Adhyaya 88

Verse 1

कुंजल उवाच । व्रतं स्तोत्रं महाज्ञानं ध्यानं चैव सुपुत्रक । मयाख्यातं तवाग्रे वै विष्णोः पापप्रणाशनम्

कुंजल म्हणाला—हे सुपुत्रा! विष्णूचे पापप्रणाशक व्रत, स्तोत्र, महाज्ञान आणि ध्यान मी पूर्वीच तुला सांगितले आहे।

Verse 2

एवं चतुष्टयं सा हि यदा पुण्यं समाचरेत् । प्रयाति वैष्णवं लोकं देवानामपि दुर्लभम्

जेव्हा ती हे पुण्यदायी चतुष्टय यथाविधी आचरते, तेव्हा ती वैष्णव लोकास प्राप्त होते—जो देवांनाही दुर्लभ आहे।

Verse 3

इतो गत्वा व्रतं वत्स दिव्यां देवीं प्रबोधय । अशून्यशयनं नाम व्रतराजं वदस्व ताम्

हे वत्सा! येथून जाऊन त्या दिव्य देवीला व्रतासाठी जागृत कर आणि ‘अशून्यशयन’ नावाचा व्रतराज तिला सांग।

Verse 4

समुद्धर महापापाद्राजकन्यां यशस्विनीम् । त्वया पृष्टं मया ख्यातं पुण्यदं पापनाशनम्

त्या यशस्विनी राजकन्येला महापापातून उद्धर. तू विचारलेले मी सांगितले आहे—ते पुण्यदायक व पापनाशक आहे।

Verse 5

गच्छ गच्छ महाभाग इत्युक्त्वा विरराम सः । श्रीविष्णुरुवाच । उज्ज्वलोप्येवमुक्तस्तु स पित्रा कुंजलेन हि

“जा, जा, महाभाग,” असे म्हणत तो थांबला. श्रीविष्णु म्हणाले—पिता कुंजलाने असे संबोधिले तरीही उज्ज्वल खरोखरच…

Verse 6

प्रणम्य पादौ धर्मात्मा मातापित्रोर्महामतिः । जगाम त्वरितो राजन्प्लक्षद्वीपं स उज्ज्वलः

धर्मात्मा व महाबुद्धिमान उज्ज्वलाने माता-पित्यांच्या चरणांना प्रणाम करून, हे राजन्, त्वरेने प्लक्षद्वीपाकडे प्रस्थान केले।

Verse 7

तं गिरिं सर्वतोभद्रं नानाधातुसमाकुलम् । नानारत्नमयैस्तुंगैः शिखरैरुपशोभितम्

तो पर्वत सर्वतोभद्र, नानाविध धातूंनी भरलेला, आणि विविध रत्नांनी बनलेल्या उंच शिखरांनी शोभून दिसत होता।

Verse 8

नानाप्रवाहसंपूर्णैरुदकैरुज्ज्वलैर्नृप । नद्यः संति स्वच्छनीरास्तस्मिन्गिरिवरोत्तमे

हे नृप, त्या श्रेष्ठ पर्वतावर अनेक प्रवाहांनी परिपूर्ण अशा नद्या आहेत; त्यांचे पाणी उजळ, स्वच्छ व निर्मळ आहे।

Verse 9

किन्नरास्तत्र गायंति गंधर्वाः सुस्वरैर्नृप । अप्सरोभिः समाकीर्णं देववृंदैरुपावृतम्

हे नृप, तेथे किन्नर गातात आणि गंधर्व मधुर स्वरांनी गायन करतात। ते स्थान अप्सरांनी भरलेले व देववृंदांनी वेढलेले आहे।

Verse 10

सिद्धचारणसंघुष्टं मुनिवृंदैरलंकृतम् । नानापक्षिनिनादैश्च सर्वत्र परिनादितम्

ते स्थान सिद्ध-चारणांच्या घोषाने निनादित होते, मुनिवृंदांनी अलंकृत होते; नानाविध पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने सर्वत्र प्रतिध्वनी उठून सर्व दिशांना गजरत होते।

Verse 11

एवं गिरिं समासाद्य उज्ज्वलो लघुविक्रमः । सुस्वरेणापि सा कन्या गिरौ तस्मिन्प्ररोदिति

अशा रीतीने लघुविक्रम उज्ज्वल त्या गिरिवर येऊन पोहोचला; आणि ती कन्या त्या पर्वतावर मधुर-कोमल स्वरातही आक्रोश करून रडू लागली।

Verse 12

रोरूयमाणां स प्राज्ञो वचनं चेदमब्रवीत् । का त्वं भवसि कल्याणि कस्माद्रोदिषि सांप्रतम्

तिला रडताना पाहून तो प्राज्ञ म्हणाला— “कल्याणि, तू कोण आहेस? आत्ता का रडतेस?”

Verse 13

कमाश्रिता महाभागे केन ते विप्रियं कृतम् । समाचक्ष्व ममाद्यैव सर्वदुःखस्य कारणम्

हे महाभागे, तू कोणाच्या आश्रयाला आहेस? कोणी तुझे विपरीत केले? तुझ्या सर्व दुःखाचे कारण आजच मला सांग।

Verse 14

दिव्यादेव्युवाच । विपाको हि महाभाग कर्मणां मम सांप्रतम् । इह तिष्ठामि दुःखेन वैधव्येन समन्विता

दिव्या देवी म्हणाली— “हे महाभाग, मी आत्ता जे भोगते आहे ते माझ्या कर्मांचा विपाकच आहे. मी येथे दुःखात, वैधव्याने युक्त होऊन राहते.”

Verse 15

भवान्को हि महाभाग कृपया मम पीडितः । पक्षिरूपधरो वत्स सोत्सवं परिभाषते

हे महाभाग! आपण कोण आहात, जे कृपेने माझ्या दुःखात मला संबोधिता? वत्सा, पक्षिरूप धारण करूनही आपण उत्साहाने माझ्याशी बोलता।

Verse 16

एवमाकर्ण्य तत्सर्वं भाषितं राजकन्यया । अहं पक्षी महाभागे कृपया तव पीडितः

राजकन्येचे सर्व बोलणे ऐकून तो म्हणाला—हे महाभागे! मी एक पक्षी आहे; तुझ्या कृपेने माझी पीडा शमली आहे।

Verse 17

पक्षिरूपधरो भद्रे नाहं सिद्धो न ज्ञानवान् । रुदमानां महालापैर्भवतीं दृष्टवानिह

हे भद्रे! मी पक्षिरूप धारण केलेला आहे; मी ना सिद्ध आहे ना ज्ञानी. इथे तुला मोठ्या विलापाने रडताना पाहिले।

Verse 18

ततः पृच्छाम्यहं देवि वद मे कारणं त्विह । पितुर्गेहे यथावृत्तमात्मवृत्तांतमेव हि

म्हणून, हे देवि, मी विचारतो—इथे याचे कारण सांग. पित्याच्या घरी जे जसे घडले तसेच तुझा संपूर्ण वृत्तांतही नीट सांग।

Verse 19

तया निवेदितं सर्वं यथासंख्येन दुःखदम् । समासेन समाकर्ण्य उज्ज्वलस्तु महमनाः

तिने क्रमाने सर्व दुःखद गोष्टी सांगितल्या. तो वृत्तांत संक्षेपाने ऐकून महामना उज्ज्वल अत्यंत व्यथित झाला।

Verse 20

तामुवाच महापक्षी दिव्यादेवीं सुदुःखिताम् । यथा विवाहकाले ते भर्तारो मरणं गताः

महापक्षी त्या अतिशय शोकाकुल दिव्य देवीस म्हणाला— “हे देवि, तुझ्या विवाहकाळीच तुझे पती कसे मृत्युमुखी पडले?”

Verse 21

स्वयंवरनिमित्तं ते क्षयं याताश्च क्षत्रियाः । एतत्ते चेष्टितं सर्वं मया पितरि भाषितम्

तुझ्या स्वयंवराच्या निमित्ताने ते क्षत्रिय नाश पावले. तुझे हे सर्व आचरण मी माझ्या पित्याला सांगितले आहे.

Verse 22

अन्यजन्मकृतंकर्मतव पापं सुलोचने । मम पित्रा ममाग्रे तु कृपया परिभाषितम्

हे सुलोचने, पूर्वजन्मी केलेले तुझे पापकर्म माझ्या पित्याने कृपेने मला आधीच सांगून स्पष्ट केले होते.

Verse 23

तेन दोषेण संपुष्टा लिप्ता जाता वरानने । एतावत्कारणं सर्वं तातेन परिभाषितम्

त्या दोषामुळे पोसली जाऊन आणि त्यानेच लिप्त होऊन तू अशी झालीस, हे वरानने. इतपतचे सर्व कारण पित्याने स्पष्ट केले आहे.

Verse 24

पूर्वकर्मविपाकं तु भुंक्ष्व त्वं च समाश्वस । एवं सा भाषितं तस्य श्रुत्वा कन्योज्ज्वलस्य तत्

“पूर्वकर्माचा विपाक तुला भोगावाच लागेल; धैर्य धर आणि शांत हो.” असे तिचे वचन ऐकून ती कन्योज्ज्वला पुढे…

Verse 25

प्रत्युवाच महात्मानं ब्रुवंतं पक्षिणं पुनः । प्रणता दीनया वाचा कुरु पक्षिन्कृपां मम

तो महात्मा पक्षी बोलत असताना ती पुन्हा उत्तरली। दीन वाणीने नम्र होऊन म्हणाली—“हे पक्षिन्, माझ्यावर कृपा कर.”

Verse 26

कथयस्व प्रसादेन तस्य पापस्य निष्कृतिम् । प्रायश्चित्तं सुपुण्यं च मम पातकशोधनम्

कृपा करून त्या पापाची निष्कृती सांगावी—असे अतिपुण्यदायी प्रायश्चित्त, जे माझे पातक शुद्ध करील.

Verse 27

येन व्रजाम्यहं पुण्यं विशुद्धाधौतकल्मषा । प्रायश्चित्तं महाभाग वद मे त्वं प्रसादतः

ज्यायोगे मी पुण्य प्राप्त करीन आणि माझे कल्मष पूर्ण धुऊन जातील—हे महाभाग, कृपेने ते प्रायश्चित्त मला सांगा.

Verse 28

उज्ज्वल उवाच । तवार्थं तु महाभागे पितरं पृष्टवानहम् । समाख्यातमतः पित्रा प्रायश्चित्तमनुत्तमम्

उज्ज्वल म्हणाला—“हे महाभागे, तुझ्यासाठी मी माझ्या पित्याला विचारले. म्हणून पित्याने अनुपम प्रायश्चित्त सांगितले आहे.”

Verse 29

तत्त्वं कुरु महाभागे सर्वपातकशोधनम् । ध्यायस्व हि हृषीकेशं शतनामजपस्व च

हे महाभागे, सर्व पातकांचे शोधन करणारे तत्त्वरूप आचरण कर. हृषीकेशाचे ध्यान कर आणि त्याच्या शतनामाचा जपही कर.

Verse 30

भव ज्ञानपरा नित्यं कुरु व्रतमनुत्तमम् । अशून्यशयनं पुण्यं व्रतं पापप्रणाशकम्

तू नित्य ज्ञानपरायण हो आणि सदैव ते अनुत्तम व्रत आचर. ‘अशून्यशयन’ नावाचे हे पवित्र व्रत पुण्यदायक असून पापांचा नाश करणारे आहे.

Verse 31

समाचष्ट स धर्मात्मा सर्वज्ञानप्रकाशकम् । ज्ञानं स्तोत्रं व्रतं ध्यानं विष्णोश्चैव महात्मनः

मग त्या धर्मात्म्याने सर्व ज्ञान प्रकाशित करणारा उपदेश केला—महात्मा भगवान विष्णूस अर्पित तत्त्वज्ञान, स्तोत्र, व्रत आणि ध्यान.

Verse 32

विष्णुरुवाच । तस्मात्सा हि प्रजग्राह संस्थिता निर्जने वने । सर्वद्वंद्वविनिर्मुक्ता संजाता तपसि स्थिता

विष्णु म्हणाले—म्हणून तिने ते स्वीकारले; निर्जन वनात राहून ती सर्व द्वंद्वांपासून मुक्त झाली आणि तपश्चर्येत स्थिर झाली.

Verse 33

व्रतं चक्रे जिताहारा निराधारा सुदुःखिता । कामक्रोधविहीना सा वर्गं संयम्य नित्यशः

तिने आहार जिंकून व्रत केले; आधाराविना ती अतिशय दुःखी होती. काम-क्रोधरहित होऊन ती नित्य इंद्रियसमूह संयमित करी.

Verse 34

इंद्रियाणां महाराज महामोहं निरस्य सा । अब्दे चतुर्थके प्राप्ते सुप्रसन्नो जनार्दनः

हे महाराज, इंद्रियांपासून उत्पन्न झालेला महामोह दूर करून तिने—चौथे वर्ष येताच—जनार्दन (भगवान विष्णू) अत्यंत प्रसन्न झालेला पाहिला.

Verse 35

तस्यै वरं दातुकामश्चायातो वरनायकः । तस्यै संदर्शयामास स्वरूपं वरदः प्रभुः

तिला वर द्यावयाची इच्छा धरून वरदायक प्रभु स्वतः तिच्याजवळ आले; त्या कृपाळू स्वामीने तिला आपले खरे स्वरूप प्रकट केले।

Verse 36

सूत उवाच । इंद्रनीलघनश्यामं शंखचक्रगदाधरम् । सर्वाभरणशोभाढ्यं पद्महस्तं महेश्वरम्

सूत म्हणाले—मी महेश्वराला पाहिले: इंद्रनील-घनासारखा श्याम, शंख-चक्र-गदा धारण करणारा; सर्व आभूषणांच्या शोभेने उजळलेला, आणि हातात पद्म धारण केलेला।

Verse 37

बद्धांजलिपुटा भूत्वा वेपमाना निराश्रया । उवाच गद्गदैर्वाक्यैः प्रणता मधुसूदनम्

ती हात जोडून, थरथरत व निराधार होऊन, नम्रपणे प्रणाम करून मधुसूदनाला गद्गद वाणीने म्हणाली।

Verse 38

तेजसा तव दिव्येन स्थातुं शक्नोमि नैव हि । दिव्यरूपो भवेः कस्त्वं कृपया मम चाग्रतः

तुमच्या दिव्य तेजापुढे मी उभी राहू शकत नाही. दिव्यरूपधारी तुम्ही कोण? कृपा करून माझ्यासमोर स्वतःचा परिचय प्रकट करा।

Verse 39

कथयस्व प्रसादेन किमत्र तव कारणम् । सर्वमेव प्रसादेन प्रब्रवीहि महामते

कृपा करून सांगा—या प्रसंगी तुमचे कारण काय आहे? हे महामते, प्रसन्न होऊन सर्व काही सविस्तर सांगावे।

Verse 40

देवमेवं विजानामि तेजसा इंगितैस्तव । ज्ञानहीना जगन्नाथ न जाने रूपनामनी

हे देव! तुझा मी एवढ्याच प्रकारे बोध घेतो—तुझ्या तेजाने व सूक्ष्म संकेतांनी. हे जगन्नाथ! मी ज्ञानहीन आहे; तुझे रूप व नावे मला माहीत नाहीत.

Verse 41

किं ब्रह्मा वा भवान्विष्णुः किं वा शंकर एव हि । एवमुक्त्वा प्रणम्यैवं दंडवद्धरणीं गता

“आपण ब्रह्मा आहात का? की विष्णू? अथवा खरोखर शंकर?” असे म्हणत तिने प्रणाम केला आणि दंडवत् होऊन भूमीवर पडली.

Verse 42

तामुवाच जगन्नाथः प्रणतां राजनंदिनीम् । श्रीभगवानुवाच । त्रयाणामपि देवानामंतरं नास्ति शोभने

प्रणाम केलेल्या राजकन्येला जगन्नाथ म्हणाले—भगवान उवाच: “हे शोभने! त्या तिन्ही देवांमध्ये काहीही भेद नाही.”

Verse 43

ब्रह्मा समर्चितो येन शंकरो वा वरानने । तेनाहमर्चितो नित्यं नात्र कार्या विचारणा

हे वरानने! ज्याने ब्रह्माची विधिपूर्वक पूजा केली, किंवा शंकराचीही—त्याने माझीही नित्य पूजा केली; यात विचार करण्याचे कारण नाही.

Verse 44

एतौ ममाभिन्नतरौ नित्यं चापि त्रिरूपवान् । अहं हि पूजितो यैश्च तावेतौ तैः सुपूजितौ

हे दोघे माझ्यापासून अभिन्न आहेत आणि सदा त्रिरूप आहेत. ज्यांनी माझी पूजा केली, त्यांनीच या दोघांचीही उत्तम पूजा केली आहे.

Verse 45

अहं देवो हृषीकेशः कृपया तव चागतः । स्तवेनानेन पुण्येन व्रतेन नियमेन च

मी देव हृषीकेश आहे; करुणेने तुझ्याकडे आलो आहे। या पुण्य स्तोत्रामुळे तसेच तुझ्या व्रत-नियमांमुळे प्रेरित होऊन।

Verse 46

संजाता कल्मषैर्हीना वरं वरय शोभने । दिव्यादेव्युवाच । विजयस्व हृषीकेश कृष्णक्लेशापहारक

आता तू कल्मषरहित झाली आहेस; हे शोभने, वर माग—श्रेष्ठ वर निवड. दिव्य देवी म्हणाल्या: हे हृषीकेश, हे कृष्ण, क्लेशहर, तुझा विजय असो।

Verse 47

नमामि चरणद्वंद्वं मामुद्धर सुरेश्वर । वरं मे दातुकामोऽसि चक्रपाणे प्रसीद मे

मी तुमच्या चरणयुगलास नमस्कार करतो/करते; हे सुरेश्वर, मला उद्धरा। तुम्ही मला वर देण्यास इच्छुक आहात; हे चक्रपाणि, माझ्यावर प्रसन्न व्हा।

Verse 48

आत्मपादयुगस्यापि भक्तिं देहि ममानघ । दर्शयस्व जगन्नाथ मोक्षमार्गं निरामयम्

हे निष्पाप प्रभो, तुमच्या स्वतःच्या चरणकमलांवरील भक्ती मला द्या. हे जगन्नाथ, मोक्षाचा निरामय व निर्दोष मार्ग मला दाखवा.

Verse 49

दासत्वं देहि वैकुंठ यदि तुष्टो जनार्दन । श्रीभगवानुवाच । एवमस्तु महाभागे गच्छ निर्धूतकल्मषा

हे जनार्दन, तुम्ही तुष्ट असाल तर वैकुंठात मला दासत्व द्या. श्रीभगवान म्हणाले: तथास्तु, हे महाभागे; जा, तुझे कल्मष धुऊन गेले आहेत.

Verse 50

वैष्णवं परमं लोकं दुर्लभं योगिभिः सदा । गच्छ गच्छ परं लोकं प्रसादान्मम सांप्रतम्

वैष्णवांचा परम लोक योगींनाही सदैव दुर्लभ आहे। माझ्या प्रसादाने आत्ताच त्या सर्वोच्च लोकाला जा, जा.

Verse 51

एवमुक्ते ततो वाक्ये माधवेन महात्मना । दिव्यादेवी अभूद्दिव्या सूर्यतेजः समप्रभा

महात्मा माधवाने असे वचन उच्चारताच ती देवी दिव्यरूप झाली; सूर्यतेजासमान प्रभेने उजळून निघाली.

Verse 52

पश्यतां सर्वलोकानां दिव्याभरणभूषिता । दिव्यमालान्विता सा च दिव्यहारविलंबिनी

सर्व लोक पाहत असताना ती दिव्य आभरणांनी भूषित झाली; दिव्य माळेने युक्त आणि लोंबत्या दिव्य हाराने शोभून दिसली.

Verse 53

गता सा वैष्णवं लोकं दाहप्रलयवर्जितम् । पुनः पक्षी समायातः स्वगृहं हर्षसंयुतः

ती दाह व प्रलय यांपासून रहित अशा वैष्णव लोकाला गेली. मग तो पक्षी हर्षाने भरून आपल्या घरास परत आला.

Verse 54

तत्सर्वं कथयामास पितरं प्रति सत्तमः

मग त्या सत्तम पुरुषाने ते सर्व आपल्या पित्याला सांगितले.

Verse 88

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थे च्यवनचरित्रेऽष्टाशीतितमोऽध्यायः

अशा रीतीने श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात वेनोपाख्यान, गुरुतीर्थ व च्यवनचरित्र यांचे वर्णन करणारा अठ्ठ्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला।