Adhyaya 82
The Yayāti Episode: Succession and Royal Dharma Instructions to Pūru
भूमिखंडातील ययाती-प्रसंगात एक दिव्य गौरवर्ण स्त्री धर्मात्मा राजा ययातीची चिंता शांत करते. ती संसारातील भय व मोह यांचे स्वरूप सांगून दिव्य दर्शन व स्वर्गप्राप्तीचे आश्वासन देते. ययाती उत्तर देतो की आपण स्वर्गास गेलो तर राज्यात अव्यवस्था होईल, प्रजेला क्लेश होतील आणि धर्माचा ऱ्हास होऊ शकतो; म्हणून प्रजापालन हेच प्रथम कर्तव्य आहे. मग तो धर्मज्ञ पुत्र पूरूला बोलावून अद्भुत उत्तराधिकार-विनिमय करतो—आपली वार्धक्यावस्था पूरूला देऊन स्वतः यौवन स्वीकारतो आणि राज्य, सेना, कोश इत्यादी सर्व व्यवस्था पूरूकडे सोपवतो. पुढे तो राजधर्माचे उपदेश देतो: प्रजेचे रक्षण कर, दुष्टांना दंड दे, ब्राह्मणांचा मान राख, कोश व मंत्रगुप्तता जप, शिकार व परस्त्रीगमन टाळ, दान कर, हृषीकेशाची उपासना कर, पीडकांना दूर कर आणि कुलपरंपरा व शास्त्रीय शिस्त टिकव. अखेरीस ययाती स्वर्गास प्रस्थान करतो; अध्याय वेन-प्रसंग व तीर्थ-संदर्भासह समाप्त होतो.
Shlokas
Verse 1
सुकर्मोवाच । एवं चिंतयते यावद्राजा परमधार्मिकः । तावत्प्रोवाच सा देवी रतिपुत्री वरानना
सुकर्म म्हणाला—परम धर्मात्मा राजा असा विचार करीत असतानाच, त्याच क्षणी रतीची कन्या ती वरानना देवी बोलली।
Verse 2
किमु चिंतयसे राजंस्त्वमिहैव महामते । प्रायेणापि स्त्रियः सर्वाश्चपलाः स्युर्न संशयः
हे राजन्, महामते! तू इथेच का चिंता करीत आहेस? साधारणतः जगातील सर्व स्त्रिया चंचल असतात—यात संशय नाही।
Verse 3
नाहं चापल्यभावेन त्वामेवं प्रविचालये । नाहं हि कारयाम्यद्य भवत्पार्श्वं नृपोत्तम
मी चंचलतेच्या भावाने तुला असा व्याकुळ करीत नाही. हे नृपोत्तम, आज मी तुला माझ्या जवळ राहण्यासही बाध्य करीत नाही।
Verse 4
अन्यस्त्रियो यथा लोके चपलत्वाद्वदंति च । अकार्यं राजराजेंद्र लोभान्मोहाच्च लंपटाः
जसे जगात इतर स्त्रिया चंचलतेने बोलतात, तसेच हे राजराजेंद्र, लोभ व मोहामुळे कामांध लोक अकार्य करून बसतात।
Verse 5
लोकानां दर्शनायैव जाता श्रद्धा ममोरसि । देवानां दर्शनं पुण्यं दुर्लभं हि सुमानुषैः
लोकांचे दर्शन घडावे म्हणूनच माझ्या हृदयात श्रद्धा उत्पन्न झाली आहे. देवांचे दर्शन पुण्यकारक आहे; पण श्रेष्ठ मनुष्यांनाही ते दुर्लभ आहे।
Verse 6
तेषां च दर्शनं राजन्कारयामि वदस्व मे । दोषं पापकरं यत्तु मत्संगादिह चेद्भवेत्
हे राजन्, मी तुम्हाला त्यांचे दर्शन घडवीन; मला सांग—माझ्या संगतीने येथे जर काही पापकारक दोष उत्पन्न होईल, तो कोणता?
Verse 7
एवं चिंतयसे दुःखं यथान्यः प्राकृतो जनः । महाभयाद्यथाभीतो मोहगर्ते गतो यथा
तू असा दुःखाचा विचार करीत आहेस जसा एखादा सामान्य सांसारिक मनुष्य—महाभयाने भयभीत होऊन जणू मोहाच्या गर्तात पडला आहे।
Verse 8
त्यज चिंतां महाराज न गंतव्यं त्वया दिवि । येन ते जायते दुःखं तन्न कार्यं मया कदा
हे महाराज, चिंता सोड; तुला स्वर्गाला जाण्याची गरज नाही। ज्यामुळे तुला दुःख होईल असे कोणतेही कार्य मी कधीच करणार नाही।
Verse 9
एवमुक्तस्तथा राजा तामुवाच वराननाम् । चिंतितं यन्मया देवि तच्छृणुष्व हि सांप्रतम्
असे ऐकून राजा त्या सुंदरमुखीला म्हणाला—“देवि, मी जे मनात चिंतिले आहे ते आता ऐक.”
Verse 10
मानभंगो मया दृष्टो नैव स्वस्य मनःप्रिये । मयि स्वर्गं गते कांते प्रजा दीना भविष्यति
मनःप्रिये, मला मानभंग दिसतो आहे—तो माझा स्वतःचा नव्हे. हे कांते, मी स्वर्गाला गेलो तर प्रजा दीन होईल.
Verse 11
त्रासयिष्यति दुष्टात्मा यमस्तु व्याधिभिः प्रजाः । त्वया सार्धं प्रयास्यामि स्वर्गलोकं वरानने
तो दुष्टात्मा यम प्रजांना व्याधींनी त्रस्त करील; पण हे वरानने, मी तुझ्यासह स्वर्गलोकास प्रस्थान करीन।
Verse 12
एवमाभाष्य तां राजा समाहूय सुतोत्तमम् । पूरुं तं सर्वधर्मज्ञं जरायुक्तं महामतिम्
असे बोलून राजाने आपल्या श्रेष्ठ पुत्र पूरुला बोलावले—जो सर्वधर्मज्ञ, वयाने परिपक्व आणि महामती होता।
Verse 13
एह्येहि सर्वधर्मज्ञ धर्मं जानासि निश्चितम् । ममाज्ञया हि धर्मात्मन्धर्मः संपालितस्त्वया
ये, ये—हे सर्वधर्मज्ञ! तू धर्म निश्चितपणे जाणतोस. हे धर्मात्मन्, माझ्या आज्ञेने तू धर्माचे यथायोग्य पालन केले आहेस।
Verse 14
जरा मे दीयतां तात तारुण्यं गृह्यतां पुनः । राज्यं कुरु ममेदं त्वं सकोशबलवाहनम्
तात, माझी जरा तुला देण्यात येवो आणि तू माझे तारुण्य पुन्हा घे. कोष, सेना व वाहने यांसह हे माझे राज्य तू स्वीकारून चालव।
Verse 15
आसमुद्रां प्रभुंक्ष्व त्वं रत्नपूर्णां वसुंधराम् । मया दत्तां महाभाग सग्रामवनपत्तनाम्
हे महाभाग, समुद्रपर्यंत पसरलेल्या व रत्नांनी परिपूर्ण अशा या वसुंधरेचा—मी दिलेल्या—ग्राम, वन व नगरांसह उपभोग करून राज्य कर।
Verse 16
प्रजानां पालनं पुण्यं कर्तव्यं च सदानघ । दुष्टानां शासनं नित्यं साधूनां परिपालनम्
हे अनघा! प्रजेचे पालन करणे पुण्य आहे व सदैव कर्तव्य आहे. दुष्टांना नित्य दंड द्यावा आणि साधूंचे परिपालन करावे.
Verse 17
कर्तव्यं च त्वया वत्स धर्मशास्त्रप्रमाणतः । ब्राह्मणानां महाभाग विधिनापि स्वकर्मणा
वत्सा! धर्मशास्त्राच्या प्रमाणानुसार तुला आचरण करणे कर्तव्य आहे. हे महाभाग! विधिपूर्वक ब्राह्मणांची सेवा-सन्मान कर आणि स्वधर्मकर्म करीत राहा.
Verse 18
भक्त्या च पालनं कार्यं यस्मात्पूज्या जगत्त्रये । पंचमे सप्तमे घस्रे कोशं पश्य विपश्चितः
भक्तीने याचे पालन करावे, कारण ते त्रैलोक्यात पूज्य आहे. हे विपश्चित! पाचव्या व सातव्या दिवशी कोश (भांडार) तपासून पाहा.
Verse 19
बलं च नित्यं संपूज्यं प्रसादधनभोजनैः । चारचक्षुर्भवस्व त्वं नित्यं दानपरो भव
तसेच बल (सेना/शक्ती) याचे प्रसाद, धन व भोजन अर्पून नित्य पूजन कर. तू गुप्तचरासारखा सदैव जागरूक राहा आणि नित्य दानपर हो.
Verse 20
भव स्वनियतो मंत्रे सदा गोप्यः सुपंडितैः । नियतात्मा भव स्वत्वं मा गच्छ मृगयां सुत
मंत्राच्या बाबतीत तू स्वनियंत्रित राहा; तो सदा सुपंडितांनी गोपनीय ठेवावा. मन-इंद्रिये संयमित ठेव; हे सुत! मृगयेस जाऊ नकोस.
Verse 21
विश्वासः कस्य नो कार्यः स्त्रीषु कोशे महाबले । पात्राणां त्वं तु सर्वेषां कलानां कुरु संग्रहम्
स्त्रिया, कोश आणि महाबल यांवर कोणावर विश्वास ठेवावा? तरी तू सर्व पात्रांना योग्य अशा सर्व कला व कौशल्यांचा संग्रह कर।
Verse 22
यज यज्ञैर्हृषीकेशं पुण्यात्मा भव सर्वदा । प्रजानां कंटकान्सर्वान्मर्दयस्व दिने दिने
यज्ञांनी हृषीकेशाचे पूजन कर; सदैव पुण्यात्मा व धर्मनिष्ठ राहा. आणि दिवसेंदिवस प्रजांचे सर्व ‘कंटक’—उपद्रवी दुष्ट—चिरडून टाक.
Verse 23
प्रजानां वांछितं सर्वमर्पयस्व दिने दिने । प्रजासौख्यं प्रकर्तव्यं प्रजाः पोषय पुत्रक
दिवसेंदिवस प्रजेला जे हवे ते सर्व अर्पण कर. प्रजासुख घडवणे हेच कर्तव्य; पुत्रा, प्रजेचे पालनपोषण कर.
Verse 24
स्वको वंशः प्रकर्तव्यः परदारेषु मा कृथाः । मतिं दुष्टां परस्वेषु पूर्वानन्वेहि सर्वदा
धर्माने आपला वंश पुढे चालव; परस्त्रीकडे जाऊ नकोस. परक्याच्या वस्तूंवर दुष्ट बुद्धी ठेवू नकोस; सदैव पूर्वजांचा सदाचार अनुसर.
Verse 25
वेदानां हि सदा चिंता शास्त्राणां हि च सर्वदा । कुरुष्वैवं सदा वत्स शस्त्राभ्यासरतो भव
वेदांचे चिंतन सदैव कर आणि शास्त्रांमध्ये नित्य रत राहा. वत्सा, असेच सतत कर; आणि शस्त्राभ्यासातही तत्पर हो.
Verse 26
संतुष्टः सर्वदा वत्स स्वशय्या निरतो भव । गजस्य वाजिनोभ्यासं स्यंदनस्य च सर्वदा
वत्सा, नेहमी संतुष्ट राहा आणि आपल्या साध्या शय्येतच रत रहा। हत्ती, घोडे व रथ यांचे पालन‑प्रशिक्षण सतत करू नकोस।
Verse 27
एवमादिश्य तं पुत्रमाशीर्भिरभिनंद्य च । स्वहस्तेन च संस्थाप्य करे दत्तं स्वमायुधम्
अशा रीतीने पुत्राला उपदेश देऊन, आशीर्वादांनी अभिनंदन केले; आणि स्वतःच्या हाताने त्याला स्थिर करून, आपले आयुध त्याच्या हाती दिले।
Verse 28
स्वां जरां तु समागृह्य दत्त्वा तारुण्यमस्य च । गंतुकामस्ततः स्वर्गं ययातिः पृथिवीपतिः
आपली जरा परत घेऊन आणि त्याच्या बदल्यात त्याला तारुण्य देऊन, पृथ्वीपति राजा ययाती स्वर्गगमनाची इच्छा धरून तेव्हा स्वर्गास गेले।
Verse 82
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थवर्णने ययातिचरित्रे द्व्यशीतितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात, वेनोपाख्यानांतर्गत, मातापितृतीर्थवर्णन व ययातीचरित्रातील ब्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला।