाणौ मूर्ध्नि गले चैव कर्णयोश्च मुखे द्विज । धात्रीफलं यस्तु धत्ते स विज्ञेयो हरिः स्वयम्

हे द्विज! जो हातात, मस्तकावर, गळ्यात, कानांत किंवा मुखाजवळ धात्रीफल (आवळा) धारण करतो, तो स्वयं हरि आहे असे जाणावे।

Verse 21

धात्रीपत्रैः फलैर्विप्र श्रीहरिं चार्चयेद्द्विज । कोटिजन्मार्जितं पापं पूजया नश्यति सकृत्

हे विप्र, धात्री (आवळा)ची पाने व फळे अर्पून श्रीहरीची पूजा कर; अशी पूजा एकदाच केली तरी कोट्यवधी जन्मांचे संचित पाप नष्ट होते.

Verse 22

यज्ञादेवाश्च मुनयस्तीर्थानि कार्तिके द्विज । धात्रीवृक्षं समाश्रित्य तिष्ठन्ति कार्तिके सदा

हे द्विज, कार्तिक महिन्यात देव, मुनि आणि तीर्थे धात्रीवृक्षाचा आश्रय घेऊन सदैव तेथेच वास करतात.

Verse 23

धात्रीपत्रं कार्तिके च द्वादश्यां तुलसीदलम् । चिनोति यो नरो गच्छेन्निरयं यातनामयम्

जो मनुष्य कार्तिकातील द्वादशीला धात्रीची पाने व तुलसीदल तोडतो, तो यातनामय नरकास जातो.

Verse 24

धात्रीछायासु यो विप्र चान्नं भुनक्ति कार्तिके । अन्नसंसर्गजं पापमावर्षं तस्य नश्यति

हे विप्र, जो कार्तिक महिन्यात धात्रीवृक्षाच्या छायेत अन्न सेवन करतो, त्याचे अन्नसंसर्गजन्य पाप वर्षभरासाठी नष्ट होते.

Verse 25

तुलसीवनमध्ये च धात्रीमूले च कार्तिके । कुर्याद्धर्यर्चनं विप्र वैकुण्ठं याति स ध्रुवम्

हे विप्र, जो कार्तिक महिन्यात तुलसीवनात किंवा धात्रीवृक्षाच्या मुळाशी हरिचे अर्चन करतो, तो निश्चयाने वैकुंठास जातो.

Verse 26

तुलसीमूलदेशेऽपि स्थितं वारि द्विजोत्तम । गृह्णाति मस्तके भक्त्या पापी याति हरेर्गृहम्

हे द्विजोत्तम! तुळशीच्या मुळाजवळ ठेवलेले पाणीही—जर पापी भक्तिभावाने ते मस्तकी धारण करील—तर तो हरिच्या धामास पोहोचतो।

Verse 27

तुलसीपत्रगलितं यस्तोयं शिरसावहेत् । सर्वतीर्थेषु स स्नातश्चांते याति हरेर्गृहम्

जो तुळशीपत्रांवरून गळलेले पाणी शिरावर वाहतो, तो सर्व तीर्थांत स्नान केलेला मानला जातो आणि शेवटी हरिच्या धामास जातो।

Verse 28

पुरा कश्चिद्द्विजश्रेष्ठो द्वापरेऽभून्महामुने । स्नात्वैकदा तुलस्यै स वनं दत्वा गृहं गतः

हे महामुने! पूर्वी द्वापरयुगात एक द्विजश्रेष्ठ होता. तो एकदा स्नान करून तुळशीस एक वन (उपवन) दान देऊन घरी गेला.

Verse 29

आदित्यो वर्चसा नाम्ना मार्त्तंड इव पुण्यतः । तृषार्तो भक्षकः कश्चिदागतो बहुकल्मषः

आदित्य-वर्चसा नावाचा एक पुरुष होता, जो मार्तंड (सूर्य)ासारखा पुण्यवान व तेजस्वी होता. तहानेने व्याकुळ, अनेक पापांनी भरलेला एक भक्षक (हिंसक) मनुष्य तेथे आला.

Verse 30

तुलस्यामूलतस्तोयं पीत्वा चासौ हतांहसः । त्वरयाप्यागतो व्याधो नाम्ना यश्चासिमर्द्दनः

तुळशीच्या मुळाचे पाणी पिऊन तो पापमुक्त झाला. मग घाईघाईने ‘आसिमर्दन’ नावाचा एक व्याध (शिकारी) तेथे आला.

Verse 31

उवाच भुक्तं चान्नं च भुक्त्वा भग्नं गतः किमु । कृत्वा मे पाकभांडस्थं चागतो हिंसकस्य ते

तो म्हणाला—“अन्न खाऊन मग ते का फोडून निघून गेलास? माझे पाकभांडे मोडून, हे हिंसक, तू पुन्हा कसा परत आलास?”

Verse 32

विव्याध तं गतप्राणं नेतुं वै शमनाज्ञया । आगताः किंकराः क्रुद्धाः पाशमुद्गरपाणयः

यमाच्या आज्ञेने त्या प्राणहीनाला नेण्यासाठी क्रुद्ध यमदूत आले—हातात पाश व मुद्गर घेऊन।

Verse 33

बद्ध्वा नेतुं मनश्चक्रुरागता विष्णुकिंकराः । तदा छित्त्वा चर्मपाशं स्यंदने तं मनोहरे

विष्णूचे किंकर आले आणि त्याला बांधून नेण्याचा विचार करू लागले. तेव्हा त्यांनी चर्मपाश छेदून त्याला त्या मनोहर रथावर बसविले.

Verse 34

तूर्णमारोहयामासुः पप्रच्छुर्विनयान्विताः । तेऽपि पुण्येन भोः संतः केन वै नीयतेऽप्यसौ

त्यांनी त्याला त्वरेने चढविले आणि विनयाने विचारले—“हे सत्पुरुषांनो, कोणत्या पुण्यामुळे हा असा नेला जात आहे?”

Verse 35

ऊचुस्तेऽसौ पुरा राजा पुण्यं बहुतरं कृतम् । अकरोद्धरणं कांचित्सुंदरीं चांगनामयम्

ते म्हणाले—“हा पूर्वी राजा होता; याने फार मोठे पुण्य केले. स्त्रीत्वजन्य दुःखाने पीडित एका सुंदर स्त्रीसाठी याने आश्रय व आधाराची व्यवस्था केली होती.”

Verse 36

अनेन चांहसा राजा गतो वै शमनक्षयम् । तत्रक्लेशं तु युष्माभिर्दत्तं वै शमनाज्ञया

या पापामुळेच राजा निश्चयाने यमलोकास गेला. तरी यमाच्या आज्ञेने तुम्ही तेथे त्याला क्लेश दिला.

Verse 37

ताम्रमय्यास्त्रियासार्द्धं क्रीडां सुप्त्वा चकार सः । तप्तायां लोहशय्यायां वैक्लव्यं कर्मणा नृप

तांब्याच्या स्त्रीसह क्रीडा करून आणि मग झोपल्यावर, हे नृपा! स्वकर्माच्या बळाने तो तप्त लोखंडी शय्येवर असहाय झाला.

Verse 38

तप्तायोभीषणं तप्तं लोहस्तंभं यमाज्ञया । ततः स्थितः समालिंग्य भुक्त्वा दुःखं चिरं नृपः

यमाच्या आज्ञेने अत्यंत भीषण असा तप्त लोखंडी स्तंभ तयार झाला. मग राजाला तो आलिंगन करून उभे केले आणि त्याने दीर्घकाळ दुःख भोगले.

Verse 39

सिक्तः क्षारांबुधाराभिरन्यैर्वै शमनालये । ततो नरकशेषे च पापयोनौ मुहुर्मुहुः

यमालयात त्याला क्षारयुक्त पाण्याच्या धारांनी व इतर यातनांनी भिजविले जाते. नंतर पुन्हा पुन्हा उरलेल्या नरकांत व पापयोन्यांत (नीच जन्मांत) टाकले जाते.

Verse 40

जन्मासाद्य चिरं दुःखमनुभूतं स्वकर्मणा । तुलसीमूलकं वारि पीत्वा याति हरेर्गृहम्

जन्म घेऊन स्वकर्माने दीर्घ दुःख अनुभवल्यानंतर, जो तुलशीच्या मुळाशीचे जल पितो तो हरिच्या धामास जातो.

Verse 41

इदानीं तद्वचः श्रुत्वा गतादूता यथागताः । तेन सार्द्धं विष्णुदूता गता वैकुंठमंदिरम्

आता त्याचे वचन ऐकून दूत जसे आले होते तसेच परत गेले. आणि त्याच्यासह विष्णुदूत वैकुंठाच्या मंदिर-प्रासादास गेले.

Verse 42

माहात्म्यं कथितं ब्रह्मन्तुलस्याः पापनाशनम् । कुर्वंति सेवां ये भक्त्या न जाने किं भवेन्मुने

हे ब्राह्मण, तुलसीचे पापनाशक माहात्म्य मी सांगितले आहे. जे भक्तीने तिची सेवा करतात—हे मुने, त्यांना कोणते परम पद मिळेल, ते मी सांगू शकत नाही.