Adhyaya 79

Verse 1

विशालोवाच । शर्मिष्ठा यस्य वै भार्या देवयानी वरानना । सौभाग्यं तत्र वै दृष्टमन्यथा नास्ति भूपते

विशाल म्हणाला—“ज्याची पत्नी शर्मिष्ठा आहे आणि (तसेच) वरानना देवयानी आहे, तेथेच सौभाग्य दिसते; अन्यथा नाही, हे भूपते.”

Verse 2

तत्कथं त्वं महाभाग अस्याः कार्यवशो भवेः । सपत्नजेन भावेन भवान्भर्ता प्रतिष्ठितः

हे महाभाग! मग तू कसा तिच्या वश होऊन तिच्या सांगण्याप्रमाणे वागशील? तू तर सपत्नीभावासह पतीच्या अधिकारात प्रतिष्ठित आहेस।

Verse 3

ससर्पोसि महाराज भूतले चंदनं यथा । सर्पैश्च वेष्टितो राजन्महाचंदन एव हि

हे महाराज! तू भूमीवरच्या चंदनासारखा आहेस; सर्पांनी वेढलेला असलास तरी, हे राजन्, तू खरोखर महाचंदनच आहेस।

Verse 4

तथा त्वं वेष्टितः सर्पैः सपत्नीनामसंज्ञकैः । वरमग्निप्रवेशश्च शिखाग्रात्पतनं वरम्

तसाच तू सपत्न्यांच्या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या सर्पांनी वेढलेला आहेस; अग्निप्रवेशही वर, आणि शिखरावरून पडणे तर अधिकच वर।

Verse 5

रूपतेजः समायुक्तं सपत्नीसहितं प्रियम् । न वरं तादृशं कांतं सपत्नीविषसंयुतम्

रूप-तेजाने युक्त प्रिय पतीही, जर सपत्नीसह असेल, तर तो वर नाही; सपत्नी-रूपी विषाने संयुक्त असा कांत खरा कल्याण नाही।

Verse 6

तस्मान्न मन्यते कांतं भवंतं गुणसागरम् । राजोवाच । देवयान्या न मे कार्यं शर्मिष्ठया वरानने

म्हणून ती तुला, गुणसागर कांत, स्वीकारत नाही. राजा म्हणाला—हे वरानने! मला देवयानीची गरज नाही; (माझा संबंध) शर्मिष्ठेशी आहे।

Verse 7

इत्यर्थं पश्य मे कोशं सत्वधर्मसमन्वितम् । अश्रुबिंदुमत्युवाच । अहं राज्यस्य भोक्त्री च तव कायस्य भूपते

“म्हणून माझा कोश पाहा, जो सत्त्व व धर्माने युक्त आहे,” असे अश्रुबिंदुमती म्हणाली। “हे भूपते, मी राज्याची भोक्त्रीही आहे आणि तुमच्या देहाचीही स्वामिनी आहे.”

Verse 8

यद्यद्वदाम्यहं भूप तत्तत्कार्यं त्वया ध्रुवम् । इत्यर्थे मम देहि स्वं करं त्वं धर्मवत्सल

हे राजन्, मी जे जे बोलेन ते ते कार्य तुला निश्चयाने करावे लागेल. म्हणून, हे धर्मवत्सल, या हेतुने मला तुझा हात (संमती) दे.

Verse 9

बहुधर्मसमोपेतं चारुलक्षणसंयुतम् । राजोवाच । अन्य भार्यां न विंदामि त्वां विना वरवर्णिनि

राजा म्हणाला—हे वरवर्णिनि, अनेक धर्मगुणांनी व शुभ लक्षणांनी युक्त सुंदरी, तुझ्याविना मला दुसरी पत्नी नको.

Verse 10

राज्यं च सकलामुर्वीं मम कायं वरानने । सकोशं भुंक्ष्व चार्वंगि एष दत्तः करस्तव

हे वरानने, राज्य व सारी पृथ्वी—माझ्या देहासह—कोशासहित तू भोग. हे चार्वंगी, हा माझा हात तुला (विवाहार्थ) दिला आहे.

Verse 11

यदेव भाषसे भद्रे तदेवं तु करोम्यहम् । अश्रुबिंदुमत्युवाच । अनेनापि महाभाग तव भार्या भवाम्यहम्

हे भद्रे, तू जे बोलेल तेच मी करीन. तेव्हा अश्रुबिंदुमती म्हणाली—हे महाभाग, या प्रकारेही मी तुझी पत्नी होईन.

Verse 12

एवमाकर्ण्य राजेंद्रो हर्षव्याकुललोचनः । गांधर्वेण विवाहेन ययातिः पृथिवीपतिः

हे ऐकून राजेंद्राचे नेत्र हर्षाने व्याकुळ झाले; आणि गांधर्व-विधीच्या विवाहाने पृथ्वीपति ययातीचा स्वीकार झाला.

Verse 13

उपयेमे सुतां पुण्यां मन्मथस्य नरोत्तम । तया सार्द्धं महात्मा वै रमते नृपनंदनः

तो नरोत्तम मन्मथाची पुण्यवती कन्या उपयेमे; तिच्यासह महात्मा राजपुत्र खरोखर आनंदाने रमतो.

Verse 14

सागरस्य च तीरेषु वनेषूपवनेषु च । पर्वतेषु च रम्येषु सरित्सु च तया सह

सागरतीरी, वने-उपवने, रम्य पर्वतांवर आणि नद्यांच्या काठीही—तो तिच्यासहच विहरत राहिला.

Verse 15

रमते राजराजेंद्रस्तारुण्येन महीपतिः । एवं विंशत्सहस्राणि गतानि निरतस्य च

राजांचा राजेंद्र, पृथ्वीपति, तारुण्याच्या उत्साहात रमला; आणि अशा रीतीने भोगात आसक्त असताना वीस सहस्र वर्षे निघून गेली.

Verse 16

भूपस्य तस्य राजेंद्र ययातेस्तु महात्मनः । विष्णुरुवाच । एवं तया महाराजो ययातिर्मोहितस्तदा

हे राजेंद्र! त्या महात्मा भूप ययातीविषयी विष्णू म्हणाले—त्या वेळी महाराज ययाती तिच्यामुळे मोहित झाला होता.

Verse 17

कंदर्पस्य प्रपंचेन इंद्रस्यार्थे महामते । सुकर्मोवाच । एवं पिप्पल राजासौ ययातिः पृथिवीपतिः

हे महामते, कंदर्पाच्या प्रपंचाने इंद्राच्या हेतूसाठी—सुकर्मा म्हणाला—असा पिप्पलनामा तो राजा ययाती, पृथ्वीपति, वर्णिला गेला।

Verse 18

तस्या मोहनकामेन रतेन ललितेन च । न जानाति दिनं रात्रिं मुग्धः कामस्य कन्यया

तिच्या मोहक कामनेने, रतीने व ललित क्रीडेने मोहित होऊन, कामाच्या कन्येमुळे मुग्ध झालेला तो दिवस-रात्र ओळखत नाही।

Verse 19

एकदा मोहितं भूपं ययातिं कामनंदिनी । उवाच प्रणतं नम्रं वशगं चारुलोचना

एकदा चारुलोचना कामनंदिनीने मोहित झालेल्या राजा ययातीला सांगितले; तो प्रणत, नम्र आणि पूर्णतः तिच्या वशात होता।

Verse 20

अश्रुबिंदुमत्युवाच । संजातं दोहदं कांत तन्मे कुरु मनोरथम् । अश्वमेधमखश्रेष्ठं यजस्व पृथिवीपते

अश्रुबिंदुमती म्हणाली—हे कांत, माझा दोहद जागा झाला आहे; माझा हा मनोरथ पूर्ण कर. हे पृथ्वीपते, अश्वमेध हा श्रेष्ठ यज्ञ कर।

Verse 21

राजोवाच । एवमस्तु महाभागे करोमि तव सुप्रियम् । समाहूय सुतश्रेष्ठं राज्यभोगे विनिःस्पृहम्

राजा म्हणाला—हे महाभागे, तसेच होवो; मी तुझे अत्यंत प्रिय कार्य करीन। राज्यभोगाविषयी निःस्पृह असलेल्या माझ्या श्रेष्ठ पुत्राला बोलावीन।

Verse 22

समाहूतः समायातो भक्त्यानमितकंधरः । बद्धांजलिपुटो भूत्वा प्रणाममकरोत्तदा

बोलावल्यावर अमितकंधर भक्तिभावाने त्वरित आला. हात जोडून त्याने तेव्हा श्रद्धेने प्रणाम केला.

Verse 23

तस्याः पादौ ननामाथ भक्त्या नमितकंधरः । आदेशो दीयतां राजन्येनाहूतः समागतः

मग भक्तिभावाने मान वाकवून त्याने तिच्या चरणांना प्रणाम केला व म्हणाला—“हे राणी, आज्ञा द्या; तुमच्या बोलावण्याने मी आलो आहे.”

Verse 24

किं करोमि महाभाग दासस्ते प्रणतोस्मि च । राजोवाच । अश्वमेधस्य यज्ञस्य संभारं कुरु पुत्रक

“हे महाभाग, मी काय करू? मी तुमचा दास आहे आणि तुम्हाला नमस्कार करतो.” राजा म्हणाला—“पुत्रा, अश्वमेध यज्ञाची सामग्री सिद्ध कर.”

Verse 25

समाहूय द्विजान्पुण्यानृत्विजो भूमिपालकान् । एवमुक्तो महातेजाः पूरुः परमधार्मिकः

पुण्य द्विज, ऋत्विज आणि भूमिपाल यांना बोलावून, परमधार्मिक व महातेजस्वी पूरूला असे सांगितले गेले.

Verse 26

सर्वं चकार संपूर्णं यथोक्तं तु महात्मना । तया सार्धं स जग्राह सुदीक्षां कामकन्यया

महात्म्याने जसे सांगितले तसे त्याने सर्व काही पूर्ण केले; आणि त्या कामकन्येसह त्याने उत्तम सुदीक्षा स्वीकारली.

Verse 27

अश्वमेधयज्ञवाटे दत्वा दानान्यनेकधा । ब्राह्मणेभ्यो महाराज भूरिदानमनंतकम्

हे महाराज, अश्वमेधयज्ञाच्या प्रांगणात ब्राह्मणांना अनेक प्रकारची दाने देऊन त्याने अपार व अनंत दानधर्म केला।

Verse 28

दीनेषु च विशेषेण ययातिः पृथिवीपतिः । यज्ञांते च महाराजस्तामुवाच वराननाम्

आणि दीन-दुबळ्यांबाबत विशेषतः पृथ्वीपति राजा ययाती अग्रणी होता. यज्ञसमाप्तीला त्या महान राजाने त्या सुंदरमुखीला संबोधिले।

Verse 29

अन्यत्ते सुप्रियं बाले किं करोमि वदस्व मे । तत्सर्वं देवि कर्तास्मि साध्यासाध्यं वरानने

हे प्रिय बाळे, आणखी तुला काय अत्यंत प्रिय आहे—मला सांग, मी काय करू? हे देवी, हे सुंदरमुखी, साध्य असो वा असाध्य, ते सर्व मी करीन।

Verse 30

सुकर्मोवाच । इत्युक्ता तेन सा राज्ञा भूपालं प्रत्युवाच ह । जातो मे दोहदो राजंस्तत्कुरुष्व ममानघ

सुकर्मा म्हणाली—राजाने असे म्हटल्यावर तिने भूपालाला उत्तर दिले: हे राजन्, माझ्या मनात एक दोहद उत्पन्न झाला आहे; हे निष्पाप, तो पूर्ण कर।

Verse 31

इंद्रलोकं ब्रह्मलोकं शिवलोकं तथैव च । विष्णुलोकं महाराज द्रष्टुमिच्छामि सुप्रियम्

हे महाराज, हे प्रिय, मला इंद्रलोक, ब्रह्मलोक, शिवलोक तसेच विष्णुलोक—हे सर्व पाहावयास इच्छा आहे।

Verse 32

दर्शयस्व महाभाग यदहं सुप्रिया तव । एवमुक्तस्तयाराजातामुवाचससुप्रियाम्

हे महाभाग! मला दाखवा, कारण मी तुमची अत्यंत प्रिया आहे. असे तिचे बोलणे ऐकून राजा आपल्या प्रियतमेसी म्हणाला.

Verse 33

साधुसाधुवरारोहेपुण्यमेवप्रभाषसे । स्त्रीस्वभावाच्चचापल्यात्कौतुकाच्चवरानने

साधु साधु, हे वरारोहे! तू फक्त पुण्याचेच बोलतेस. पण हे वरानने, स्त्रीस्वभावातील चंचलता व केवळ कुतूहलामुळे (असे म्हणणे होते).

Verse 34

यत्तवोक्तं महाभागे तदसाध्यं विभाति मे । तत्साध्यं पुण्यदानेन यज्ञेन तपसापि च

हे महाभागे! तू जे म्हणालीस ते मला असाध्य वाटते. पण पुण्यदानाने, यज्ञाने आणि तपानेही ते साध्य होऊ शकते.

Verse 35

अन्यथा न भवेत्साध्यं यत्त्वयोक्तं वरानने । असाध्यं तु भवत्या वै भाषितं पुण्यमिश्रितम्

हे वरानने! तू जे म्हणालीस ते दुसऱ्या प्रकारे साध्य होणार नाही. तरीही तुझे वचन—असाध्य वाटले तरी—खरेच पुण्याने मिश्रित आहे.

Verse 36

मर्त्यलोकाच्छरीरेण अनेनापि च मानवः । श्रुतो दृष्टो न मेद्यापि गतः स्वर्गं सुपुण्यकृत्

या मर्त्यलोकातील याच देहाने, आजवर मी ना ऐकले ना पाहिले की कोणताही मनुष्य—कितीही पुण्यकर्मी असला तरी—स्वर्गाला गेला आहे.

Verse 37

ततोऽसाध्यं वरारोहे यत्त्वया भाषितं मम । अन्यदेव करिष्यामि प्रियं ते तद्वद प्रिये

मग, हे सुश्रोणी, तू मला जे सांगितलेस ते साध्य नाही. मी तुला प्रिय होईल असे दुसरे काही करीन—हे प्रिये, तेच सांग.

Verse 38

देव्युवाच । अन्यैश्च मानुषै राजन्न साध्यं स्यान्न संशयः । त्वयि साध्यं महाराज सत्यंसत्यं वदाम्यहम्

देवी म्हणाली—हे राजन्, इतर मनुष्यांनी हे साध्य होणार नाही, यात संशय नाही. पण हे महाराज, तुझ्यामुळे हे साध्य आहे; मी सत्य-सत्य सांगते.

Verse 39

तपसा यशसा क्षात्रै र्दानैर्यज्ञैश्च भूपते । नास्ति भवादृशश्चान्यो मर्त्यलोके च मानवः

हे भूपते, तप, यश, क्षात्रपराक्रम, दान आणि यज्ञ यांमुळे—मर्त्यलोकी तुझ्यासारखा दुसरा कोणी मानव नाही.

Verse 40

क्षात्रं बलं सुतेजश्च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । तस्मादेवं प्रकर्तव्यं मत्प्रियं नहुषात्मज

क्षात्रशक्ती, बल आणि उत्तम तेज—हे सर्व तुझ्यात प्रतिष्ठित आहे. म्हणून, हे नहुषात्मजा, माझ्या प्रियासाठी असेच करणे योग्य आहे.

Verse 79

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थवर्णने ययातिचरित्रे एकोनाशीतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात, वेनोपाख्यान, मातापितृतीर्थवर्णन व ययातिचरित्र यांतील एकोणऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला.