Adhyaya 81

Verse 1

सुकर्मोवाच । यथेंद्रोसौ महाप्राज्ञः सदा भीतो महात्मनः । ययातेर्विक्रमं दृष्ट्वा दानपुण्यादिकं बहु

सुकर्मा म्हणाला—ययातीचा पराक्रम आणि दान‑पुण्यादी अनेक सत्कर्मे पाहून तो महाप्राज्ञ इंद्र त्या महात्मा राजास सदैव कसा भयभीत असे?

Verse 2

मेनकां प्रेषयामास अप्सरां दूतकर्मणि । गच्छ भद्रे महाभागे ममादेशं वदस्व हि

त्याने अप्सरा मेनकेला दूतकार्याकरिता पाठविले आणि म्हणाला—“जा भद्रे महाभागे, माझा आदेश निश्चयाने सांग.”

Verse 3

कामकन्यामितो गत्वा देवराजवचो वद । येनकेनाप्युपायेन राजानं त्वमिहानय

“इथून जाऊन कामकन्येत देव-राजाचे वचन सांग; आणि कोणत्याही उपायाने त्या राजाला इथे घेऊन ये.”

Verse 4

एवं श्रुत्वा गता सा च मेनका तत्र प्रेषिता । समाचष्ट तु तत्सर्वं देवराजस्य भाषितम्

हे ऐकून तिकडे पाठविलेली मेनका गेली आणि देव-राज (इंद्र) यांनी सांगितलेले सर्व तिने सविस्तर निवेदन केले.

Verse 5

एवमुक्ता गता सा च मेनका तत्प्रचोदिता । गतायां मेनकायां तु रतिपुत्री मनस्विनी

असे सांगितल्यावर तिच्या प्रेरणेने मेनका निघून गेली. आणि मेनका गेल्यावर रतीची मनस्विनी कन्या (तेथे) राहिली/कार्याला प्रवृत्त झाली.

Verse 6

राजानं धर्मसंकेतं प्रत्युवाच यशस्विनी । राजंस्त्वयाहमानीता सत्यवाक्येन वै पुरा

यशस्विनी धर्मसंकेत असलेल्या राजाला म्हणाली— “हे राजन्, पूर्वी तूच आपल्या सत्यवचनाने मला येथे आणलेस।”

Verse 7

स्वकरश्चांतरे दत्तो भवनं च समाहृता । यद्यद्वदाम्यहं राजंस्तत्तत्कार्यं हि वै त्वया

मी माझा हात तुझ्या हातात दिला आहे आणि गृहस्थीही सज्ज केली आहे। हे राजन्, मी जे जे सांगते ते ते तुला नक्कीच करावे लागेल।

Verse 8

तदेवं हि त्वया वीर न कृतं भाषितं मम । त्वामेवं तु परित्यक्ष्ये यास्यामि पितृमंदिरम्

हे वीर, तू माझे बोलणे तसे केले नाहीस. म्हणून मी तुला अशाच अवस्थेत सोडून पित्याच्या घरी जाईन।

Verse 9

राजोवाच । यथोक्तं हि त्वया भद्रे तत्ते कर्त्ता न संशयः । असाध्यं तु परित्यज्य साध्यं देवि वदस्व मे

राजा म्हणाला— “हे भद्रे, तू जसे सांगितलेस तसे करणे तुला शक्य आहे, यात संशय नाही. पण जे असाध्य आहे ते बाजूला ठेवून, हे देवी, जे साध्य आहे ते मला सांग।”

Verse 10

अश्रुबिंदुमत्युवाच । एतदर्थे महीकांत भवानिह मया वृतः । सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वधर्मसमन्वितः

अश्रुबिंदुमती म्हणाली— “हे महीकांत, याच हेतूने मी येथे तुझा वरण केला आहे; तू सर्व शुभलक्षणांनी संपन्न आणि सर्व धर्मांनी समन्वित आहेस।”

Verse 11

सर्वं साध्यमिति ज्ञात्वा सर्वधर्तारमेव च । कर्त्तारं सर्वधर्माणां स्रष्टारं पुण्यकर्मणाम्

त्याच्यामुळे सर्व काही साध्य होते आणि तोच सर्वांचा धारक आहे असे जाणून—तो सर्व धर्मांचा कर्ता व पुण्यकर्मांचा स्रष्टा आहे।

Verse 12

त्रैलोक्यसाधकं ज्ञात्वा त्रैलोक्येऽप्रतिमं च वै । विष्णुभक्तमहं जाने वैष्णवानां महावरम्

तो त्रैलोक्याचे साधन करणारा आणि त्रैलोक्यात खरोखर अप्रतिम आहे असे जाणून, मी त्याला विष्णुभक्त—वैष्णवांतील महावर—म्हणून ओळखतो।

Verse 13

इत्याशया मया भर्त्ता भवानंगीकृतः पुरा । यस्य विष्णुप्रसादोऽस्ति स सर्वत्र परिव्रजेत्

याच भावनेने मी पूर्वीच तुम्हाला पती म्हणून स्वीकारले. ज्याच्यावर विष्णूचा प्रसाद आहे तो सर्वत्र निर्भयपणे परिभ्रमण करू शकतो।

Verse 14

दुर्लभं नास्ति राजेंद्र त्रैलोक्ये सचराचरे । सर्वेष्वेव सुलोकेषु विद्यते तव सुव्रत

हे राजेंद्र! त्रैलोक्यात—चराचर सर्वांमध्ये—काहीही दुर्लभ नाही. हे सुव्रत! प्रत्येक शुभ लोकात तुझे हे व्रत विद्यमान आहे।

Verse 15

विष्णोश्चैव प्रसादेन गगने गतिरुत्तमा । मर्त्यलोकं समासाद्य त्वयैव वसुधाधिप

विष्णूच्या प्रसादानेच आकाशातील तुझी गती उत्तम झाली; आणि मर्त्यलोकात येऊन, हे वसुधाधिप, हे कार्य तुझ्याच हातून सिद्ध झाले।

Verse 16

जरापलितहीनास्तु मृत्युहीना जनाः कृताः । गृहद्वारेषु सर्वेषु मर्त्यानां च नरर्षभ

लोकांना जरा व पांढरे केस यांपासून मुक्त केले गेले, आणि मृत्यूही त्यांच्यापासून दूर झाला। हे नरश्रेष्ठा, सर्व मर्त्यांच्या घरांच्या दाराशी हीच अवस्था प्रस्थापित होती।

Verse 17

कल्पद्रुमा अनेकाश्च त्वयैव परिकल्पिताः । येषां गृहेषु मर्त्यानां मुनयः कामधेनवः

तुम्हीच अनेक कल्पद्रुम निर्माण केले आहेत। ज्या मर्त्यांच्या घरी मुनी वास करतात, त्यांच्या घरी खरोखरच कामधेनूचा निवास असतो।

Verse 18

त्वयैव प्रेषिता राजन्स्थिरीभूताः सदा कृताः । सुखिनः सर्वकामैश्च मानवाश्च त्वया कृताः

हे राजन्, ते सर्व तुमच्याच द्वारा पाठविले गेले; तुमच्याच द्वारा ते सदैव स्थिर व प्रतिष्ठित झाले. तुमच्याच कृपेने मानव सुखी व सर्वकामसमृद्ध झाले।

Verse 19

गृहैकमध्ये साहस्रं कुलीनानां प्रदृश्यते । एवं वंशविवृद्धिश्च मानवानां त्वया कृता

एका घरातच कुलीन संततीचे सहस्र दर्शन होते. अशा प्रकारे मानववंशाची वृद्धी तुमच्याच द्वारा घडविली आहे।

Verse 20

यमस्यापि विरोधेन इंद्रस्य च नरोत्तम । व्याधिपापविहीनस्तु मर्त्यलोकस्त्वया कृतः

हे नरोत्तम, यम व इंद्र यांच्या विरोधातही तुम्ही मर्त्यलोक व्याधी व पापरहित केला आहे।

Verse 21

स्वतेजसाहंकारेण स्वर्गरूपं तु भूतलम् । दर्शितं हि महाराज त्वत्समो नास्ति भूपतिः

स्वतःच्या तेजाने व राजगौरवाने तुम्ही पृथ्वीला स्वर्गरूप केले आहे. हे महाराज, तुमच्यासारखा दुसरा कोणताही भूपती नाही.

Verse 22

नरो नैव प्रसूतो हि नोत्पत्स्यति भवादृशः । भवंतमित्यहं जाने सर्वधर्मप्रभाकरम्

तुमच्यासारखा पुरुष कधी जन्मलाच नाही आणि पुढेही जन्मणार नाही. मी तुम्हाला सर्व धर्मांचा प्रकाशक मानतो.

Verse 23

तस्मान्मया कृतो भर्ता वदस्वैवं ममाग्रतः । नर्ममुक्त्वा नृपेंद्र त्वं वद सत्यं ममाग्रतः

म्हणून मी तुम्हालाच माझा पती म्हणून निवडले आहे—माझ्यासमोर तसेच स्पष्ट बोला. हे नृपेंद्र, विनोद बाजूला ठेवून माझ्यासमोर सत्य सांगा.

Verse 24

यदि ते सत्यमस्तीह धर्ममस्ति नराधिप । देवलोकेषु मे नास्ति गगने गतिरुत्तमा

हे नराधिप, जर तुमच्यात येथे सत्य आणि धर्म खरोखर असतील, तर देवलोकांतही आकाशमार्गाने मला याहून श्रेष्ठ गती नाही.

Verse 25

सत्यं त्यक्त्वा यदा च त्वं नैव स्वर्गं गमिष्यसि । तदा कूटं तव वचो भविष्यति न संशयः

जेव्हा तू सत्याचा त्याग करशील, तेव्हा तू स्वर्गाला जाणार नाहीस. तेव्हा तुझे वचन कुटिल व कपटी होईल—यात संशय नाही.

Verse 26

पूर्वंकृतं हि यच्छ्रेयो भस्मीभूतं भविष्यति । राजोवाच । सत्यमुक्तं त्वया भद्रे साध्यासाध्यं न चास्ति मे

पूर्वी केलेले जे काही श्रेय आहे ते निश्चयाने भस्म होईल। राजा म्हणाला—हे भद्रे, तू सत्य बोललीस; माझ्यासाठी साध्य-असाध्य असा भेद नाही, सर्व काही साध्य आहे।

Verse 27

सर्वंसाध्यं सुलोकं मे सुप्रसादाज्जगत्पते । स्वर्गं देवि यतो नैमि तत्र मे कारणं शृणु

हे जगत्पते, तुझ्या सुप्रसादाने माझ्यासाठी सर्व काही साध्य झाले आहे आणि माझे भाग्य शुभ लोक आहे। हे देवी, मी स्वर्गाला जात आहे, त्याचे कारण माझ्याकडून ऐक।

Verse 28

आगंतुं तु न दास्यंति लोके मर्त्ये च देवताः । ततो मे मानवाः सर्वे प्रजाः सर्वा वरानने

परंतु देवता त्यांना मर्त्यलोकी येऊ देणार नाहीत। म्हणून, हे वरानने, माझे सर्व मानव—माझी सर्व प्रजा—त्याच परिणामाला बाध्य होईल।

Verse 29

मृत्युयुक्ता भविष्यंति मया हीना न संशयः । गंतुं स्वर्गं न वाञ्छामि सत्यमुक्तं वरानने

माझ्याविना ते निश्चयाने मृत्युसंयुक्त होतील—यात संशय नाही। हे वरानने, मला स्वर्गाला जाण्याची इच्छा नाही; मी सत्य बोललो आहे।

Verse 30

देव्युवाच । लोकान्दृष्ट्वा महाराज आगमिष्यसि वै पुनः । पूरयस्व ममाद्यत्वं जातां श्रद्धां महातुलाम्

देवी म्हणाली—हे महाराज, लोकांचे दर्शन घेऊन तू निश्चयाने पुन्हा परत येशील। आज माझी इच्छा पूर्ण कर; माझ्या अंतःकरणात अतुल श्रद्धा उत्पन्न झाली आहे।

Verse 31

राजोवाच । सर्वमेवं करिष्यामि यत्त्वयोक्तं न संशयः । समालोक्य महातेजा ययातिर्नहुषात्मजः

राजा म्हणाला—तू जे सांगितलेस ते सर्व मी निःसंशय करीन. हे सर्व पाहून महातेजस्वी नहुषपुत्र ययाती पुढे बोलू लागला.

Verse 32

एवमुक्त्वा प्रियां राजा चिंतयामास वै तदा । अंतर्जलचरो मत्स्यः सोपि जाले न बध्यते

प्रियेला असे बोलून राजा तेव्हा विचार करू लागला—“पाण्यातच वावरणारा मासाही नेहमी जाळ्यात अडकत नाही.”

Verse 33

मरुत्समानवेगोपि मृगः प्राप्नोति बंधनम् । योजनानां सहस्रस्थमामिषं वीक्षते खगः

वाऱ्यासारखा वेगवान हरिणही बंधनात सापडतो; पण पक्षी हजार योजन दूरचेही भक्ष्य पाहू शकतो.

Verse 34

सकंठलग्नपाशं च न पश्येद्दैवमोहितः । कालः समविषमकृत्कालः सन्मानहानिदः

दैवमोहित मनुष्य आपल्या गळ्यात अडकलेला फासही पाहात नाही. काळ—सम-विषम अशी उलथापालथ घडवून—मान-सन्मान हिरावून घेतो.

Verse 35

परिभावकरः कालो यत्रकुत्रापि तिष्ठतः । नरं करोति दातारं याचितारं च वै पुनः

पराभव घडविणारा काळ जिथे कुठेही असला तरी तो मनुष्याला पुन्हा पुन्हा कधी दाता तर कधी याचक करतो.

Verse 36

भूतानि स्थावरादीनि दिवि वा यदि वा भुवि । सर्वं कलयते कालः कालो ह्येक इदं जगत्

स्थावरादि सर्व भूत—स्वर्गात असो वा पृथ्वीवर—सर्वांना काळच मोजतो व चालवितो; खरे तर हे अखिल जगत् काळच आहे.

Verse 37

अनादिनिधनो धाता जगतः कारणं परम् । लोकान्कालः स पचति वृक्षे फलमिवाहितम्

आदि-अंत रहित धाता हा जगताचा परम कारण आहे; तोच काळरूप होऊन लोकांना वृक्षावरील फळाप्रमाणे परिपक्व करतो.

Verse 38

न मंत्रा न तपो दानं न मित्राणि न बांधवाः । शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्

ना मंत्र, ना तप, ना दान—ना मित्र, ना बांधव—काळाने पीडित झालेल्या नराचे रक्षण करू शकत नाहीत.

Verse 39

त्रयः कालकृताः पाशाः शक्यंते नातिवर्तितुम् । विवाहो जन्ममरणं यदा यत्र तु येन च

काळाने घडविलेले तीन पाश ओलांडता येत नाहीत—विवाह, जन्म-मरण, आणि केव्हा, कुठे व कोणाच्या द्वारा (हे घडेल ते)।

Verse 40

यथा जलधरा व्योम्नि भ्राम्यंते मातरिश्वना । तथेदं कर्मयुक्तेन कालेन भ्राम्यते जगत्

जसे आकाशात मेघ वाऱ्याने ढकलले जाऊन फिरतात, तसेच कर्मयुक्त काळाने हे जगत् फिरविले जाते.

Verse 41

सुकर्मोवाच । कालोऽयं कर्मयुक्तस्तु यो नरैः समुपासितः । कालस्तु प्रेरयेत्कर्म न तं कालः करोति सः

सुकर्म म्हणाला—हा काळ कर्मयुक्त असून लोकांनी उपासिला आहे। काळच कर्माला प्रेरणा देतो; पण तो स्वतः ते कर्म करीत नाही।

Verse 42

उपद्रवा घातदोषाः सर्पाश्च व्याधयस्ततः । सर्वे कर्मनियुक्तास्ते प्रचरंति च मानुषे

त्यातून उपद्रव, घातक दोष, सर्प आणि व्याधी उत्पन्न होतात. ते सर्व कर्माने नियुक्त होऊन मनुष्यांमध्ये संचार करतात.

Verse 43

सुखस्य हेतवो ये च उपायाः पुण्यमिश्रिताः । ते सर्वे कर्मसंयुक्ता न पश्येयुः शुभाशुभम्

सुखाचे कारण म्हणविलेले उपाय, पुण्यमिश्रित असले तरी, ते सर्व कर्मसंयुक्त आहेत; म्हणून त्यांना स्वभावतः शुभ वा अशुभ मानू नये.

Verse 44

कर्मदा यदि वा लोके कर्मसंबधि बांधवाः । कर्माणि चोदयंतीह पुरुषं सुखदुःखयोः

जगात कर्म देणारे असोत वा कर्मसंबंधी बांधव असोत, येथे स्वतःची कर्मेच पुरुषाला सुख-दुःखाकडे प्रवृत्त करतात.

Verse 45

सुवर्णं रजतं वापि यथा रूपं विनिश्चितम् । तथा निबध्यते जंतुः स्वकर्मणि वशानुगः

जसे सुवर्ण वा रजताचे रूप निश्चित असते, तसेच जीव स्वकर्माच्या वशाने आपल्या कर्मातच घट्ट बांधला जातो.

Verse 46

पंचैतानीह सृज्यंते गर्भस्थस्यैव देहिनः । आयुः कर्म च वित्तं च विद्यानिधनमेव च

येथे देहधारी जीवाच्या—गर्भस्थ अवस्थेतही—पाच गोष्टी निश्चित होतात: आयुष्य, कर्म, धन, विद्या आणि मृत्यु।

Verse 47

यथा मृत्पिंडतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति । तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति

जसा कुंभार मातीच्या गोळ्यातून जे जे इच्छितो ते घडवितो, तसाच पूर्वकृत कर्म कर्त्याच्या मागोमाग चालते।

Verse 48

देवत्वमथ मानुष्यं पशुत्वं पक्षिता तथा । तिर्यक्त्वं स्थावरत्वं च प्राप्यते च स्वकर्मभिः

स्वकर्मांमुळेच देवत्व, मानुष्य, पशुत्व वा पक्षित्व प्राप्त होते; आणि त्याच कर्मांनी तिर्यक् तसेच स्थावर (वनस्पती इ.) अवस्था देखील मिळते।

Verse 49

स एव तत्तथा भुंक्ते नित्यं विहितमात्मना । आत्मना विहितं दुःखं चात्मना विहितं सुखम्

तो नित्य तेच भोगतो जे त्यानेच स्वतःसाठी ठरविले आहे; स्वतःनेच दुःख घडविले जाते आणि स्वतःनेच सुख घडविले जाते।

Verse 50

गर्भशय्यामुपादाय भुंजते पूर्वदैहिकम् । संत्यजंति स्वकं कर्म न क्वचित्पुरुषा भुवि

गर्भशय्या धारण करून ते पूर्वदेहातील कर्मफळ भोगतात; पृथ्वीवर कुठेही मनुष्य आपले कर्म कधीच टाकून देत नाहीत।

Verse 51

बलेन प्रज्ञया वापि समर्थाः कर्तुमन्यथा । सुकृतान्युपभुंजंति दुःखानि च सुखानि च

बलाने वा बुद्धीने जरी माणसे अन्यथा करावयास समर्थ असली, तरीही ते पूर्वसुकृतांचे फळच भोगतात—दुःखही आणि सुखही।

Verse 52

हेतुं प्राप्य नरो नित्यं कर्मबंधैस्तु बध्यते । यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विंदति मातरम्

योग्य हेतु प्राप्त होताच मनुष्य नित्य कर्मबंधनांनी बांधला जातो; जसे हजारो गायींत वासरू आपलीच माता शोधून काढते।

Verse 53

तथा शुभाशुभं कर्म कर्तारमनुगच्छति । उपभोगादृते यस्य नाश एव न विद्यते

तसेच शुभाशुभ कर्म कर्त्याच्या मागोमाग चालते; भोगल्यावाचून त्याचा नाश कधीच होत नाही।

Verse 54

प्राक्तनं बंधनं कर्म कोन्यथा कर्तुमर्हति । सुशीघ्रमपि धावंतं विधानमनुधावति

प्राक्तन बंधनरूप कर्म कोण बदलू शकतो? अतिशय वेगाने धावणाऱ्यालाही विधीचे विधान पाठलाग करते।

Verse 55

शेते सह शयानेन पुरा कर्म यथाकृतम् । उपतिष्ठति तिष्ठंतं गच्छंतमनुगच्छति

पूर्वी जसे कर्म केलेले असते तसेच ते माणसाबरोबर राहते—तो झोपला की तेही झोपते, उठला की उठते, उभ्याजवळ उभे राहते आणि चालणाऱ्यामागे चालते।

Verse 56

करोति कुर्वतः कर्मच्छायेवानु विधीयते । यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम्

कर्त्याच्या कर्माचा पाठलाग छायेसारखा होतो; जशी सावली आणि ऊन नेहमी परस्पर घट्ट जोडलेली असतात।

Verse 57

तद्वत्कर्म च कर्ता च सुसंबद्धौ परस्परम् । ग्रहा रोगा विषाः सर्पाः शाकिन्यो राक्षसास्तथा

त्याचप्रमाणे कर्म आणि कर्ता परस्पर घट्ट बांधलेले असतात; तसेच ग्रहपीडा, रोग, विष, सर्प, आणि शाकिनी व राक्षसही।

Verse 58

पीडयंति नरं पश्चात्पीडितं पूर्वकर्मणा । येन यत्रोपभोक्तव्यं सुखं वा दुःखमेव वा

पूर्वकर्माने पीडित झालेल्या नराला नंतरही छळले जाते, जेणेकरून ज्या प्रकारे व ज्या ठिकाणी भोगायचे आहे, तेथे सुख असो वा केवळ दुःख—ते भोगावेच लागते।

Verse 59

स तत्र बद्ध्वा रज्ज्वा वै बलाद्दैवेन नीयते । दैवः प्रभुर्हि भूतानां सुखदुःखोपपादने

तेथे त्याला दोरीने बांधून, बलपूर्वक दैवाने नेले जाते; कारण सुख-दुःख घडविण्यात दैवच प्राण्यांचा प्रभू आहे।

Verse 60

अन्यथा चिंत्यते कर्म जाग्रता स्वपतापि वा । अन्यथा स तथा प्राज्ञ दैव एवं जिघांसति

मनुष्य जागा असो वा स्वप्नातही, कर्माचा विचार एका प्रकारे करतो; पण ते अन्यथाच घडते. हे प्राज्ञ, दैव असेच करते, जणू संकल्पालाच घाव घालावे।

Verse 61

शस्त्राग्नि विष दुर्गेभ्यो रक्षितव्यं च रक्षति । अरक्षितं भवेत्सत्यं तदेवं दैवरक्षितम्

शस्त्र, अग्नी, विष आणि दुर्गम संकटांपासून मनुष्याचे रक्षण करावे. जे रक्षित असते तेच रक्षण करते; जे अरक्षित राहते ते खरेच नष्ट होते—असे हे दैवी रक्षण आहे.

Verse 62

दैवेन नाशितं यत्तु तस्य रक्षा न दृश्यते । यथा पृथिव्यां बीजानि उप्तानि च धनानि च

दैवाने ज्याचा नाश केला, त्याची रक्षा कुठेही दिसत नाही. जसे पृथ्वीवर पेरलेली बीजे आणि पुरलेले धनही (कधी) नष्ट होते.

Verse 63

तथैवात्मनि कर्माणि तिष्ठंति प्रभवंति च । तैलक्षयाद्यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति

तसेच आत्म्यात कर्मे स्थित राहतात आणि तिथूनच उत्पन्न होतात. जसे तेल संपल्यावर दीपक निर्वाणास (विझण्यास) जातो.

Verse 64

कर्मक्षयात्तथा जंतुः शरीरान्नाशमृच्छति । कर्मक्षयात्तथा मृत्युस्तत्त्वविद्भिरुदाहृतः

कर्मक्षय झाल्यावर जीव देहाचा नाश प्राप्त करतो. तत्त्वज्ञांनी सांगितले आहे की कर्मक्षयामुळेच मृत्यु येतो.

Verse 65

विविधाः प्राणिनस्तस्य मृत्यो रोगाश्च हेतवः । तथा मम विपाकोयं पूर्वं कृतस्य नान्यथा

त्या प्राण्यासाठी मृत्यु व रोग यांची कारणे अनेक प्रकारची असतात. तसेच मी जो परिणाम भोगतो आहे, तो पूर्वकृत कर्माचाच परिपाक आहे—याखेरीज नाही.

Verse 66

संप्राप्तो नात्र संदेहः स्त्रीरूपोऽयं न संशयः । क्व मे गेहं समायाता नाटका नटनर्तकाः

तो निश्चयच आला आहे—यात संशय नाही. आणि त्याने स्त्रीरूप धारण केले आहे, यातही शंका नाही. माझे घर कुठे नेले गेले आहे—या नट, कलाकार व नर्तकांसह?

Verse 67

तेषां संगप्रसंगेन जरा देहं समाश्रिता । सर्वं कर्मकृतं मन्ये यन्मे संभावितं ध्रुवम्

त्यांच्या सतत संगतीने माझ्या देहाला जरा येऊन बसली आहे. माझ्यावर जे काही घडले, ते सर्व मी माझ्याच कर्मांचे फळ मानतो—हे निश्चयच कर्माने ठरलेले आहे.

Verse 68

तस्मात्कर्मप्रधानं च उपायाश्च निरर्थकाः । पुरा वै देवराजेन मदर्थे दूतसत्तमः

म्हणून कर्मच प्रधान आहे, आणि केवळ उपाय-युक्त्या व्यर्थ आहेत. पूर्वी देवराजाने माझ्यासाठी एक श्रेष्ठ दूत पाठविला होता.

Verse 69

प्रेषितो मातलिर्नाम न कृतं तस्य तद्वचः । तस्य कर्मविपाकोऽयं दृश्यते सांप्रतं मम

मातली नावाचा दूत पाठविला गेला होता; पण मी त्याचे वचन पाळले नाही. आता त्या कर्माचा विपाक माझ्या समोर दिसत आहे.

Verse 70

इति चिंतापरो भूत्वा दुःखेन महतान्वितः । यद्यस्याहि वचः प्रीत्या न करोमि हि सर्वथा

असा विचारात मग्न होऊन तो महान दुःखाने व्याकुळ झाला. (तो मनात म्हणाला:) “जर मी प्रेमपूर्वक त्याचे वचन सर्वथा पाळले नाही तर…”

Verse 71

सत्यधर्मावुभावेतौ यास्यतस्तौ न संशयः । सदृशं च समायातं यद्दृष्टं मम कर्मणा

सत्य आणि धर्म—हे दोघेही निःसंशय आपल्या नियत ध्येयास पोहोचतील. आणि माझ्याच कर्मामुळे मी जसे पाहिले होते, तसेच घडून आले आहे.

Verse 72

भविष्यति न संदेहो दैवो हि दुरतिक्रमः । एवं चिंतापरो भूत्वा ययातिः पृथिवीपतिः

हे घडणारच—यात संशय नाही; कारण दैव ओलांडणे कठीण आहे. असे चिंतन करीत पृथ्वीपति राजा ययाती चिंतामग्न झाला.

Verse 73

कृष्णं क्लेशापहं देवं जगाम शरणं हरिम् । ध्यात्वा नत्वा ततः स्तुत्वा मनसा मधुसूदनम्

क्लेशहर देव हरि—कृष्ण—यांच्या शरणास तो गेला. मधुसूदनाचे मनाने ध्यान करून, नमस्कार करून, मग स्तुती करून, त्याने अंतःकरणाने आराधना केली.

Verse 74

त्राहि मां शरणं प्राप्तस्त्वामहं कमलाप्रिय

हे कमलाप्रिया! मी तुझ्या शरणास आलो आहे—माझे रक्षण कर.

Verse 81

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थवर्णने ययातिचरित्रे एकाशीतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात, वेनोपाख्यान व मातापितृतीर्थवर्णनाच्या अंतर्गत, ययातिचरित्रविषयक एक्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला.