Adhyaya 10
The Churning of the Ocean (Samudra Manthana)
समुद्र-मंथन पुढे चालू असताना समुद्रातून एकामागून एक मंगलदायक रत्ने व दिव्य सत्त्वे प्रकट होतात—ऐरावत, उच्चैःश्रवा, धन्वंतरी, पारिजात, सुरभी आणि अप्सरा. अखेरीस तेजोमयी श्री महालक्ष्मी प्रकट होते; देवगण श्रीसूक्ताने मातेला स्तुती करून शरण मागतात. लक्ष्मी सर्व प्राण्यांच्या प्राणशक्ती-रूपाने संरक्षणाचा वर देतात आणि त्याच वेळी नारायणाचेही प्राकट्य होते. जगद्रक्षणासाठी लक्ष्मी विष्णूंना स्वतःचा स्वीकार करण्याची विनंती करतात; परंतु अलक्ष्मीच्या पूर्वविवाहाचा प्रश्न उपस्थित होतो. विष्णू अलक्ष्मीची योग्य व्यवस्था करून तो अडथळा दूर करतात आणि श्रीलक्ष्मीचा स्वीकार करतात. नंतर देव असुरांना पराभूत करून अमृताचे वाटप करतात; विष्णू मोहिनी-रूप धारण करून अमृत पाजतात. राहू छद्माने मध्ये शिरून अमृत पितो, सूर्य-चंद्र त्याला ओळखतात; विष्णूच्या प्रहाराने तो छिन्न होतो—यातून राहू-केतू व ग्रहण-वैराची कथा प्रसिद्ध होते. अध्यायाच्या शेवटी वायस-तीर्थाचे माहात्म्य, स्नान-दान व शुभ संकल्पाने मिळणारे पुण्य आणि पापनाशक फल सांगितले आहे.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । ऐरावतस्ततो जज्ञे तथैवोच्चैःश्रवा हयः । धन्वंतरिः पारिजातः सुरभिश्चाप्सरोदयः
सूत म्हणाले—तेव्हा ऐरावत उत्पन्न झाला, तसेच उच्चैःश्रवा हा अश्वही. धन्वंतरी प्रकट झाले, पारिजात वृक्ष प्रादुर्भूत झाला, सुरभी उत्पन्न झाली, आणि अप्सरांचा समुदायही उदयास आला।
Verse 2
ततः प्रभातसमये द्वादश्यामुदिते रवौ । उत्पन्ना श्रीर्महालक्ष्मीः सर्वलक्षणशोभिता
नंतर प्रभातसमयी, द्वादशी तिथीस सूर्य उदित होताच, सर्व शुभ लक्षणांनी शोभणारी श्री महालक्ष्मी प्रकट झाली।
Verse 3
ददृशुस्तां महादेवीं मातरं धर्मदेवताः । प्रहृष्टाः सर्वजंतूनां श्रीकृष्णहृदयालयाम्
धर्मदेवतांनी त्या महादेवी मातेला दर्शन केले, जी श्रीकृष्णाच्या हृदयात वास करते; आणि सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी ते अत्यंत हर्षित झाले।
Verse 4
लक्ष्मीभ्राता शीतरश्मिर्जातश्च सुधया ततः । उत्पन्ना सा हरेर्जाया तुलसी लोकपावनी
त्यानंतर अमृतातून शीतकिरणांचा, लक्ष्मीचा भ्राता चंद्र उत्पन्न झाला. तसेच हरिची पत्नी, लोकपावनी तुलसी देवीही प्रकट झाली.
Verse 5
तं शैलं पूर्ववत्स्थाप्य परिपूर्णमनोरथाः । समेत्य मातरं स्तुत्वा जेपुः श्रीसूक्तमुत्तमम्
तो पर्वत पूर्ववत् स्थानी ठेवून, मनोरथ पूर्ण झाल्यावर ते सर्व एकत्र आले. मातृदेवीची स्तुती करून त्यांनी उत्तम श्रीसूक्ताचा जप केला.
Verse 6
ततः प्रसन्ना सा देवी सर्वान्देवानुवाच ह । वरं वृणीध्वं भद्रं वो वरदाहं सुरोत्तमाः
तेव्हा प्रसन्न झालेल्या देवीने सर्व देवांना म्हटले—“वर मागा. हे सुरश्रेष्ठांनो, तुमचे कल्याण होवो; मी वरदायिनी आहे.”
Verse 7
देवा ऊचुः । प्रसीद कमले देवि सर्वमातर्हरिप्रिये । त्वया विना जगच्छून्यं कुरु प्राणप्ररक्षणम्
देव म्हणाले—“हे कमले देवी, सर्वमाता, हरिप्रिये, प्रसन्न हो. तुझ्याविना जग शून्य आहे; आमच्या प्राणांचे रक्षण कर.”
Verse 8
इत्युक्ता सा महालक्ष्मीः प्राह नारायणप्रिया । इदानीं सर्वजंतूनां प्राणरक्षां करोम्यहम्
असे म्हटल्यावर नारायणप्रिया महालक्ष्मी म्हणाली—“आता मी सर्व जीवांच्या प्राणांचे रक्षण करीन.”
Verse 9
ततो नारायणः श्रीमाञ्छंखचक्रगदाधरः । आविर्बभूव सहसा दयालुर्जगदीश्वरः
तेव्हा शंख-चक्र-गदा धारण करणारे श्रीमान नारायण सहसा प्रकट झाले—ते दयाळू जगदीश्वर आहेत।
Verse 10
इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखंडे सूतशौनकादिकसंवादे समुद्रमथनं । नाम दशमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्म महापुराणातील ब्रह्मखंडात, सूत-शौनकादि संवादात ‘समुद्रमंथन’ नावाचा दहावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 11
गृहाण मातरं विष्णो महिषीं वल्लभां तव । संसाररक्षणार्थाय लक्ष्मीमनपगामिनीम् । यावत्प्रतिज्ञां नो चक्रे तावत्प्राहेंदिरा हरिम्
“हे विष्णो! तुझी माता—तुझी महिषी व वल्लभा—कधीही न दूर जाणारी लक्ष्मी, संसाररक्षणासाठी स्वीकार.” हरिने प्रतिज्ञा करेपर्यंत इंदिरा त्याला असेच सांगत राहिली।
Verse 12
लक्ष्मीरुवाच । अविवाह्य कथं ज्येष्ठामलक्ष्मीं मधुसूदन । तस्याः कनिष्ठां मां नाथ विवाहं कर्तुमिच्छसि । ज्येष्ठायां च स्थितायां वै कनिष्ठा परिणीयते
लक्ष्मी म्हणाली—“हे मधुसूदन! ज्येष्ठा अलक्ष्मीचा विवाह न करता तू मला, तिच्या कनिष्ठेला, कसा विवाह करू इच्छितोस? हे नाथ! ज्येष्ठा अविवाहित असताना कनिष्ठेचा विवाह होतो काय?”
Verse 13
सूत उवाच । इति श्रुत्वा ततो विष्णुर्ददौ चोद्दालकाय च । वेदवाक्यानुरूपेण ह्यलक्ष्मीं निर्जरैः सह
सूत म्हणाला—हे ऐकून विष्णूंनी वेदवचनांनुसार अलक्ष्मीला देवांसह उद्दालकाला देखील प्रदान केले।
Verse 14
ततो नारायणः श्रीमान्लक्ष्मीमंगीचकार ह । ततः सुरगणाः सर्वे नमश्चक्रुः पुनःपुनः
तेव्हा श्रीमान् नारायणांनी लक्ष्मीचा स्वीकार केला; त्यानंतर सर्व देवगणांनी पुन्हा पुन्हा भक्तिभावाने नमस्कार केला।
Verse 15
अथ ते चासुरान्सर्वान्जघ्नुः सर्वे बलाधिकाः । सर्वे ते क्रंदमानाश्च गताश्चैव दिशो दश
मग त्या पराक्रमींनी सर्व असुरांचा वध केला; आणि ते असुर आक्रोश करीत दहा दिशांना पळून गेले।
Verse 16
सुधां तत्खादितुं चक्रुर्देवाः पंक्तिं यथाक्रमम् । श्रीविष्णोराज्ञया सर्वे चोचुश्चैव परस्परम्
मग श्रीविष्णूच्या आज्ञेने देवगण यथाक्रम पंक्तीत बसून अमृत पिऊ लागले आणि परस्परांशी बोलू लागले।
Verse 17
त्वं च देहि त्वं च देहि त्वं च देहीति चाब्रुवन् । न शक्तोऽस्मि न शक्तोऽस्मि न शक्तोऽस्मीति चाब्रुवन्
ते म्हणत राहिले—“तू दे, तू दे, तूच दे”; आणि तो म्हणत राहिला—“मी समर्थ नाही, मी समर्थ नाही, मी समर्थ नाही।”
Verse 18
ततो विष्णुः समुत्तस्थौ स्त्रीरूपं च दधार ह । चकार स्वर्णपात्रे तत्पीयूषपरिवेषणम्
तेव्हा विष्णू उठले आणि स्त्रीरूप धारण केले; आणि सुवर्णपात्रात त्या अमृताचे परोसणे केले।
Verse 19
पीयूषभक्षणं राहुर्यावत्कुर्याद्द्विजोत्तम । चंद्रसूर्यौ चोक्तवंतौ राक्षसोऽसौ छलागतः
हे द्विजश्रेष्ठ, राहू अमृत पिण्यास उद्यत झाला होता; पण चंद्र व सूर्य यांनी देवांना कळविले. तो राक्षस कपटाने तेथे आला होता.
Verse 20
ततः क्रुद्धो जगन्नाथो जघान स्वर्णपात्रतः । शिरस्तस्य पपातोर्व्यां केतुर्नाम्ना बभूव ह
त्यानंतर क्रुद्ध झालेल्या जगन्नाथाने सुवर्णपात्राने त्याला प्रहार केला. त्याचे शिर पृथ्वीवर पडले आणि तेच ‘केतू’ या नावाने प्रसिद्ध झाले.
Verse 21
राहुकेतू ततस्तूर्णं गतौ तौ भयविह्वलौ । इदानीं तद्दिने प्राप्ते चंद्रसूर्यौ स युध्यति
मग राहू व केतू हे दोघे भयाने व्याकुळ होऊन त्वरित निघून गेले. आता तो ठरलेला दिवस आला की तो चंद्र-सूर्यांशी युद्ध करतो.
Verse 22
कुर्याद्ग्रासं सैंहिकेयस्तत्क्षणं दुर्लभं भवेत् । सर्वं गंगासमं तोयं वेदव्याससमा द्विजाः
सैंहिकेयाने जर एक घास जरी घेतला, तर त्या क्षणी ते (अमृत) दुर्लभ होईल. सर्व पाणी गंगेसमान होईल आणि द्विज वेदव्यासासमान होतील.
Verse 23
स्नानं वायसतीर्थे यो गंगास्नानफलं लभेत् । दानमक्षयपुण्यं स्यात्कोटिजन्मार्जितं तथा
जो वायसतीर्थात स्नान करतो, त्याला गंगास्नानाचे फळ मिळते. तेथे दिलेले दान अक्षय पुण्य होते—कोटिजन्मांत साठलेल्या पुण्यासमान.
Verse 24
पापं नश्येत्समूलं च किं पुनः क्रतुकोटिभिः । विद्यार्थी लभते विद्यां पुत्रार्थी पुत्रमाप्यते
पाप मुळासकट नष्ट होते—मग कोटी यज्ञांची काय कथा! विद्येचा इच्छुक विद्या मिळवितो आणि पुत्रार्थी पुत्र प्राप्त करतो।
Verse 25
मोक्षार्थी लभते मोक्षं मंत्रसिद्धिर्भवेद्ध्रुवम् । इति ते कथितं विप्र समुद्रमथनं तु तत्
मोक्ष इच्छिणारा मोक्ष प्राप्त करतो आणि मंत्रसिद्धी निःसंशय होते। हे विप्र, तुला समुद्रमंथनाची ही कथा सांगितली आहे।