Adhyaya 91

Verse 1

कुंजलौवाच । ब्रह्महत्याभिभूतस्तु सहस्राक्षो यदा पुरा । गौतमस्य प्रियासंगादगम्यागमनं महत्

कुंजल म्हणाला—पूर्वी सहस्राक्ष (इंद्र) ब्रह्महत्येच्या पापाने ग्रासला जाऊन, गौतमाच्या प्रिया (अहल्या)च्या संगामुळे, अगम्याशी गमन—हा महान अपराध—करून बसला।

Verse 2

संजातं पातकं तस्य त्यक्तो देवैश्च ब्राह्मणैः । सहस्राक्षस्तपस्तेपे निरालंबो निराश्रयः

त्याच्यावर पातक आले; देवांनी व ब्राह्मणांनी त्याला त्यागले. मग निरालंब, निराश्रय असा सहस्राक्ष (इंद्र) तपश्चर्या करू लागला।

Verse 3

तपोंते देवताः सर्वा ऋषयो यक्षकिन्नराः । देवराजस्य पूजार्थमभिषेकं प्रचक्रिरे

त्या तपोभूमीवर सर्व देवता, ऋषी, यक्ष व किन्नर यांनी देवराजाच्या पूजेसाठी अभिषेक केला।

Verse 4

देशं मालवकं नीत्वा देवराजं सुतोत्तम । चक्रे स्नानं महाभाग कुंभैरुदकपूरितैः

हे सुतोत्तम! देवराजाला मालवदेशी नेऊन त्या महाभाग्यवानाने जलपूर्ण कुंभांनी स्नानविधी केला।

Verse 5

स्नापितुं प्रथमं नीतो वाराणस्यां स्वयं ततः । प्रयागे तु सहस्राक्ष अर्घतीर्थे ततः पुनः

प्रथम तो तो स्वतः वाराणसीस स्नानासाठी नेला गेला; मग, हे सहस्राक्षा! प्रयागात, आणि नंतर पुन्हा अर्घतीर्थात नेला गेला।

Verse 6

पुष्करेण महात्मासौ स्नापितः स्वयमेव हि । ब्रह्मादिभिः सुरैः सर्वैर्मुनिवृंदैर्द्विजोत्तम

हे द्विजोत्तम! त्या महात्म्याचा स्नान स्वयं पुष्करानेच घडविला—ब्रह्मा आदी सर्व देव व मुनिवृंदांच्या सान्निध्यात।

Verse 7

नागैर्वृक्षैर्नागसर्पैर्गंधर्वैस्तु सकिन्नरैः । स्नापितो देवराजस्तु वेदमंत्रैः सुसंस्कृतः

नाग, पवित्र वृक्ष, नागसर्प, गंधर्व व किन्नर यांनी—वेदमंत्रांनी सु-संस्कृत करून—देवराजाचे अभिषेक-स्नान केले।

Verse 8

मुनिभिः सर्वपापघ्नैस्तस्मिन्काले द्विजोत्तम । शुद्धे तस्मिन्महाभागे सहस्राक्षे महात्मनि

हे द्विजोत्तम! त्या काळी सर्वपापघ्न मुनिंनी, जेव्हा तो महाभाग्यवान सहस्रनेत्र महात्मा शुद्ध झाला—तेव्हा असे घडले।

Verse 9

ब्रह्महत्या गता तस्य अगम्यागमनं तथा । ब्रह्महत्या ततो नष्टा अगम्यागमनेन च

त्याच्यावर ब्रह्महत्येचे पाप आले आणि तसेच अगम्यागमन (निषिद्ध स्त्रीसंग) दोषही आला। नंतर त्या अगम्यागमनानेच ब्रह्महत्येचे पाप नष्ट झाले।

Verse 10

पापेन तेन घोरेण सार्द्धमिंद्रस्य भूतले । सुप्रसन्नः सहस्राक्षस्तीर्थेभ्यो हि वरं ददौ

त्या घोर पापामुळे, भूमीवर इंद्रासह, सहस्रनेत्र इंद्र अत्यंत प्रसन्न होऊन तीर्थांना वर देऊ लागला।

Verse 11

भवंतस्तीर्थराजानो भविष्यथ न संशयः । मत्प्रसादात्पवित्राश्च यस्मादहं विमोक्षितः

तुम्ही निःसंशय तीर्थांचे राजे व्हाल। माझ्या प्रसादाने तुम्ही पवित्र व्हाल, कारण तुमच्यामुळेच मी विमुक्त झालो आहे।

Verse 12

सुघोरात्किल्बिषादत्र युष्माभिर्विमलैरहम् । एवं तेभ्यो वरं दत्वा मालवाय वरं ददौ

इथे तुमच्या निर्मळतेमुळे मी अत्यंत घोर पापातून मुक्त झालो आहे। असे त्यांना वर देऊन, त्याने मालवालाही वर दिला।

Verse 13

यस्मात्त्वया मलं मेऽद्य विधृतं श्रमदायकम् । तस्मात्त्वमन्नपानैश्च धनधान्यैरलंकृतः

आज तू माझा मल—श्रमदायक भार—उचलून दूर केला आहेस; म्हणून तू अन्नपानांनी समृद्ध व धनधान्यांनी अलंकृत होवो।

Verse 14

भविष्यसि न संदेहो मत्प्रसादान्न संशयः । सुदुःकालैर्विना त्वं तु भविष्यसि सुपुण्यवान्

तू निःसंशय समृद्ध होशील; माझ्या प्रसादाने काहीही शंका नाही. भयंकर दुर्दशा न येताच तू महापुण्यवान होशील.

Verse 15

एवं तस्मै वरं दत्वा देवराजः पुरंदरः । क्षेत्राणि सर्वतीर्थानि देशो मालवकस्तथा

अशा रीतीने त्याला वर देऊन देवराज पुरंदर म्हणाला—सर्व तीर्थक्षेत्रे तसेच मालव देशही पुण्यसमृद्ध व पवित्र होवोत.

Verse 16

आखंडलेन सार्द्धं ते स्वस्थानं प्रतिजग्मिरे । सूत उवाच । तदाप्रभृति चत्वारः प्रयागः पुष्करस्तथा

आखण्डल (इंद्र) याच्यासह ते आपल्या धामास परत गेले. सूत म्हणाला—त्या वेळेपासून चार पुण्यस्थाने प्रसिद्ध झाली: प्रयाग व पुष्कर इत्यादी.

Verse 17

वाराणसी चार्घतीर्थं प्राप्ता राजत्वमुत्तमम्

वाराणसीने चार्घ-तीर्थ प्राप्त करून उत्तम राजत्व (सर्वोच्च प्रभुत्व) मिळविले.

Verse 18

कुंजल उवाच । अस्ति पंचालदेशेषु विदुरो नाम क्षत्रियः । तेन मोहप्रसंगेन ब्राह्मणो निहतः पुराः

कुंजल म्हणाला—पांचालदेशात विदुर नावाचा एक क्षत्रिय होता. मोहाच्या प्रसंगात पडून त्याने पूर्वी एका ब्राह्मणाचा वध केला.

Verse 19

शिखासूत्रविहीनस्तु तिलकेन विवर्जितः । भिक्षार्थमटतेसोऽपि ब्रह्मघ्नोहं समागतः

तो शिखा व यज्ञोपवीताविना, तिलकहीनही आहे. भिक्षेसाठी फिरत असला तरी तो खरा ब्राह्मणघ्न आहे—हे सांगण्यासाठी मी आलो आहे.

Verse 20

ब्रह्मघ्नाय सुरापाय भिक्षा चान्नं प्रदीयताम् । गृहेष्वेवं समस्तेषु भ्रमते याचते पुरा

“ब्रह्मघ्नास व सुरापायासही भिक्षा व अन्न द्यावे”—असे म्हणत तो पूर्वी सर्व घरांत फिरून याचना करी.

Verse 21

एवं सर्वेषु तीर्थेषु अटित्वैव समागतः । ब्रह्महत्या न तस्यापि प्रयाति द्विजसत्तम

अशा रीतीने सर्व तीर्थे फिरून परत आला तरी, हे द्विजश्रेष्ठा, त्याचे ब्रह्महत्येचे पाप तरीही जात नाही.

Verse 22

वृक्षच्छायां समाश्रित्यदह्यमानेन चेतसा । संस्थितो विदुरः पापो दुःखशोकसमन्वितः

वृक्षछायेत आश्रय घेऊन, अंतःकरण जळत असताना, पापी विदुर दुःख व शोकाने व्याप्त होऊन तेथे उभा राहिला.

Verse 23

चंद्रशर्मा ततो विप्रो महामोहेन पीडितः । न्यवसन्मागधे देशे गुरुघातकरश्च सः

तेव्हा चंद्रशर्मा हा ब्राह्मण महामोहाने पीडित होऊन मगधदेशात जाऊन राहिला; आणि तो गुरुघातक झाला।

Verse 24

स्वजनैर्बंधुवर्गैश्च परित्यक्तो दुरात्मवान् । स हि तत्र समायातो यत्रासौ विदुरः स्थितः

स्वजनांनी व नातलगांनी टाकून दिलेला तो दुष्टबुद्धी पुरुष तेथे गेला, जिथे विदुर राहात होता।

Verse 25

शिखासूत्रविहीनस्तु विप्रलिंगैर्विवर्जितः । तदासौ पृच्छितस्तेन विदुरेण दुरात्मना

शिखा व यज्ञोपवीत नसलेला, ब्राह्मणलक्षणांपासून वंचित तो; तेव्हा त्या दुष्टबुद्धी विदुराने त्याला विचारले।

Verse 26

भवान्को हि समायातोः दुर्भगो दग्धमानसः । विप्रलिंगविहीनस्तु कस्मात्त्वं भ्रमसे महीम्

तू कोण आहेस जो येथे आला आहेस—दुर्भागी व शोकाने दग्ध मनाचा? आणि ब्राह्मणलक्षणांशिवाय तू पृथ्वीवर का भटकतोस?

Verse 27

विदुरेणोक्तमात्रस्तु चंद्रशर्मा द्विजाधमः । आचष्टे सर्वमेवापि यथापूर्वकृतं स्वकम्

विदुराने एवढे बोलताच चंडशर्मा—द्विजांतील अधम—आपल्या पूर्वकृत कृत्यांचा सर्व वृत्तांत जसा होता तसा सांगू लागला।

Verse 28

पातकं च महाघोरं वसता च गुरोर्गृहे । महामोहगतेनापि क्रोधेनाकुलितेन च

गुरुगृही वसत असतानाही, महामोहाने ग्रासलेला व क्रोधाने व्याकुळ झालेला मनुष्य महाघोर पातकही करून बसतो।

Verse 29

गुरोर्घातः कृतः पूर्वं तेन दग्धोस्मि सांप्रतम् । चंद्रशर्मा च वृत्तांतमुक्त्वा सर्वमपृच्छत

“पूर्वी मी गुरूचा घात केला; त्याच पापामुळे आता मी जळत आहे, यातना भोगत आहे।” असा सर्व वृत्तांत सांगून चंद्रशर्माने सर्व काही विचारले।

Verse 30

भवान्को हि सुदुःखात्मा वृक्षच्छायां समाश्रितः । विदुरेण समासेन आत्मपापं निवेदितम्

तू कोण आहेस, इतका दुःखाकुल होऊन वृक्षछायेत आश्रय घेतलास? थोडक्यात तुझे स्वतःचे पाप मला सांग।

Verse 31

अथ कश्चिद्द्विजः प्राप्तस्तृतीयः श्रमकर्षितः । वेदशर्मेति वै नाम बहुपातकसंचयः

मग तिसरा एक द्विज आला, श्रमाने खंगलेला. त्याचे नाव वेदशर्मा; तो अनेक पातकांच्या संचयाने भारलेला होता।

Verse 32

द्वाभ्यामपि सुसंपृष्टः को भवान्दुःखिताकृतिः । कस्माद्भ्रमसि वै पृथ्वीं वद भावं त्वमात्मनः

दोघांनीही नीट विचारले—“तू कोण आहेस, दुःखाचे रूप धारण केलेले? तू पृथ्वीवर का भटकतोस? तुझ्या अंतःकरणाची खरी अवस्था सांग।”

Verse 33

वेदशर्मा ततः सर्वमात्मचेष्टितमेव च । कथयामास ताभ्यां वै ह्यगम्यागमनं कृतम्

मग वेदशर्म्याने आपल्या कृत्यांमुळे जे काही घडले ते सर्व त्या दोघांना सांगितले आणि म्हणाला—‘अगम्यागमन’, म्हणजे निषिद्ध संग झाला आहे।

Verse 34

धिक्कृतः सर्वलोकैश्च अन्यैः स्वजनबांधवैः । तेन पापेन संलिप्तो भ्रमाम्येवं महीमिमाम्

सर्व लोकांनी आणि माझ्या स्वजन-बांधवांनीही मला धिक्कारले; त्या पापाने लिप्त होऊन मी असा या पृथ्वीवर भटकत राहतो।

Verse 35

वंजुलो नाम वैश्योथ सुरापायी समागतः । स गोघ्नश्च विशेषेण तैश्च पृष्टो यथा पुरा

मग वंजुल नावाचा एक वैश्य आला, जो सुरापान करणारा होता; तो विशेषतः गोहत्या करणारा देखील होता, आणि पूर्वीप्रमाणे त्याला त्यांनी विचारले।

Verse 36

तेन आवेदितं सर्वं पातकं यत्पुराकृतम् । तैराकर्णितमन्यैश्च सर्वं तस्यप्रभाषितम्

त्याने पूर्वी केलेल्या सर्व पातकांची पूर्ण कबुली दिली; आणि त्यांनी तसेच इतरांनीही त्याने सांगितलेले सर्व ऐकले।

Verse 37

एवं चत्वारःपापिष्ठा एकस्थानं समागताः । कः कस्यापि न संपर्कं भोजनाच्छादनेन च

अशा रीतीने ते चारही महापापी एकाच ठिकाणी जमले; पण कोणाचाही कोणाशी संबंध नव्हता—ना भोजनाने, ना वस्त्र-आच्छादनाने।

Verse 38

करोति च महाभाग वार्तां चक्रुः परस्परम् । न विशंत्यासने चैके न स्वपंत्येकसंस्तरे

हे महाभाग! ते परस्परांशी वार्ता करू लागले. काही जण एकाच आसनावर बसत नसत आणि काही जण एकाच शय्येवर झोपत नसत.

Verse 39

एवं दुःखसमाविष्टा नानातीर्थेषु वै गताः । तेषां तु पापका घोरा न नश्यंति च नंदन

अशा रीतीने दुःखाने व्याप्त होऊन ते अनेक तीर्थांना गेले; पण, हे नंदना, त्यांची घोर पापे नष्ट झाली नाहीत.

Verse 40

सामर्थ्यं नास्ति तीर्थानां महापातकनाशने । विदुराद्यास्ततस्ते तु गताः कालंजरं गिरिम्

तीर्थांना महापातकांचा नाश करण्याचे सामर्थ्य नाही. म्हणून विदुर आदी ते कालंजर पर्वताकडे गेले.