Adhyaya 89
Glory of Guru-tīrtha: Mānasarovara Marvels and the Revā Confluence
भूमिखंडातील स्तरित कथनात पुलस्त्य भीष्मांना गुरु-तीर्थाची महिमा सांगतात. शुकपिता कुंजल आपल्या पुत्र समुज्ज्वलाला एका अपूर्व अद्भुत घटनेविषयी विचारतो. समुज्ज्वल मानसरोवराजवळील पवित्र प्रदेशाचे वर्णन करतो—तेथे ऋषी व अप्सरा वावरतात, विविध रंगांचे हंस एकत्र येतात आणि चार भयंकर स्त्रिया प्रकट होतात. पुढे प्रसंग विंध्यात रेवा (नर्मदा) नदीच्या उत्तरेकाठी असलेल्या पापनाशक संगमावर येतो. एक व्याध व त्याची पत्नी तेथे स्नान करताच तेजस्वी दिव्यदेह प्राप्त करून वैष्णव विमानाने उर्ध्वगमन करतात. काळे हंसही स्नानाने शुद्ध होतात; परंतु काळ्या स्त्रिया—‘धार्तराष्ट्र्या’—स्नान करताच तत्क्षणी मृत्युमुखी पडून यमलोकी जातात. या घटनांमुळे समुज्ज्वल कर्मकारणभाव, शुद्धी-अशुद्धी आणि तीर्थप्रभाव यांविषयी तात्त्विक प्रश्न उपस्थित करतो.
Shlokas
Verse 1
विष्णुरुवाच । कुंजलस्तु सुतं वाक्यं समुज्ज्वलमथाब्रवीत् । भवान्कथय भोः पुत्र किमपूर्वं तु दृष्टवान्
विष्णू म्हणाले—मग कुंजलाने तेजस्वी वचनांनी पुत्रास म्हटले—“अरे पुत्रा, सांग; तू कोणते अपूर्व दृश्य पाहिले आहेस?”
Verse 2
तन्मे कथय सुप्रीतः श्रोतुकामोऽस्मि सांप्रतम् । एवमादिश्य तं पुत्रं विरराम स कुंजलः
“ते मला आनंदाने सांग; मला आत्ता ऐकण्याची इच्छा आहे.” असे म्हणून पुत्राला आज्ञा देऊन कुंजल शांत झाला।
Verse 3
पितरं प्रत्युवाचाथ विनयावनतस्सुतः । समुज्ज्वल उवाच । हिमवंतं नगश्रेष्ठं देववृंदसमन्वितम्
मग विनयाने नतमस्तक झालेला पुत्र पित्याला उत्तर देऊ लागला। समुज्ज्वल म्हणाला—“देववृंदांनी युक्त अशा पर्वतराज हिमवंताकडे (मी जाईन).”
Verse 4
आहारार्थं प्रगच्छामि भवतश्चात्मनः पितः । पश्यामि कौतुकं तत्र न दृष्टं न श्रुतं पुरा
आहारासाठी मी तुमच्या पित्याकडे—आणि माझ्याही पित्याकडे—जातो. तेथे असे अद्भुत कौतुक पाहीन, जे पूर्वी कधीही न पाहिले, न ऐकले।
Verse 5
प्रदेशमृषिगणाकीर्णमप्सरोभिः प्रशोभितम् । बहुकौतुकशोभाढ्यं मंगल्यं मंगलैर्युतम्
तो प्रदेश ऋषिगणांनी गजबजलेला व अप्सरांनी शोभिवंत झालेला होता। अनेक अद्भुत उत्सवांच्या शोभेने समृद्ध, तो मंगलमय असून शुभ विधी व शुभ लक्षणांनी युक्त होता।
Verse 6
बहुपुण्यफलोपेतैर्वनैर्नानाविधैस्ततः । अनेककौतुकभरैर्मनसः परिमोहनम्
पुढे तेथे नानाविध वने होती, जी विपुल पुण्यफळांनी समृद्ध होती. असंख्य अद्भुत कुतूहलांनी भरलेली ती वने मनाला पूर्णपणे मोहित करीत होती।
Verse 7
तत्र दृष्टं मया तात अपूर्वं मानसांतिके । बहुहंसैः समाकीर्णो हंस एकः समागतः
तेथे, हे तात, मानसाच्या जवळ मी एक अपूर्व दृश्य पाहिले. अनेक हंसांमध्ये एकच हंस आला आणि ते सर्व त्याला वेढून उभे राहिले।
Verse 8
एवं कृष्णा महाभाग अन्ये तत्र समागताः । सितेतरैश्चंचुपादैरन्यतः शुक्लविग्रहाः
अशा रीतीने, हे महाभाग, तेथे इतर कृष्णवर्ण पक्षीही जमले. आणि दुसरीकडे श्वेत देहाचेही होते, ज्यांची चोच व पाय पांढऱ्या-श्याम मिश्र रंगाचे होते।
Verse 9
तादृशास्ते च नीला वै अन्ये शुभ्रा महामते । चतस्रस्तत्र वै नार्यो रौद्राकारा विभीषणाः
त्यांपैकी काही तसेच नीलवर्ण होते आणि काही शुभ्र, हे महामते. तेथे चार स्त्रिया देखील होत्या, ज्या रौद्राकार व अत्यंत भयानक दिसत होत्या।
Verse 10
दंष्ट्राकरालसंक्रूरा ऊर्ध्वकेश्यो भयानकाः । पश्चात्तास्तु समायातास्तस्मिन्सरसि मानसे
विकराळ दातांनी भयप्रद व अत्यंत क्रूर, उभ्या केसांच्या त्या स्त्रिया नंतर मानस नावाच्या सरोवराकडे येऊन पोहोचल्या।
Verse 11
कृष्णा हंसास्तु संस्नाता मानसे तात मत्पुरः । विभ्रांताः परितश्चान्ये न स्नातास्तत्र मानसे
हे प्रिय, माझ्या नगरासमोरच्या मानस सरोवरात काळे हंस स्नान करून झाले; पण चहूकडे भटकणारे इतर हंस त्या मानसात स्नान केलेले नाहीत।
Verse 12
जहसुस्ताः स्त्रियस्तात हास्यैरट्टाट्टदारुणैः । तस्मात्सराद्विनिष्क्रांतो हंस एको महातनुः
हे प्रिय, त्या स्त्रिया कठोर व भयावह अट्टहासाने हसू लागल्या. तेव्हा त्या सरोवरातून एक महाकाय हंस बाहेर आला.
Verse 13
पश्चात्त्रयो विनिष्क्रांतास्तैश्चाहं समुपेक्षितः । याता आकाशमार्गेण विवदंतः परस्परम्
यानंतर ते तिघे निघून गेले आणि त्यांनी माझी उपेक्षा केली. ते आकाशमार्गाने जात परस्परांशी वाद घालत होते.
Verse 14
तास्तु स्त्रियो महाभीमाः समंतात्परिबभ्रमुः । विंध्यस्य शिखरे पुण्ये वृक्षच्छायासुपक्षिणः
त्या महाभयंकर स्त्रिया सर्व दिशांनी फिरत राहिल्या—पुण्य विंध्यशिखरावर, जिथे वृक्षछायेत पक्षी विसावत होते.
Verse 15
निषण्णास्तत्र ते सर्वे दग्धा दुःखैः सुदारुणैः । तेषां सुवीक्षमाणानां भिल्ल एकः समागतः
ते सर्वे तेथे अत्यंत भयंकर दुःखांनी दग्ध होऊन बसले. ते पाहत असतानाच एक भिल्ल (वनवासी) तेथे येऊन पोहोचला.
Verse 16
मृगान्स पीडयित्वा तु बाणपाणिर्धनुर्द्धरः । शिलातलं समाश्रित्य निषसाद सुखेन वै
मृगांना त्रास देऊन तो धनुर्धर, हातात बाण घेऊन, शिळेच्या पाटावर आश्रय घेऊन सुखाने बसला.
Verse 17
पश्चाद्भिल्ली समायाता अन्नमादाय सोदकम् । स्वं प्रियं वीक्षते राज्ञा मुदितैर्लक्षणैर्युतम्
नंतर भिल्ली पाण्यासह अन्न घेऊन आली आणि तिने आपला प्रिय पाहिला—राजाने दिलेल्या आनंददायक शुभलक्षणांनी युक्त असा.
Verse 18
अन्यादृशं समावीक्ष्य स्वकांतं तेजसावृतम् । दिव्यतेजः समाक्रांतं यथा सूर्यं दिविस्थितम्
पूर्वीपेक्षा वेगळ्या रूपात, स्वतःच्या तेजाने आवृत व दिव्य प्रभेने व्यापलेला आपला कान्त पाहून तिला तो आकाशातील सूर्याप्रमाणे भासला.
Verse 19
नरमन्यं परिज्ञाय तं परित्यज्य सा ययौ । व्याध उवाच । एह्येहि त्वं प्रिये चात्र कस्मान्मां त्वं न पश्यसि
तो दुसरा पुरुष आहे असे ओळखून ती त्याला सोडून निघून गेली. तेव्हा व्याध म्हणाला—“ये, ये प्रिये! इथे तू मला का पाहत नाहीस?”
Verse 20
क्षुधया पीड्यमानोहं त्वामहं चावलोकये । तस्य वाक्यं समाकर्ण्य शीघ्रं व्याधी समागता
क्षुधेने पीडित होऊन मी तुला पाहिले. त्याचे वचन ऐकताच माझ्यावर शीघ्र व्याधी येऊन पडल्या.
Verse 21
भर्तुः पार्श्वं समासाद्य विस्मिता साभवत्तदा । कोयं तेजः समाचारो देवोयं मां समाह्वयेत्
पतीच्या जवळ जाऊन ती तेव्हा विस्मित झाली—“हे कोणते तेज, कोणता व्यवहार? कोणता देव मला हाक मारतो आहे?”
Verse 22
तमुवाच ततो व्याधी भर्तारं दीप्ततेजसम् । अत्र किं ते कृतं वीर भवान्को दिव्यलक्षणः
मग तेजस्वी पतीला व्याधी म्हणाली—“वीरा, येथे तू काय केलेस? आणि तू कोण, ज्याच्यावर दिव्य लक्षणे आहेत?”
Verse 23
सूत उवाच । एवमाभाषितो व्याध्या व्याधः प्रियामभाषत । अहं ते वल्लभः कांते भवती च मम प्रिया
सूत म्हणाले—व्याधीने असे बोलताच व्याध आपल्या प्रियेला म्हणाला—“कांते, मी तुझा वल्लभ आहे आणि तू माझी प्रिया आहेस.”
Verse 24
कस्मात्त्वं मां न जानासि कथं शंका प्रवर्तते । क्षुधया पीड्यमानेन पयश्चान्नं प्रतीक्ष्यते
तू मला का ओळखत नाहीस? शंका कशी उत्पन्न होते? क्षुधेने पीडित माणूस दूध व अन्नाचीच प्रतीक्षा करतो.
Verse 25
व्याध्युवाच । बर्बरः कृष्णवर्णश्च रक्ताक्षः कृष्णकंचुकः । ईदृशश्चास्ति मे भर्ता सर्वसत्वभयंकरः
व्याध म्हणाली— माझा पती बर्बर आहे, कृष्णवर्ण, रक्तनेत्र व काळा कंचुक धारण करणारा; असा तो सर्व प्राण्यांना भयकारी आहे।
Verse 26
भवान्को दिव्यदेहस्तु प्रियेत्युक्त्वा समाह्वयेत् । एष मे संशयो जातो वद सत्यं ममाग्रतः
तुम्ही कोण, दिव्य देहधारी? ‘प्रिये’ असे म्हणत मला जवळ बोलावता. माझ्या मनात संशय उत्पन्न झाला आहे— माझ्यासमोर सत्य सांगा।
Verse 27
कुलं नाम स्वकं ग्रामं क्रीडां लिगं सुतं सुताम् । समाचष्ट प्रियाग्रे तु तस्याः प्रत्यय हेतवे
तिचा विश्वास संपादन करण्यासाठी त्याने प्रियेसमोर आपले कुल, नाव, स्वतःचा गाव, क्रीडा, ओळखचिन्ह तसेच पुत्र-पुत्रीचा वृत्तांत सांगितला।
Verse 28
प्रत्युवाच स्वभर्तारं सा व्याधी हृष्टमानसा । कस्मात्ते ईदृशः कायः श्वेतकंचुकधारकः
हर्षित मनाने व्याधीने आपल्या पतीला उत्तर दिले— तुझा देह असा कसा झाला आहे, आणि तू पांढरा कंचुक का धारण केला आहेस?
Verse 29
कथं जातः समाचक्ष्व ममाश्चर्यं प्रवर्तते । एवं संपृच्छमानस्तु भार्यया मृगघातकः
हे कसे झाले ते सांग; माझे आश्चर्य जागे झाले आहे. अशा रीतीने पत्नीने विचारल्यावर मृगघातक (व्याध) उत्तर देऊ लागला।
Verse 30
सूत उवाच । प्रत्युवाच ततः श्रुत्वा तां प्रियां प्रश्रयान्विताम् । नर्मदा उत्तरे कूले संगमश्चास्ति सुव्रते
सूत म्हणाले—विनययुक्त त्या प्रिय स्त्रीचे बोलणे ऐकून तो उत्तरला—“हे सुव्रते, नर्मदेच्या उत्तरेकाठी एक पवित्र संगम आहे.”
Verse 31
आतपेनाकुलो जीवो मम जातोति सुप्रिये । अस्मिन्वै संगमे कांते श्रमश्रांतो हि सत्वरः
“हे सुप्रिये, उन्हाच्या तापाने माझा जीव फार व्याकुळ झाला आहे. हे कांते, या संगमस्थानी मी लवकरच श्रमाने थकून दमलो आहे.”
Verse 32
गतः स्नात्वा जलं पीत्वा पश्चाच्चाहं समागतः । तदाप्रभृति मे काय ईदृशस्तेजसावृतः
तेथे जाऊन मी स्नान केले व जल प्राशन केले; नंतर परत आलो. त्या वेळेपासून माझे शरीर असे झाले आहे—तेजाने आवृत.
Verse 33
संजातो वस्त्रसंयुक्तः कंचुकः शुभ्रतां गतः । पूर्वोक्तलिंगसंस्थानैः कुलैः स्थानेन वै तथा
तो वस्त्रांनी युक्त असा प्रकट झाला; कंचुकही शुभ्र-धवल झाला. आणि पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच लक्षणे, देहसंस्था, कुळे व योग्य स्थान यांशी सुसंगत होता.
Verse 34
स्वप्रियं लक्षयित्वा तु ज्ञात्वा पुण्यस्य संभवम् । प्रत्युवाचाथ भर्तारं संगमं मम दर्शय
तेव्हा त्याला प्रिय असलेले ओळखून आणि पुण्याचा उगम जाणून तिने पतीला म्हटले—“मला तो संगम दाखवा.”
Verse 35
तव पश्चात्प्रदास्यामि भोजनं पानसंयुतम् । इत्युक्तः प्रियया व्याधः सत्वरेण जगाम ह
“तुझ्यानंतर मी पेयासह भोजन देईन”—असे प्रियेने सांगितल्यावर तो व्याध त्वरित निघून गेला।
Verse 36
संगमो दर्शितस्तेन ततोग्रे पापनाशनः । समुड्डीना महाभाग पक्षिणो लघुविक्रमाः
त्याने त्याला संगम दाखविला; आणि पुढे पापनाशक तीर्थ होते. मग, हे महाभाग, चपळ पक्षी उडून गेले.
Verse 37
तया सार्द्धं ययुः सर्वे रेवासंगममुत्तमम् । तेषां तु वीक्षमाणानां पक्षिणां मम पश्यतः
तिच्यासह ते सर्व रेवाच्या परम उत्तम संगमास गेले. आणि त्या पक्ष्यांच्या पाहता पाहता, माझ्याही डोळ्यांसमोर, ते घडले.
Verse 38
तया हि स्नापितो भर्ता पुनः स्नाता हि सा स्वयम् । दिव्यदेहधरौ चोभौ दिव्यकांतिसमन्वितौ
तिने पतीला स्नान घातले; आणि ती स्वतःही पुन्हा स्नान केली. तेव्हा दोघेही दिव्य देह धारण करून दिव्य कान्तियुक्त झाले.
Verse 39
संजातौ पक्षिणां श्रेष्ठ दिव्यवस्त्रानुलेपनौ । दिव्यमालांबरधरौ दिव्यगंधानुलेपनौ
हे पक्षिश्रेष्ठ, ते दोघे दिव्य वस्त्रे व दिव्य अनुलेपनाने विभूषित होऊन प्रकट झाले; दिव्य माळा-आभरणे धारण करून दिव्य सुगंधाने अनुलिप्त होते.
Verse 40
वैष्णवं यानमासाद्य मुनिगंधर्वपूजितौ । गतौ तौ वैष्णवं लोकं वैष्णवैः परिपूजितौ
वैष्णव विमानास प्राप्त होऊन, मुनी व गंधर्वांनी पूजिलेले ते दोघे वैष्णव लोकास गेले; तेथे वैष्णव भक्तांनी त्यांचा पूर्ण सन्मान केला।
Verse 41
स्तूयमानौ महात्मानौ दंपती दृष्टवानहम् । व्रजंतौ स्वर्गमार्गेण कूजंते पक्षिणस्तथा
स्तुतीने गौरविलेले ते महात्मा दांपत्य मी पाहिले; ते स्वर्गमार्गाने जात होते आणि पक्षीही मधुर कूजन करीत होते।
Verse 42
तीर्थराजं परं दृष्ट्वा हर्षव्यक्ताक्षरैस्तदा । चत्वारः कृष्णहंसास्ते संगमे पापनाशने
तेव्हा त्या परम ‘तीर्थराजा’ला पाहून, हर्षाने स्पष्ट वाणी प्रकट करीत ते चार कृष्णहंस पापनाशक संगमावर येऊन पोहोचले।
Verse 43
स्नात्वा वै भावशुद्धास्ते प्राप्ता उज्ज्वलतां पुनः । स्नात्वा पीत्वा जलं ते तु पुनर्बहिर्विनिर्गताः
स्नान करून ते खरोखरच भावशुद्ध झाले आणि पुन्हा उज्ज्वलता प्राप्त केली। स्नान करून जल प्राशन करून ते पुन्हा बाहेर आले।
Verse 44
तावत्यस्ताः स्त्रियः कृष्णा मृतास्तत्स्नानमात्रतः । क्रंदमाना विचेष्टंत्यो हाहाकार विकंपिताः
त्याच क्षणी त्या कृष्णवर्ण स्त्रिया केवळ त्या स्नानमात्राने मृत्युमुखी पडल्या; रडत-ओरडत, तडफडत ‘हाय! हाय!’ अशा आर्त हाहाकाराने थरथर कापू लागल्या।
Verse 45
यमलोकं गतास्तास्तु तात दृष्टा मया तदा । उड्डीनास्तु ततो हंसाः स्वस्थानं प्रतिजग्मिरे
तेव्हा, हे तात, मी त्यांना यमलोकास जाताना पाहिले. त्यानंतर हंस उडून आपल्या स्वधामास परत गेले.
Verse 46
एवं तात मया दृष्टं प्रत्यक्षं कथितं तव । कृष्णपक्षा महाकाया धार्तराष्ट्रास्तु ताः स्त्रियः
हे तात, मी जे प्रत्यक्ष पाहिले तेच तुला सांगितले. त्या स्त्रिया धार्तराष्ट्राच्या—कृष्णवर्ण व महाकाय होत्या.
Verse 47
कथयस्व प्रसादेन के भविष्यंति वै पितः । निर्गतान्मानसान्मध्याद्धार्तराष्ट्रान्वदस्व मे
हे पित्या, कृपया सांगावे—ते खरे तर कोण होणार? तुमच्या मनाच्या मध्यातून उत्पन्न झालेले ते धार्तराष्ट्र मला सांगावे.
Verse 48
के भविष्यंति ते तात कथय त्वं तु सांप्रतम् । कस्मात्सुकृष्णतां प्राप्ता हंसाः शुद्धाश्च ते पुनः
हे तात, ते काय होणार ते आत्ताच सांग. आणि ते हंस पुन्हा गडद कृष्णवर्ण कसे झाले, तरीही शुद्ध कसे आहेत?
Verse 49
संजातास्तत्क्षणात्तात कस्मान्मृतास्तु ताः स्त्रियः । एवं मे संशयस्तात संजातो दारुणो हृदि
हे तात, त्या त्याच क्षणी उत्पन्न झाल्या—मग त्या स्त्रिया का मरण पावल्या? हे तात, अशा रीतीने माझ्या हृदयात दारुण संशय उत्पन्न झाला आहे.
Verse 50
छेत्तुमर्हसि अद्यैव भवाञ्ज्ञानविचक्षणः । प्रसादसुमुखो भूत्वा प्रणतस्य सदैव मे
आपण ज्ञानविचक्षण आहात; हे आजच छेदून दूर करणे योग्य आहे। प्रसन्नमुख होऊन, सदैव नम्रपणे प्रणाम करणाऱ्या माझ्यावर नेहमी कृपा करा।
Verse 51
एवं संभाष्य पितरं विरराम समुज्ज्वलः । ततः प्रवक्तुमारेभे स शुकः कुंजलाभिधः
अशा रीतीने पित्याशी संभाषण करून समुज्ज्वल शांत झाला। मग कुंजल नावाचा तो शुक बोलू लागला।
Verse 89
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थवर्णने च्यवनचरित्रे एकोननवतितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात वेनोपाख्यान, गुरुतीर्थवर्णन व च्यवनचरित्रयुक्त एकोणनव्वदावा अध्याय समाप्त झाला।