Shloka 13

Kārttika-vrata Discipline: Purity Rules, Morning Bath Saṅkalpa, Tilaka Injunctions, and Food Prohibitions

Devanagari script

ऊर्ध्वपुंड्रं मृदा शुभ्रं ललाटे यस्य दृश्यते । चांडालोऽपि विशुद्धात्मा पूज्य एव न संशयः । अच्छिद्रमूर्ध्वपुंड्रं तु ये कुर्वंति नराधमाः

Transliteration

ūrdhvapuṃḍraṃ mṛdā śubhraṃ lalāṭe yasya dṛśyate | cāṃḍālo'pi viśuddhātmā pūjya eva na saṃśayaḥ | acchidramūrdhvapuṃḍraṃ tu ye kurvaṃti narādhamāḥ

Translation

ज्याच्या ललाटावर शुभ्र मृत्तिकेचा ऊर्ध्वपुंड्र दिसतो, तो चांडाळ असला तरी शुद्धात्मा व पूज्य आहे—यात संशय नाही. पण जे अधम जन अखंड (अशास्त्रीय) ऊर्ध्वपुंड्र करतात…

Word by Word

• ऊर्ध्वपुंड्रम्: ūrdhva-puṇḍra mark
• ऊर्ध्वपुंड्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ऊर्ध्वपुण्ड्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — कर्म (ūrdhva-puṇḍra mark)

• मृदा: with clay
• मृदा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मृद् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन — करण (with clay/earth)

• शुभ्रम्: white
• शुभ्रम्: Visheshana (Adjective)
• Type: Adjective
• Root: शुभ्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — विशेषण (white/bright)

• ललाटे: on the forehead
• ललाटे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ललाट (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन — अधिकरण (on the forehead)

• यस्य: whose
• यस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन — सम्बन्ध (whose)

• दृश्यते: is seen
• दृश्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद — कर्मणि प्रयोग (is seen/appears)

• चांडालः: a caṇḍāla
• चांडालः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चाण्डाल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — कर्ता (a caṇḍāla)

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (निपात) — अप्यर्थ (even/also)

• विशुद्धात्मा: pure-souled
• विशुद्धात्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विशुद्ध (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — विशेष्य-विशेषणभाव (one whose self is pure)

• पूज्यः: worthy of worship
• पूज्यः: Vidhaya (Predicate)
• Type: Adjective
• Root: पूज् (धातु) → पूज्य (कृत्य-कृदन्त)
• Form: कृत्य-प्रत्ययान्त (यत्), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — विधेय (worthy of worship)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Emphasis particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय (अवधारण) — only/indeed

• न: no/not
• न: Nishedha (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय (निषेध)

• संशयः: doubt
• संशयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: संशय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — विषय (doubt)

• अच्छिद्रम्: unbroken
• अच्छिद्रम्: Visheshana (Adjective)
• Type: Adjective
• Root: अच्छिद्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — विशेषण (unbroken/without gaps)

• ऊर्ध्वपुंड्रम्: ūrdhva-puṇḍra mark
• ऊर्ध्वपुंड्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ऊर्ध्वपुण्ड्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — कर्म (ūrdhva-puṇḍra)

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय (निपात) — अवधारण/विरोध

• ये: those who
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन — सम्बन्धक (those who)

• कुर्वन्ति: make/do
• कुर्वन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद — वर्तमान (do/make)

• नराधमाः: the lowest of men
• नराधमाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक) + अधम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन — कर्ता (lowest of men)

Speaker

Unspecified (narrative voice not provided in the excerpt)

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: चांडालोऽपि = चाण्डालः + अपि (विसर्गसन्धि); अच्छिद्रमूर्ध्वपुंड्रम् = अच्छिद्रम् + ऊर्ध्वपुण्ड्रम् (स्वरसन्धि).

FAQs

What is the main teaching of this verse about ūrdhva-puṇḍra?

It teaches that wearing the vertical tilaka made of pure white clay is a sign of inner purification and can make a person worthy of honor, regardless of social origin.

Why does the verse mention a caṇḍāla being worthy of worship?

To emphasize that spiritual purity and devotion (signified here by the Vaiṣṇava mark) can transcend birth-based status in determining religious respect.

What does “acchidram ūrdhva-puṇḍram” imply in this context?

It refers to an “unbroken” or “gapless” vertical tilaka; the verse begins a contrasting statement criticizing certain improper forms or attitudes regarding the tilaka (the sentence appears to continue beyond the provided excerpt).