Adhyaya 8

Verse 1

कश्यप उवाच । स गर्भे व्याकुलो जातः खिद्यमानो दिने दिने । दुःखाक्रांतो हि धर्मात्मा सर्वपीडाभिपीडितः

कश्यप म्हणाले—तो गर्भातच व्याकुळ झाला, दिवसेंदिवस अधिक खिन्न होत गेला. तो धर्मात्मा दुःखाने आक्रांत होऊन सर्व प्रकारच्या पीडांनी दबला होता.

Verse 2

अधोमुखस्तु गर्भस्थो मोहजालेन बंधितः । आधिव्याधिसमाक्रांतो हाहाभूतो विचेतनः

गर्भस्थ जीव अधोमुख असतो व मोहजाळाने बांधलेला असतो. आधी-व्याधींनी आक्रांत होऊन तो ‘हाय हाय’ करीत विवश होऊन शुद्ध हरपतो.

Verse 3

दुःखेन महताविष्टो ज्ञानमाह प्रपीडितः । आत्मोवाच । तव वाक्यं महाप्राज्ञ न कृतं तु मया तदा

महादुःखाने व्यापलेला व पीडांनी दबलेला ‘ज्ञान’ बोलला. आत्मा म्हणाला—हे महाप्राज्ञ! त्या वेळी मी तुमचे वचन आचरणात आणले नाही.

Verse 4

ध्यानेन वार्यमाणोपि पतितो मोहसंकटे । तस्माद्रक्ष महाप्राज्ञ गर्भवासात्सुदारुणात्

ध्यानाने आवरले तरीही कोणी मोहाच्या संकटात पडतो. म्हणून, हे महाप्राज्ञ, मला अत्यंत दारुण गर्भवासापासून रक्षण करा.

Verse 5

ज्ञानमुवाच । मया त्वं वारितो ह्यात्मन्कृतं वाक्यं न चैव मे । पंचात्मकैर्महाक्रूरैः पातितो गर्भसंकटे

ज्ञान म्हणाला—हे आत्मन्, मी तुला रोखले होते; पण माझे वचन पाळले गेले नाही. अत्यंत क्रूर पंचात्मक शक्तींनी तुला गर्भसंकटात पाडले आहे.

Verse 6

इदानीं गच्छ त्वं ध्यानं तस्मात्संप्राप्स्यसे सुखम् । गर्भवासाद्भविष्यस्ते मोक्ष एव न संशयः

आता तू ध्यानात प्रविष्ट हो; त्यातून तुला सुख प्राप्त होईल. आणि गर्भवासामुळे तुला मोक्षच मिळेल—यात संशय नाही.

Verse 7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा ज्ञानस्य तत्त्वताम् । ध्यानमाहूय प्रोवाच श्रूयतां वचनं मम

त्याचे वचन ऐकून आणि ज्ञानाचे तत्त्व जाणून, त्याने ध्यानाला बोलावून म्हटले—“माझे वचन ऐका.”

Verse 8

त्वामहं शरणं प्राप्तो ध्यान मां रक्ष नित्यशः । एवमस्तु महाप्राज्ञ ध्यानमाह महामतिम्

“मी तुझ्या शरण आलो आहे; हे ध्यान, माझे नित्य रक्षण कर.” तेव्हा ध्यान त्या महामतीला म्हणाला—“एवमस्तु, हे महाप्राज्ञ.”

Verse 9

एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा आत्मा वै ध्यानमागतः । ध्यानेन हि समं गर्भे संस्थितो मोहवर्जितः

हे वचन ऐकून आत्मा ध्यानात प्रविष्ट झाला. ध्यानाच्या सामर्थ्याने गर्भात स्थिर राहून तो मोहविरहित झाला.

Verse 10

यदा ध्यानं गतो ह्यात्मा विस्मृतं गर्भजं भयम् । स द्वाभ्यां सहितस्तत्र आत्मा मोह विना कृतः

जेव्हा आत्मा ध्यानात गेला, तेव्हा गर्भजन्य भय विसरले गेले. तेथे दोघांसह राहून आत्मा मोहविरहित झाला.

Verse 11

चिंतयन्नेव वै नित्यमात्मकं सुखमेव हि । इतो निष्क्रांतमात्रस्तु त्यजे पंचात्मकं वपुः

जो नित्य आत्मस्वरूप सुखाचेच चिंतन करतो, तो येथून बाहेर पडताच पंचतत्त्वमय देहाचा त्याग करतो.

Verse 12

एवं चिंतयते नित्यं गर्भवासगतः प्रभुः । सूतिकाले तु संप्राप्ते प्राजापत्ये वरानने

अशा रीतीने गर्भात वास करणारा प्रभू नित्य चिंतन करीत असतो. हे वरानने, सूतिकाळ आला की ते प्रजापतीच्या विधीने घडते.

Verse 13

वायुना चलितो गर्भः प्राणेनापि बलीयसा । योनिर्विकासमायाति चतुर्विंशांगुलं तदा

प्राणापेक्षा अधिक बलवान वायूने गर्भ हलतो. तेव्हा योनीचा मार्ग उघडून चोवीस अंगुळांपर्यंत विस्तारतो.

Verse 14

पंचविंशांगुलो गर्भस्तेन पीडा विजायते । एवं संपीड्यमानस्तु मूर्च्छया मूर्च्छितः प्रिये

गर्भ पंचवीस अंगुळांचा झाला की तीव्र वेदना उत्पन्न होते। हे प्रिये, अशा रीतीने दाबला जाऊन तो मूर्च्छेने मूर्च्छित होतो।

Verse 15

पतितो भूमिभागे तु ज्ञानध्यानसमन्वितः । प्राजापत्येन दिव्येन वायुना स पृथक्कृतः

भूमिभागावर पडला तरी तो ज्ञान-ध्यानाने युक्त होता। प्रजापतीजन्य दिव्य वायूने त्याला वेगळे केले।

Verse 16

भूमिसंस्पर्शमात्रेण ज्ञानध्याने तु विस्मृते । संसारबंधसंदिग्ध आत्मा प्रियतया स्थितः

भूमीच्या स्पर्शमात्राने ज्ञान व ध्यान विसरले गेले की, संसारबंधनांत संशयग्रस्त आत्मा आसक्तीनेच स्थिर राहतो।

Verse 17

गुणदोषसमाक्रांतो महामोहसमन्वितः । खाद्यं पानादिकं सर्वमिच्छत्येव दिनेदिने

गुण-दोषांनी आक्रांत व महामोहाने युक्त होऊन तो दिवसेंदिवस अन्न, पान इत्यादी सर्व काही इच्छितो।

Verse 18

एवं संपुष्यमाणस्तु आत्मा पंचात्मकैः सह । व्यापितो हींद्रियैः सर्वैर्विषयैः पापकारिभिः

अशा प्रकारे सतत पोसला जात असताना आत्मा पंचात्मक तत्त्वांसह सर्व इंद्रिये व त्यांच्या पापकारक विषयांनी व्यापला जातो।

Verse 19

बांधवानां समोहेन भार्यादीनां तथैव च । आकुलव्याकुलो देवि जायते च दिनेदिने

हे देवि, बंधुजनांच्या गर्दीने तसेच पत्नी इत्यादी आश्रितांच्या ओझ्याने मनुष्य दिवसेंदिवस अधिकच आकुल-व्याकुल होतो।

Verse 20

महामोहेन संदिग्धो मोहजालगतः प्रभुः । कैवर्तेन यथा बद्धः शकुलो जालबंधनैः

महामोहाने संभ्रमित होऊन तो प्रभु मोहजाळात अडकला—जसा कोळ्याच्या जाळाच्या बंधनांनी मासा घट्ट बांधला जातो।

Verse 21

चलितुं नैव शक्तोस्ति तथात्मासीत्प्रबंधितः । मोहजालैस्तु तैः सर्वैर्दृढबंधैस्तु बंधितः

तो मुळीच हलू शकला नाही; त्याचे आत्मस्वरूपच जणू आवळले गेले. त्या सर्व मोहजाळांनी तो सर्व बाजूंनी दृढ बंधनांत बांधला गेला।

Verse 22

एवमादिप्रपंचेन व्यापितो व्यापकेन हि । ज्ञानविज्ञानविभ्रष्टो रागद्वेषादिभिर्हतः

अशा नानाविध प्रपंचाने व्यापलेला जीव सर्वव्यापक प्रभूच्या अधीन होऊन ज्ञान-विज्ञानापासून भ्रष्ट होतो आणि राग-द्वेष इत्यादींनी घायाळ होतो।

Verse 23

कामेन पीड्यमानस्तु क्रोधेनैव तथैव वा । प्रकृत्या कर्मणाबद्धो महामूढो व्यजायत

कामाने पीडित—किंवा क्रोधानेही—प्रकृती व स्वतःच्या कर्मांनी बांधलेला तो महामूढ पुन्हा जन्माला येतो।

Verse 24

सूत उवाच । एवं मूढो यदात्मासौ कामक्रोधवशंगतः । लोभरागादिभिः सर्वैर्व्यापृतस्तैर्दुरात्मभिः

सूत म्हणाले—असा हा आत्मा मोहाने भ्रमित होऊन काम-क्रोधाच्या अधीन झाला की, लोभ, राग इत्यादी सर्व दुष्ट वृत्तींत पूर्णपणे गुंतून पडतो।

Verse 25

इयं भार्या ह्ययं पुत्र इदं मित्रमिदं गृहम् । एवं संसारजालेन महामोहेन बंधितः

“ही माझी पत्नी, हा माझा पुत्र, हा माझा मित्र, हे माझे घर”—अशा प्रकारे महामोहाने संसारजाळ्यात तो बांधला जातो।

Verse 26

पुत्रशोकादिभिर्दुःखैर्विविधैराकुलस्तदा । जरयाव्याधिभिश्चैव संग्रस्तश्चाधिभिस्तथा

तेव्हा तो पुत्रशोक इत्यादी विविध दुःखांनी व्याकुळ होतो; जरा व व्याधींनी ग्रस्त होऊन, अनेक मानसिक क्लेशांनीही पीडित होतो।

Verse 27

एवमात्मा संप्रतप्तो दुःखमोहैः सुदारुणैः । अभिमानैर्मानभंगैर्नानादुःखैश्च खंडितः

अशा रीतीने अत्यंत दारुण दुःख व मोहाने तप्त झालेला आत्मा, अभिमान, मानभंग आणि नानाविध क्लेशांनी खंडित होतो।

Verse 28

वृद्धत्वेन तथा देवि शबलत्वेन पीडितः । दुःखं चिंतयते नित्यं हाहाभूतो विचेतनः

हे देवि! वृद्धत्व व दुर्बलतेने पीडित तो सतत दुःखाचाच विचार करीत राहतो; “हाय हाय” करीत विवेकशून्य होतो।

Verse 29

रात्रौ स्वप्नान्प्रपश्येत दिवा चैतन्यवर्जितः । वैकल्येन तथांगानां व्याप्तो देवि दिनेदिने

रात्री तो केवळ स्वप्नेच दिसतील आणि दिवसा तो चेतनाहीन होईल। हे देवी, दिवसेंदिवस त्याच्या अंगांवर दुर्बलता पसरत जाईल।

Verse 30

संसारे भ्रममाणेन वैराग्यं तत्र दर्शितम् । निःशंकं बंधुहीनं च प्रशांतं तुष्टमेव च

संसारात भ्रमण करणाऱ्यास तेथे वैराग्य प्रकट होते—तो निःशंक, बंधु-आसक्तिरहित, प्रशांत आणि निश्चयच तृप्त होतो।

Verse 31

तमुवाच तदात्मा वै कामक्रोधविवर्जितम् । को भवान्नग्नरूपेण कथं मित्रैर्न लज्जसे

तेव्हा त्या आत्मसंयमी, काम-क्रोधवर्जित पुरुषाने त्याला म्हटले—“तू कोण आहेस, या नग्न रूपात? आणि मित्रांसमोर तुला लाज कशी वाटत नाही?”

Verse 32

यत्र लोकाः स्त्रियो वृद्धा युवत्यो मातरस्तथा । एतासां हि गतो मध्ये न बिभेषि अनावृतः

जिथे लोक आहेत—स्त्रिया, वृद्धा, युवती आणि माता—त्यांच्या मध्ये जाऊनही तू अनावृत असून भय मानत नाहीस।

Verse 33

वीतराग उवाच । को ह्यत्र नग्नो दृश्येत न नग्नोस्मीति वै कदा । सुसंबद्धस्त्वमेवापि परिधान समन्वितः

वीतराग म्हणाला—“इथे कोण नग्न दिसतो? आणि कधी कोणी खरेच म्हणू शकेल—‘मी नग्न नाही’? तूही तर परिधान-आवरणांनी युक्त, बंधनांनी घट्ट बांधलेला आहेस।”

Verse 34

न नग्नोस्मि कदा दिव्यभवान्नग्नः प्रदृश्यते । इंद्रियार्थवशेवर्ती मर्यादापरिवर्जितः

मी कधीही नग्न नाही; उलट तू, दिव्य असूनही, नग्न दिसतोस—इंद्रियविषयांच्या वशात, मर्यादा व संयम टाकून देणारा।

Verse 35

आत्मोवाच । पुरुषस्य का हि मर्यादा तामाचक्ष्व च सुव्रत । विस्तरेण महाप्राज्ञ यदि जानासि निश्चितम्

आत्मा म्हणाला—पुरुषाची मर्यादा (आचरणाची सीमा) काय? हे सुव्रत, मला सांग. हे महाप्राज्ञ, जर निश्चयाने जाणत असशील तर विस्ताराने सांग।

Verse 36

वीतरागो महाप्राज्ञस्तमुवाच महामतिः । सुस्थैर्यं भजते चित्तं सुखदुःखेषु नित्यदा

वैराग्ययुक्त महाप्राज्ञ महामती त्याला म्हणाला—सुख-दुःख दोन्हीतही चित्त नित्य दृढ स्थैर्य प्राप्त करते।

Verse 37

क्लेशितं सर्वभावैश्च तेषुतेषु परित्यजेत् । अथ लज्जां प्रवक्ष्यामि मनो या निर्विशत्यलम्

सर्व प्रकारच्या क्लेशांनी पीडित असे जे जे भाव, ते पुन्हा पुन्हा त्यागावेत. आता ‘लज्जा’ सांगतो—जी मनात पूर्णपणे प्रवेश करून त्याला व्यापते।

Verse 38

मयाद्यैवं न कर्तव्यं नग्नः स्थानविवर्जितः । पश्चात्तापे सुसंलीनः सा लज्जा परिकथ्यते

आजपासून मला हे पुन्हा करणे योग्य नाही—अयोग्य स्थानी नग्न उभे राहणे. नंतर पश्चात्तापात जे गाढ निमग्न होणे, तिलाच ‘लज्जा’ म्हणतात।

Verse 39

कस्य लज्जा प्रकर्तव्या द्वितीयो नास्ति सर्वदा । एकश्च पुरुषो दिव्यः कस्य किंचिन्न नाशयेत्

लज्जा कोणासाठी करावी? कारण खरे तर कधीही ‘दुसरा’ नसतो. एकच दिव्य पुरुष आहे—तो कोणत्याही वस्तूचा अंत करणार नाही असे काय?

Verse 40

अथ लोकान्प्रवक्ष्यामि ये त्वया परिकीर्तिताः । यथा कुलालकश्चक्रे मृत्पिंडं च निधापयेत्

आता तू ज्या लोकांचा उल्लेख केला आहेस त्यांचे वर्णन मी करीन—जसा कुंभार चाकावर मातीचा गोळा ठेवतो.

Verse 41

भ्रामयित्वा तु सूत्रेण नानाभेदान्प्रकाशयेत् । भांडानां तु सहस्राणि स्वेच्छया मतिसंस्थितः

मग तो दोरीने ते फिरवून अनेक भेद प्रकट करतो; मन स्थिर ठेवून, स्वेच्छेने तो हजारो भांडी घडवतो.

Verse 42

तथायं सृजते धाता नानारूपाणि नान्यथा । पश्चाद्विनाशमायांति येनकेनापि हेतुना

तसेच हा धाता (सृष्टिकर्ता) नानारूपे निर्माण करतो—याव्यतिरिक्त नाही; नंतर ती कोणत्यातरी कारणाने विनाशाला जातात.

Verse 43

सर्वदैव स्थिता ये च ये लोकाश्च सनातनाः । तेषां लज्जा प्रकर्तव्या नावर्तंते हि ते भुवि

जे लोक सदैव स्थिर आहेत, जे सनातन धाम आहेत—त्यांच्याविषयी पवित्र आदरयुक्त भय ठेवावा; कारण ते पुन्हा पृथ्वीवर परत येत नाहीत.

Verse 44

आकाशवायुतेजांसि पृथ्वी चापश्च पंचमः । अमी लोकाः प्रकाशंते ये च सर्वत्र संस्थिताः

आकाश, वायु व तेज (अग्नी), तसेच पृथ्वी आणि पाचवे जल—हे पंचमहाभूत-लोक सर्वत्र स्थित होऊन प्रकाशमान होतात।

Verse 45

सत्त्वानामंगदेशेषु पंचैतेषु सुसंस्थिताः । सर्वत्रैव च वर्तंते कस्य लज्जा विधीयते

सत्त्वांच्या अंग-प्रदेशांत हे पाचही दृढपणे स्थित आहेत. जेव्हा ते सर्वत्रच कार्यरत आहेत, तेव्हा लज्जा कोणासाठी ठरवावी?

Verse 46

स्त्रीणां रूपं प्रवक्ष्यामि श्रूयतां तात सांप्रतम् । यथाघटसहस्रेषुसोदकेषुविराजते

तात, आता ऐक—मी स्त्रियांच्या रूप-लावण्याचे वर्णन करतो; जसे पाण्याने भरलेल्या हजारो घटांत तेच जल शोभून दिसते।

Verse 47

एकश्चंद्रो हि सर्वत्र भवांस्तद्वद्विराजते । गतो जंतुसहस्रेषु मोहचक्रे महात्मवान्

जसा एकच चंद्र सर्वत्र प्रकाशतो, तसाच तूही तेजस्वी दिसतोस. पण तो महात्मा मोहचक्रात अडकून हजारो जीवयोनींत भटकला आहे।

Verse 48

स्थावरेषु च सर्वेषु जंगमेषु तथा भवान् । योनिद्वारेण पापेन मायामोहमयेन वै

तू सर्व स्थावरांतही आणि सर्व जंगमांतही विद्यमान आहेस; पण जन्म-योनीच्या द्वाराने, त्या पापमय माया-निर्मित मोहशक्तीने प्रवेश होतो।

Verse 49

कुचाभ्यां च नितंबाभ्यां वयसा च विराजते । हृन्मांसस्याधिका वृद्धिर्दृष्टा चात्र न संशयः

ती कुच, नितंब आणि यौवनवय यांमुळे शोभून दिसते. येथे हृदयमांसाची अधिक वाढ स्पष्ट दिसते—यात संशय नाही.

Verse 50

पतनाय च लोकानां मोहरूपं विदर्शितम् । नभवत्येव सा नारी या त्वया परिकीर्तिता

लोकांच्या पतनासाठी मोहस्वरूप दाखविले गेले आहे. खरेच, तू वर्णन केलेली तशी नारी मुळीच अस्तित्वात नाही.

Verse 51

लीलया कुरुते धाता विनोदाय सदात्मनः । यथा नार्यास्तथा पुंसो जीवः सर्वत्र संस्थितः

धाता सदात्म्याच्या आनंदासाठी लीलया कर्म करतो. जशी नारीत, तसाच पुरुषात—जीव सर्वत्र स्थित आहे.

Verse 52

कुचयोनिविहीना ये जीवन्मुक्ताः सदैव हि । नरस्तु पुरुषः प्रोक्तो नारी प्रकृतिरुच्यते

जे ‘कुच’ व ‘योनि’ या कल्पनांपासून विरहित आहेत, ते सदैव जीवन्मुक्तच आहेत. ‘नर’ हा पुरुष (चैतन्यतत्त्व) म्हणतात आणि ‘नारी’ ही प्रकृती म्हणतात.

Verse 53

रमते तेन वै सार्द्धं न मुक्ता हि कदाचन । भवान्प्रकृतिसंयुक्तः पुरुषेषु प्रदृश्यते

ती त्याच (प्रकृती) बरोबर रमते आणि कधीही मुक्त होत नाही. आपण प्रकृतीशी संयुक्त होऊन देहधारी पुरुषांमध्ये (जीवरूपाने) दिसता.

Verse 54

कः कस्य कुरुते लज्जामेवं ज्ञात्वा सुखं व्रज । वृद्धां स्त्रियं प्रवक्ष्यामि सदावृद्धां वरानने

कोण कोणापुढे लाजेल? हे जाणून सुखाने जा. हे वरानने, मी एका वृद्ध स्त्रीचे वर्णन करीन—जी सदा वृद्धच आहे.

Verse 55

त्वचा जर्जरतां याता यस्याप्यंगे वरानने । श्वेतैश्चैव तथाकेशैः पलितैश्च समाकुला

हे वरानने, ज्याच्या अंगावरील त्वचा जर्जर होऊन सुरकुतते, तो श्वेत व पलित केसांनी भरून जातो.

Verse 56

बलहीनाथ दीनापि व्यापिता वलिना तदा । नेयं वृद्धा भवेन्नारी परं वृद्धा च कथ्यते

हे नाथ, ती बलहीन व दीन असली तरी जेव्हा सुरकुत्यांनी व्यापली जाते, तेव्हा केवळ त्यामुळे तिला ‘वृद्धा’ म्हणत नाहीत; ती तर अन्य (उच्च) अर्थाने ‘परम-वृद्धा’ म्हणतात.

Verse 57

एतस्या लक्षणं प्रोक्तं युवतीं प्रवदाम्यहम् । ज्ञानेन वर्द्धते नित्यं जीवपार्श्वे समाश्रिता

तिचे लक्षण सांगितले; आता मी युवतीचे वर्णन करतो. ती ज्ञानाने नित्य वाढते आणि जीवाच्या पार्श्वाशी आश्रय घेऊन राहते.

Verse 58

सुमतिर्नाम संप्रोक्ता सा वृद्धा युवतीति च । नारी पुरुषलोकेषु सर्वदैव प्रतिष्ठिता

तिचे नाव ‘सुमती’ असे सांगितले आहे; ती वृद्धा आणि युवती—दोन्ही म्हणतात. हे नारी-तत्त्व पुरुषलोकी सर्वदा प्रतिष्ठित आहे.

Verse 59

लज्जा तस्याः प्रकर्तव्या अन्यच्चैव वदाम्यहम् । मातरं वै प्रवक्ष्यामि या त्वया परिकीर्तिता

तिची लज्जा निश्चयाने जपली पाहिजे. आणि मी आणखीही सांगतो—तू जिचा उल्लेख केला आहेस ती माता आता मी सांगतो.

Verse 60

प्राणिनामंगदेशेषु सदैव चेतना स्थिता । परज्ञानप्रदा या च सा प्रज्ञा परिकथ्यते

प्राण्यांच्या अंगांगांत चेतना सदैव वास करते; आणि जी पर (उच्च, आध्यात्मिक) ज्ञान देते, तिलाच ‘प्रज्ञा’ म्हणतात.

Verse 61

प्रज्ञा माता समाख्याता प्राणिनां पालनाय सा । संस्थिता सर्वलोकेषु पोषणाय हिताय वा

प्रज्ञेला ‘माता’ म्हटले आहे, कारण ती प्राण्यांचे पालन व रक्षण करते. ती सर्व लोकांत स्थित राहून पोषण करते व हित साधते.

Verse 62

सुमतिर्नाम या प्रोक्ता सा माता परिकथ्यते । संसारद्वारमार्गाणि यानि रूपाणि नित्यशः

जिला ‘सुमती’ असे म्हटले आहे, तीच माता म्हणून वर्णिली आहे; आणि जे रूप नित्य संसाररूपी द्वाराचे मार्ग आहेत, तेही सांगितले जातात.

Verse 63

भवंति मातरो ह्येता बहुदुःखप्रदर्शिकाः । मातृरूपं समाख्यातमन्यत्किं ते वदाम्यहम्

खरेच या ‘माता’ ठरतात, पण अनेक प्रकारचे दुःख दाखविणाऱ्या आहेत. मातृत्वाचे स्वरूप मी सांगितले; आता तुला आणखी काय सांगू?

Verse 64

आत्मोवाच । भवान्को हि समायातो मम संतापनाशकः । विस्तरेण समाख्याहि स्वरूपमात्मनः स्वयम्

आत्मा म्हणाला—माझा संताप नाश करण्यासाठी येथे आलेले आपण कोण आहात? आपल्या स्वतःच्या सत्य स्वरूपाचे—रूपाचे—विस्ताराने वर्णन करा।

Verse 65

वीतराग उवाच । यस्मात्कामानि वर्तंते निराशाः सर्व एव ते । यं दुष्टत्वान्न पश्यंति कर्माण्येतानि नान्यथा

वीतराग म्हणाला—कामना सतत उद्भवत असल्यामुळे ते सर्व खरेच निराश आहेत. दुष्टत्वामुळे ते सत्य पाहात नाहीत; ही कर्मे अशीच फल देतात, अन्यथा नाही।

Verse 66

यत्समीपं हि नायाति आशा चैव कदाचन । क्रोधो लोभस्तथा मोहो यद्भयात्प्रलयं गताः

ज्याच्या समीप आशाही कधी येत नाही; ज्याच्या भयाने क्रोध, लोभ तसेच मोह नष्ट झाले आहेत।

Verse 67

वीतरागोस्मि भद्रं ते विवेको मम बांधवः । आत्मोवाच । कीदृशोऽसौ तव भ्राता विवेको नाम नामतः

“मी वीतराग आहे—तुझे कल्याण असो. विवेक माझा बांधव आहे.” आत्मा म्हणाला—“नावाने ‘विवेक’ म्हणवला जाणारा तो तुझा भाऊ कसा आहे?”

Verse 68

तस्य त्वं लक्षणं ब्रूहि भ्रातुरात्मन एव च । वीतराग उवाच । तस्यैव लक्षणं रूपं न वदामि तवाग्रतः

“त्याची लक्षणे सांग—तुझ्या भावाची, आणि त्याच्या आत्मस्वरूपाचीही.” वीतराग म्हणाला—“तुझ्या समोर मी त्याची लक्षणे व रूप सांगणार नाही.”

Verse 69

भ्रातुस्तस्य महाभाग आह्वानं च करोम्यहम् । भोभो विवेक मे भ्रातरावयोस्त्वं वचः शृणु

हे महाभाग! मी त्या भावालाही बोलावितो. अरे विवेक, माझ्या भावा, आमच्या दोघांचे वचन ऐक.

Verse 70

एह्येहि सुमहाभाग मम स्नेहान्महामते । कश्यप उवाच । शांतिक्षमाभ्यां संयुक्तो भार्याभ्यां च समागतः

“ये, ये, परम भाग्यवान—माझ्या स्नेहामुळे, हे महामते।” कश्यप म्हणाले—“शांती व क्षमा या दोन पत्नींसह तो आला.”

Verse 71

सर्वदृक्सर्वगो व्यापी सर्वतत्त्वपरायणः । संदेहानां च सर्वेषां यो रिपुर्ज्ञानवत्सलः

तो सर्वदर्शी, सर्वव्यापी प्रभू—सर्वत्र स्थित; परम तत्त्वनिष्ठ; सर्व संशयांचा शत्रू, तरी ज्ञानावर प्रेम करणारा।

Verse 72

धारणा धीश्च द्वे पुत्र्यौ तस्यैव हि महात्मनः । तस्य योगः सुतो ज्येष्ठो मोक्षो यस्य महागुरुः

धारणा व धी या त्या महात्म्याच्या दोन कन्या होत्या. त्याचा ज्येष्ठ पुत्र योग, आणि त्याचा महागुरू मोक्ष होता.

Verse 73

निर्मलो निरहंकारो निराशो निष्परिग्रहः । सर्ववेलाप्रसन्नात्मा गतद्वंद्वो महामतिः

तो निर्मळ, निरहंकारी, निराश (आकांक्षारहित) व निष्परिग्रही आहे; सर्वकाळ प्रसन्नचित्त, द्वंद्वातीत—महामती आहे.

Verse 74

स विवेकः समायातो गुणरत्नैर्विभूषितः । यस्यामात्यौ महात्मानौ धर्मसत्यौ महामती

गुणरत्नांनी विभूषित असा विवेक तेथे आला. त्या राज्यात दोन महात्मे मंत्री होते—धर्म व सत्यनिष्ठ, आणि महामती.

Verse 75

क्षमाशांतिसमायुक्तः स विवेकः समागतः । वीतरागमुवाचेदमाहूतोहं समागतः

क्षमा व शांतीने युक्त असा विवेक तेथे आला. तेव्हा वीतराग म्हणाला—“मला बोलावले होते, म्हणून मी आलो आहे.”

Verse 76

तद्भ्रातः कारणं सर्वं कथ्यतां हि ममाग्रतः । यमाश्रित्य त्वयाद्यैव कृतमाह्वानमेव मे

म्हणून, हे भ्राता, माझ्यासमोर आजच तू ज्या कारणावर अवलंबून मला बोलावलेस, ते सर्व कारण स्पष्ट सांग.

Verse 77

वीतराग उवाच । पुमान्स्थितो यः पुरतो महापाशैर्नियंत्रितः । मोहस्य बाणैः संभ्रांतः संसारस्य च बंधनैः

वीतराग म्हणाला—“तुझ्यासमोर एक पुरुष उभा आहे, जो महापाशांनी आवळला आहे; मोहाच्या बाणांनी भ्रमित व संसाराच्या बंधनांनी जखडलेला आहे.”

Verse 78

सर्वस्य व्यापकः स्वामी अयमात्मा ममैव च । पंचतत्त्वैः समाविष्टो ज्ञानध्यानविवर्जितः

हा आत्मा सर्वव्यापी, सर्वांचा स्वामी—आणि माझाच आत्माही आहे; पण पंचतत्त्वांनी वेढला गेल्याने तो ज्ञान व ध्यानरहित झाला आहे.

Verse 79

पृच्छतामेनमात्मानं भवांस्तत्त्वेषु पंडितः । वीतरागवचः श्रुत्वा विवेको वाक्यमब्रवीत्

तत्त्वांमध्ये पंडित असलेल्या आपण या आत्म्यालाच प्रश्न करा। वैराग्ययुक्ताचे वचन ऐकून विवेकाने प्रत्युत्तर दिले।

Verse 80

विवेक उवाच । सुखेन स्थीयते देव भवता विश्वनायक । आगते त्वयि संसारे किं किं भुक्तं सुखं स्वयम्

विवेक म्हणाला—हे देव, हे विश्वनायक! आपण येथे सुखाने स्थित आहात; या संसारात येऊन आपण स्वतः कोणकोणते सुख आणि कशा प्रकारे भोगले?

Verse 81

आत्मोवाच । गर्भवासो महद्दुःखमसह्यं दारुणं मया । भुक्तमेव महाप्राज्ञ ज्ञानहीनेन वै सदा

आत्मा म्हणाला—गर्भवास हे महान दुःख, असह्य व दारुण; हे महाप्राज्ञ! ज्ञानहीन अवस्थेत मी ते सदैव भोगले आहे.

Verse 82

देहेपि ज्ञानविभ्रष्टः सोहं जातो ह्यनेकधा । बाल्यावस्थां गतेनाथ कृत्याकृत्यं कृतं मया

या देहातही ज्ञानभ्रष्ट होऊन मी अनेक प्रकारे पुन्हा पुन्हा जन्मलो. हे नाथ! बाल्यावस्थेत गेल्यावर मी कर्तव्य-अकर्तव्य दोन्ही केले.

Verse 83

तारुण्येन कृता क्रीडा भुक्ता भार्या ह्यनेकशः । वार्धकं प्राप्य संतप्तः पुत्रशोकादिभिस्तथा

तारुण्यात त्याने क्रीडा-रति केली, पत्नीचा अनेकदा उपभोग केला. पण वार्धक्य येताच तो संतप्त झाला—पुत्रशोक इत्यादी दुःखांनीही.

Verse 84

भार्यादीनां वियोगैस्तु दग्धोस्म्यहमहर्निशम् । दुःखैरनेकसंवर्णैः संतप्तोस्मि दिनेदिने

पत्नी इत्यादींच्या वियोगाने मी अहोरात्र जळत आहे। अनेक प्रकारच्या दुःखांनी मी दिवसेंदिवस संतप्त होत आहे।

Verse 85

दिवारात्रौ महाप्राज्ञ न विंदामि सुखं क्वचित् । एवं दुःखै सुसंतप्तः किं करोमि महामते

हे महाप्राज्ञ, दिवस-रात्र मला कुठेही सुख मिळत नाही. अशा दुःखांनी फार संतप्त होऊन, हे महामते, मी काय करू?

Verse 86

तमुपायं वदस्वैव सुखं विंदामि येन वै । अस्मात्संसारजालौघान्मोचयाद्य सुबंधनात्

तोच उपाय सांगा ज्यायोगे मला खरे सुख-शांती मिळेल, आणि आजच या संसार-जाळाच्या प्रचंड प्रवाहातून, या दृढ बंधनातून मी मुक्त होईन.

Verse 87

विवेक उवाच । भवाञ्छुद्धोसि निर्द्वन्द्वो ह्यपापोसि जगत्पते । एनं गच्छ महात्मानं वीतरागं सुखप्रदम्

विवेक म्हणाला— हे जगत्पते, आपण शुद्ध, द्वंद्वातीत आणि निष्पाप आहात. त्या महात्म्याकडे जा; तो विरक्त असून सुख देणारा आहे.

Verse 88

निःसंशयं त्वया दृष्टं नग्नमाचारवर्जितम् । सुखप्रदर्शको ह्येष सर्वसंतापनाशकः

निःसंशय तुम्ही असा एकाला पाहिले आहे जो नग्न असून आचारवर्जित भासतो. तरीही तोच सुखाचा मार्ग दाखवणारा आणि सर्व संताप नष्ट करणारा आहे.

Verse 89

एवमाकर्ण्य शुद्धात्मा वीतरागं गतः पुनः । तमुवाच श्वसन्दीनः श्रूयतां वचनं मम

हे ऐकून शुद्धात्मा पुन्हा वैराग्ययुक्त झाला। तेव्हा श्वसन्दीन त्यास म्हणाला—“माझे वचन ऐक.”

Verse 90

सुखं विंदामि येनाहं तं मार्गं मम दर्शय । एवमस्तु महाप्राज्ञ करिष्ये वचनं तव

ज्या मार्गाने मला सुख प्राप्त होईल तो मार्ग मला दाखव. तथास्तु, हे महाप्राज्ञ—मी तुझे वचन पाळीन.

Verse 91

पुनर्गच्छ विवेकं हि सुखवार्ता कृता त्वया । सुखमार्गस्य वै वक्ता तव एष भविष्यति

हे विवेक, तू पुन्हा जा; तू कल्याणवार्ता पोहोचविली आहेस. निश्चयच हा तुझ्यासाठी सुखमार्गाचा उपदेशक होईल.

Verse 92

वीतरागेण पुण्येन प्रेषितो गतवान्प्रभुः । तमुवाच महात्मानं विवेकं शुद्धसत्तमम्

वीतरागाच्या पुण्यामुळे प्रेरित होऊन प्रभू निघाले व तेथे पोहोचले. मग त्यांनी परम शुद्धसत्त्व असलेल्या महात्मा विवेकास संबोधिले.

Verse 93

सुखं मे दर्शय त्वं हि वीतरागेण प्रेषितः । भवच्छरणमापन्नो रक्ष संसारदारुणात्

मला सुख-शांतीचा मार्ग दाखव, कारण तू वीतरागाने पाठविला आहेस. मी तुझ्या शरण आलो आहे; या दारुण संसारचक्रापासून माझे रक्षण कर.

Verse 94

विवेक उवाच । ज्ञानं गच्छमहाप्राज्ञ स ते सर्वं वदिष्यति । आत्मा तथोक्तः संप्राप्तो यत्र ज्ञानं प्रतिष्ठितम्

विवेक म्हणाला—हे महाप्राज्ञ, तू ज्ञानाकडे जा; तो तुला सर्व काही सांगेल. असा उपदेश मिळाल्यावर आत्मा त्या स्थानी पोहोचला, जिथे ज्ञान दृढपणे प्रतिष्ठित आहे.

Verse 95

भोभो ज्ञान महातेजः सर्वभावप्रदर्शक । शरणं त्वामहं प्राप्तः सुखमार्गं प्रदर्शय

अरे अरे ज्ञान, महातेजस्वी, सर्वभावप्रदर्शक! मी तुझ्या शरण आलो आहे; कृपा करून मला सुख-कल्याणाचा मार्ग दाखव.

Verse 96

ज्ञानमुवाच । भृत्योहं तव लोकेश त्वं मां वेत्सि न सुव्रत । मया ध्यानेन वै पूर्वं वारितस्त्वं पुनःपुनः

ज्ञान म्हणाला—हे लोकेश, मी तुझा सेवक आहे; पण हे सुव्रत, तू मला ओळखत नाहीस. पूर्वी मी ध्यानाने तुला पुन्हा पुन्हा आवरले होते.

Verse 97

पंचात्मकानां संगेन आपदं प्राप्तवान्भवान् । ध्यानं गच्छ महाप्राज्ञ स ते दाता सुखस्य च

पंचात्मक तत्त्वांच्या संगाने तू आपत्तीत पडलास. हे महाप्राज्ञ, तू ध्यानाकडे जा; तेच तुला सुख देणारे ठरेल.

Verse 98

ज्ञानेन प्रेषितो ह्यात्मा ध्यानमाश्रित्य संस्थितः । सुखमत्यंतसिद्धं च ध्यानं मे दर्शयस्व ह

ज्ञानाने प्रेरित झालेला आत्मा ध्यानाचा आश्रय घेऊन स्थिर झाला आहे. मला ते परमसिद्ध व आनंदमय ध्यान दाखवा.

Verse 99

भवच्छरणमायातं मामेवं परिरक्षय । एवं संभाषितं तस्य ध्यानमाकर्ण्य तद्वचः

“मी तुमच्या चरणी शरण आलो आहे—अशा रीतीने माझे रक्षण करा।” असे बोलणे ऐकून त्याने ते वचन सावधपणे ऐकले व मनात ध्यानाने धारण केले।

Verse 100

समुवाच पुनश्चापि तमात्मानं प्रहृष्टवान् । नैव त्याज्योस्म्यहं तात सर्वकर्मसुनिश्चितः

आनंदित होऊन तो पुन्हा आपल्या आत्म्याला म्हणाला—“तात, मी त्याज्य नाही; सर्व कर्मांत मी दृढ निश्चयाने स्थित आहे।”

Verse 101

त्वयैव वीतरागेण विवेकेन सदैव हि । ध्यानयुक्तो भवस्व त्वमात्मानमवलोकय

तुझ्याच वैराग्याने व सदैवच्या विवेकाने ध्यानयुक्त हो; आपल्या आत्मस्वरूपाचे अवलोकन कर।

Verse 102

आत्मवांस्त्वं स्थिरो भूत्वा निरातंको विकल्पितः । यथा दीपो निवातस्थः कज्जलं वमते स्थिरः

आत्मसंयमी होऊन स्थिर रहा; चिंता व चंचल विकल्पांपासून मुक्त रहा. जसा निवातस्थानी स्थिर दीप काजळ बाहेर टाकतो, तसा स्थैर्य अंतर्मल दूर करतो।

Verse 103

तथा दोषान्प्रज्वलित्वा निर्वाणं हि प्रयास्यति । एकांतस्थो निराहारो मिताशी भव सर्वदा

तसेच दोष जाळून साधक निश्चयाने निर्वाणास पोहोचतो. एकांतात रहा, उपवासशील रहा, आणि सदैव मिताहारी हो।

Verse 104

निर्द्वंद्वः शब्दसंहीनो निश्चलो ह्यासने स्थितः । आत्मानमात्मना ध्यायन्ममैव स्थिरबुद्धिना

द्वंद्वांपासून मुक्त, शब्दापासून निवृत्त, निश्चल होऊन आसनावर दृढ बसून, स्थिर बुद्धीने केवळ माझ्यात एकाग्र होऊन तो आत्म्याने आत्म्याचे ध्यान करतो।

Verse 105

प्राप्स्यसे परमं स्थानं तद्विष्णोः परमं पदम्

तू परम स्थान प्राप्त करशील—तेच विष्णूचे सर्वोच्च पद आहे।