Adhyaya 78

Verse 1

ययातिरुवाच । एकेन गृह्यतां पुत्रा जरा मे दुःखदायिनी । धीरेण भवतां मध्ये तारुण्यं मम दीयताम्

ययाती म्हणाला—‘पुत्रांनो, तुमच्यातील एकाने माझी दुःखदायी जरा स्वीकारावी. तुमच्यात जो धीर आहे, त्याने मला आपले तारुण्य द्यावे।’

Verse 2

स्वकीयं हि महाभागाः स्वरूपमिदमुत्तमम् । संतप्तं मानसं मेद्य स्त्रियां सक्तं सुचंचलम्

हे महाभाग्यवानांनो! हेच माझे स्वकीय उत्तम स्वरूप आहे—माझे मन संतापाने दग्ध, स्त्रीस आसक्त व अतिशय चंचल आहे।

Verse 3

भाजनस्था यथा आप आवर्त्तयति पावकः । तथा मे मानसं पुत्राः कामानलसुचालितम्

जसे पात्रातील जल अग्नीने आवर्तित होऊन हालचाल करते, तसेच हे पुत्रांनो! कामाग्नीने माझे मन उद्वेलित व चंचल केले आहे।

Verse 4

एको गृह्णातु मे पुत्रा जरां दुःखप्रदायिनीम् । स्वकं ददातु तारुण्यं यथाकामं चराम्यहम्

माझ्या पुत्रांपैकी एकाने माझी दुःखदायी जरा स्वीकारावी आणि आपले तारुण्य मला द्यावे; मग मी इच्छेप्रमाणे वागेन।

Verse 5

यो मे जरापसरणं करिष्यति सुतोत्तमः । स च मे भोक्ष्यते राज्यं धनुर्वंशं धरिष्यति

जो श्रेष्ठ पुत्र माझी जरा दूर करील, तोच माझे राज्य भोगील आणि धनुर्वंश—राजवंश—धारण करील।

Verse 6

तस्य सौख्यं सुसंपत्तिर्धनं धान्यं भविष्यति । विपुला संततिस्तस्य यशः कीर्तिर्भविष्यति

त्याला सुख व उत्तम संपत्ती—धन-धान्य—लाभेल; त्याची संतती विपुल होईल आणि त्याचे यश व कीर्ती वाढेल।

Verse 7

पुत्रा ऊचुः । भवान्धर्मपरो राजन्प्रजाः सत्येन पालकः । कस्मात्ते हीदृशो भावो जातः प्रकृतिचापलः

पुत्र म्हणाले—हे राजन्! आपण धर्मपरायण आहात व सत्याने प्रजेचे पालन करता. मग आपल्या प्रकृतीला विरुद्ध असा हा चंचल भाव कसा उत्पन्न झाला?

Verse 8

राजोवाच । आगता नर्तकाः पूर्वं पुरं मे हि प्रनर्तकाः । तेभ्यो मे कामसंमोहे जातो मोहश्च ईदृशः

राजा म्हणाला—पूर्वी माझ्या नगरात नर्तक आले होते; ते अत्यंत निपुण होते. त्यांच्यामुळेच, कामजन्य संमोहात, माझ्यात असा मोह उत्पन्न झाला.

Verse 9

जरया व्यापितः कायो मन्मथाविष्टमानसः । संबभूव सुतश्रेष्ठाः कामेनाकुलव्याकुलः

त्याचे शरीर जरेने व्यापले होते आणि मन मन्मथाने ग्रासले होते. हे श्रेष्ठ पुत्रांनो! तो कामाने अत्यंत आकुल व व्याकुळ झाला.

Verse 10

काचिद्दृष्टा मया नारी दिव्यरूपा वरानना । मया संभाषिता पुत्राः किंचिन्नोवाच मे सती

मी एक स्त्री पाहिली—दिव्यरूपा, सुंदर मुखवाली. पुत्रांनो! मी तिच्याशी बोललो, पण त्या सतीने मला काहीच उत्तर दिले नाही.

Verse 11

विशालानाम तस्याश्च सखी चारुविचक्षणा । सा मामाह शुभं वाक्यं मम सौख्यप्रदायकम्

तिची ‘विशाला’ नावाची एक सखी होती—सुंदर व विवेकी. तिने मला शुभ वचन सांगितले, जे मला सुख देणारे ठरले.

Verse 12

जराहीनो यदा स्यास्त्वं तदा ते सुप्रिया भवेत् । एवमंगीकृतं वाक्यं तयोक्तं गृहमागतः

जेव्हा तू जरेपासून मुक्त होशील, तेव्हा ती तुला अत्यंत प्रिय होईल. त्यांचे वचन मान्य करून तो घरी परत आला.

Verse 13

मया जरापनोदार्थं तदेवं समुदाहृतम् । एवं ज्ञात्वा प्रकर्तव्यं मत्सुखं हि सुपुत्रकाः

जरा दूर करण्यासाठी मी हे असे सांगितले आहे. हे असे जाणून माझ्या सुखासाठी योग्य ते आचरण करा, हे सुपुत्रांनो.

Verse 14

तुरुरुवाच । शरीरं प्राप्यते पुत्रैः पितुर्मातुः प्रसादतः । धर्मश्च क्रियते राजञ्शरीरेण विपश्चिता

तुरु म्हणाला—पिता-मातेच्या कृपेने पुत्रांना देह प्राप्त होतो. हे राजन्, देहाच्या साहाय्यानेच ज्ञानीजन धर्माचरण करतात.

Verse 15

पित्रोः शुश्रूषणं कार्यं पुत्रैश्चापि विशेषतः । न च यौवनदानस्य कालोऽयं मे नराधिप

पुत्रांनी विशेषतः माता-पित्यांची सेवा-शुश्रूषा करावी. हे नराधिप, माझ्याकडून यौवन देण्याचा हा काळ नाही.

Verse 16

प्रथमे वयसि भोक्तव्यं विषयं मानवैर्नृप । इदानीं तन्न कालोयं वर्तते तव सांप्रतम्

हे नृप, मनुष्यांनी प्रथम वयात विषयभोग करावा; परंतु आता, सध्या, तुझ्यासाठी हा योग्य काळ नाही.

Verse 17

जरां तात प्रदत्वा वै पुत्रे तात महद्गताम् । पश्चात्सुखं प्रभोक्तव्यं न तु स्यात्तव जीवितम्

हे तात! महद्गती प्राप्त झालेल्या पुत्रास खरोखर जरा अर्पण करून, त्यानंतर सुखाचा उपभोग करावा; मग तुझे जीवन पूर्वीसारखे राहणार नाही।

Verse 18

तस्माद्वाक्यं महाराज करिष्ये नैव ते पुनः । एवमाभाषत नृपं तुरुर्ज्येष्ठसुतस्तदा

म्हणून, हे महाराज! मी तुमचा आदेश पुन्हा कधीही पाळणार नाही। असे म्हणत त्या वेळी तुरूच्या ज्येष्ठ पुत्राने राजाशी भाषण केले।

Verse 19

तुरोर्वाक्यं तु तच्छ्रुत्वा क्रुद्धो राजा बभूव सः । तुरुं शशाप धर्मात्मा क्रोधेनारुणलोचनः

तुरूचे वचन ऐकून राजा क्रुद्ध झाला। धर्मात्मा तो, क्रोधाने अरुण नेत्रांचा होऊन, तुरूला शाप देऊ लागला।

Verse 20

अपध्वस्तस्त्वयाऽदेशो ममायं पापचेतन । तस्मात्पापी भव स्वत्वं सर्वधर्मबहिष्कृतः

अरे पापबुद्धी! तू माझा हा आदेश उध्वस्त केला आहेस. म्हणून आपल्या कृत्यानेच पापी हो—सर्व धर्माचरणातून बहिष्कृत हो।

Verse 21

शिखया त्वं विहीनश्च वेदशास्त्रविवर्जितः । सर्वाचारविहीनस्त्वं भविष्यसि न संशयः

तू शिखाविहीन आणि वेद-शास्त्रांपासून वर्जित होशील. तू सर्व सदाचारविहीन होशील—यात संशय नाही।

Verse 22

ब्रह्मघ्नस्त्वं देवदुष्टः सुरापः सत्यवर्जितः । चंडकर्मप्रकर्ता त्वं भविष्यसि नराधमः

तू ब्रह्महंता, देवद्रोही, मद्यपायी व सत्यवर्जित आहेस। चंड कर्मांचा प्रवर्तक होऊन तू पुढे नराधम होशील।

Verse 23

सुरालीनः क्षुधी पापी गोघ्नश्च त्वं भविष्यसि । दुश्चर्मा मुक्तकच्छश्च ब्रह्मद्वेष्टा निराकृतिः

तू सुरासक्त, सदैव क्षुधित पापी व गोहंता होशील। तुला त्वचारोग होतील, वस्त्र सैल पडतील, आणि ब्राह्मणद्वेष्टा होऊन तू तिरस्कृत होशील।

Verse 24

परदाराभिगामी त्वं महाचंडः प्रलंपटः । सर्वभक्षश्च दुर्मेधाः सदात्वं च भविष्यसि

तू परस्त्रीगामी, अतिचंड व घोर लंपट होशील। सर्वभक्षी, दूषित बुद्धीचा होऊन तू सदैव तसाच राहशील।

Verse 25

सगोत्रां रमसे नारीं सर्वधर्मप्रणाशकः । पुण्यज्ञानविहीनात्मा कुष्ठवांश्च भविष्यसि

सगोत्र स्त्रीशी तू रमशील तर तू सर्वधर्मनाशक ठरशील। पुण्य व सत्यज्ञानरहित होऊन तू कुष्ठरोगी होशील।

Verse 26

तव पुत्राश्च पौत्राश्च भविष्यंति न संशयः । ईदृशाः सर्वपुण्यघ्ना म्लेच्छाः सुकलुषीकृताः

तुझे पुत्र व पौत्र निःसंशय होतील. ते असेच असतील—म्लेच्छ, सर्व पुण्याचा नाश करणारे, पापाने पूर्ण कलुषित.

Verse 27

एवं तुरुं सुशप्त्वैव यदुं पुत्रमथाब्रवीत् । जरां वै धारयस्वेह भुंक्ष्व राज्यमकंटकम्

अशा रीतीने तुरूला कठोर शाप देऊन राजा नंतर पुत्र यदूस म्हणाला— “इथे तू जरा धारण कर आणि निष्कंटक (निर्विघ्न) राज्याचा उपभोग घे।”

Verse 28

बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा यदू राजानमब्रवीत् । यदुरुवाच । जराभारं न शक्नोमि वोढुं तात कृपां कुरु

हात जोडून यदू राजाला म्हणाला— “तात, जरेचा भार मी वाहू शकत नाही; कृपा करा।”

Verse 29

शीतमध्वा कदन्नं च वयोतीताश्च योषितः । मनसः प्रातिकूल्यं च जरायाः पंचहेतवः

थंड मध, अपथ्य/दुष्ट अन्न, वयोतीत स्त्रिया आणि मनाची प्रतिकूलता— ही जरेची पाच कारणे आहेत।

Verse 30

जरादुःखं न शक्नोमि नवे वयसि भूपते । कः समर्थो हि वै धर्तुं क्षमस्व त्वं ममाधुना

हे भूपते, नव्या वयात जरेचे दुःख मी सहन करू शकत नाही. ते धरण्यास कोण समर्थ आहे? आता मला क्षमा करा।

Verse 31

यदुं क्रुद्धो महाराजः शशाप द्विजनंदन । राज्यार्हो न च ते वंशः कदाचिद्वै भविष्यति

हे द्विजनंदना, क्रोधाने महाराजाने यदूला शाप दिला— “तू आणि तुझा वंश कधीही राज्यास योग्य होणार नाही।”

Verse 32

बलतेजः क्षमाहीनः क्षात्रधर्मविवर्जितः । भविष्यति न संदेहो मच्छासनपराङ्मुखः

तो बलवान् व तेजस्वी होईल; पण क्षमाहीन व क्षात्रधर्मवर्जित होईल. कारण तो माझ्या आज्ञेपासून पराङ्मुख झाला आहे—यात संशय नाही.

Verse 33

यदुरुवाच । निर्दोषोहं महाराज कस्माच्छप्तस्त्वयाधुना । कृपां कुरुष्व दीनस्य प्रसादसुमुखो भव

यदू म्हणाला—हे महाराज, मी निर्दोष आहे; मग तुम्ही आत्ता मला का शाप दिलात? या दीनावर कृपा करा; प्रसन्नमुख होऊन अनुग्रह करा.

Verse 34

राजोवाच । महादेवः कुले ते वै स्वांशेनापि हि पुत्रक । करिष्यति विसृष्टिं च तदा पूतं कुलं तव

राजा म्हणाला—बाळा, तुझ्या कुळात महादेव आपल्या अंशानेही एक प्रकटता घडवील; तेव्हा तुझे कुल पवित्र होईल.

Verse 35

यदुरुवाच । अहं पुत्रो महाराज निर्दोषः शापितस्त्वया । अनुग्रहो दीयतां मे यदि मे वर्त्तते दया

यदू म्हणाला—हे महाराज, मी तुमचा पुत्र आहे; तरीही निर्दोष असून तुमच्याकडून शापित झालो. जर माझ्यावर दया असेल, तर मला अनुग्रह द्या.

Verse 36

राजोवाच । यो भवेज्ज्येष्ठपुत्रस्तु पितुर्दुःखापहारकः । राज्यदायं सुभुंक्ते च भारवोढा भवेत्स हि

राजा म्हणाला—जो ज्येष्ठ पुत्र असतो, तो पित्याचे दुःख दूर करतो; तोच राज्याचा वारसा योग्य रीतीने भोगतो आणि तोच कुलाचा भार वाहतो.

Verse 37

त्वया धर्मं न प्रवृत्तमभाष्योसि न संशयः । भवता नाशिताज्ञा मे महादंडेन घातिनः

तू धर्म प्रवर्तिला नाहीस—यात संशय नाही; आणि तू युक्तिवचनाने समजणारा नाहीस. तू माझी आज्ञा नष्ट केलीस व महादंडाने घाव घालतोस।

Verse 38

तस्मादनुग्रहो नास्ति यथेष्टं च तथा कुरु । यदुरुवाच । यस्मान्मे नाशितं राज्यं कुलं रूपं त्वया नृप

म्हणून तुझ्यावर अनुग्रह नाही—तुला जसे वाटेल तसे कर. यदू म्हणाला: हे नृप, तू माझे राज्य, माझे कुल आणि माझे रूपही नष्ट केलेस।

Verse 39

तस्माद्दुष्टो भविष्यामि तव वंशपतिर्नृप । तव वंशे भविष्यंति नानाभेदास्तु क्षत्त्रियाः

म्हणून, हे नृप, मी तुझ्या वंशाचा दुष्ट अधिपती होईन; आणि तुझ्या वंशात नानाभेदांचे क्षत्रिय उत्पन्न होतील।

Verse 40

तेषां ग्रामान्सुदेशांश्च स्त्रियो रत्नानि यानि वै । भोक्ष्यंति च न संदेहो अतिचंडा महाबलाः

ते निःसंशय गावं व सुंदर देश, तसेच स्त्रिया व जे काही रत्नधन आहे ते भोगतील/हडपतील; कारण ते अतिचंड व महाबली असतील।

Verse 41

मम वंशात्समुत्पन्नास्तुरुष्का म्लेच्छरूपिणः । त्वया ये नाशिताः सर्वे शप्ताः शापैः सुदारुणैः

माझ्या वंशातून तुरुष्क उत्पन्न झाले, जे म्लेच्छरूपधारी होते. ज्यांना तू नष्ट केलेस ते सर्व अतिदारुण शापांनी शप्त व पीडित झाले आहेत।

Verse 42

एवं बभाषे राजानं यदुः क्रुद्धो नृपोत्तम । अथ क्रुद्धो महाराजः पुनश्चैवं शशाप ह

अशा प्रकारे क्रुद्ध झालेला यदु, हे नृपोत्तम, राजाला बोलला. तेव्हा महाराजही क्रोधाने संतप्त होऊन पुन्हा अशाच शब्दांनी शाप देऊ लागला.

Verse 43

मत्प्रजानाशकाः सर्वे वंशजास्ते शृणुष्व हि । यावच्चंद्रश्च सूर्यश्च पृथ्वी नक्षत्रतारकाः

ऐक—तुझे सर्व वंशज माझ्या प्रजेचा नाश करणारे ठरतील; जोवर चंद्र-सूर्य, पृथ्वी आणि नक्षत्र-तारे अस्तित्वात आहेत तोवर.

Verse 44

तावन्म्लेच्छाः प्रपक्ष्यंते कुंभीपाके चरौ रवे । कुरुं दृष्ट्वा ततो बालं क्रीडमानं सुलक्षणम्

तोवर म्लेच्छ कुम्भीपाक नरकात, सूर्याचा प्रवास चालू असेपर्यंत, भाजले जातील. मग तेथे खेळणारा सुलक्षण बालक पाहून ते कुरुकडे पाहू लागले.

Verse 45

समाह्वयति तं राजा न सुतं नृपनंदनम् । शिशुं ज्ञात्वा परित्यक्तः सकुरुस्तेन वै तदा

राजाने त्याला बोलावले, हे नृपनंदना; पण त्याला पुत्र म्हणून मान्य केले नाही. तो केवळ शिशु आहे असे कळताच, त्या वेळी कुरुने त्याला टाकून दिले.

Verse 46

शर्मिष्ठायाः सुतं पुण्यं तं पूरुं जगदीश्वरः । समाहूय बभाषे च जरा मे गृह्यतां पुनः

मग जगदीश्वराने शर्मिष्ठेचा पुण्यवान पुत्र पूरु याला बोलावून म्हटले—“माझी जरा, म्हणजे वृद्धावस्था, पुन्हा तू स्वीकार.”

Verse 47

भुंक्ष्व राज्यं मया दत्तं सुपुण्यं हतकंटकम् । पूरुरुवाच । राज्यं देवे न भोक्तव्यं पित्रा भुक्तं यथा तव

माझ्या दिलेलं हे अतिपुण्य, कण्टकरहित राज्य भोग. पूरु म्हणाला—हे देव! पित्याने जसं आधी भोगलेलं राज्य पुत्राने स्वीकारून भोगू नये; जसं तू भोगलंस तसं.

Verse 48

त्वदादेशं करिष्यामि जरा मे दीयतां नृप । तारुण्येन ममाद्यैव भूत्वा सुंदररूपदृक्

हे नृप! मी तुझा आदेश पाळीन. मला जरा दे; आणि आजच तरुण होऊन मी सुंदर रूपाचे दर्शन घेईन.

Verse 49

भुंक्ष्व भोगान्सुकर्माणि विषयासक्तचेतसा । यावदिच्छा महाभाग विहरस्व तया सह

सुकर्मांनी मिळालेले भोग विषयासक्त मनाने उपभोग. हे महाभाग! जशी इच्छा असेल तितका काळ तिच्यासह विहार कर.

Verse 50

यावज्जीवाम्यहं तात जरां तावद्धराम्यहम् । एवमुक्तस्तु तेनापि पूरुणा जगतीपतिः

हे तात! मी जिवंत असेपर्यंत तितक्याच काळ जरा धारण करीन. असे पूरुनेही जगतीपतीला सांगितले.

Verse 51

हर्षेण महताविष्टस्तं पुत्रं प्रत्युवाच सः । यस्माद्वत्स ममाज्ञा वै न हता कृतवानिह

महान आनंदाने भरून तो पुत्राला म्हणाला—हे वत्सा! तू येथे माझी आज्ञा मोडली नाहीस; म्हणून तू योग्य कृत्य केलेस.

Verse 52

तस्मादहं विधास्यामि बहुसौख्यप्रदायकम् । यस्माज्जरागृहीता मे दत्तं तारुण्यकं स्वकम्

म्हणून मी बहुसुख देणारा असा उपाय करीन; कारण जरेने ग्रासलेलो असतानाही माझे स्वतःचे तारुण्य मला पुन्हा प्राप्त झाले आहे।

Verse 53

तेन राज्यं प्रभुंक्ष्व त्वं मया दत्तं महामते । एवमुक्तः सुपूरुश्च तेन राज्ञा महीपते

हे महामते! माझ्याकडून दिलेले हे राज्य तू भोग व राज्य कर. त्या राजाने असे म्हटल्यावर, हे महीपते, सुपूरूनेही तो भार स्वीकारला।

Verse 54

तारुण्यंदत्तवानस्मै जग्राहास्माज्जरां नृप । ततः कृते विनिमये वयसोस्तातपुत्रयोः

हे नृप! त्याने त्याला तारुण्य दिले आणि त्याच्याकडून जरा घेतली. अशा रीतीने पिता-पुत्रांच्या वयाचा विनिमय पूर्ण झाला।

Verse 55

तस्माद्वृद्धतरः पूरुः सर्वांगेषु व्यदृश्यत । नूतनत्वं गतो राजा यथा षोडशवार्षिकः

म्हणून पूरु सर्व अंगांनी अधिक वृद्ध दिसू लागला; आणि राजा नवतारुण्याला पोहोचला, जणू तो सोळा वर्षांचा आहे।

Verse 56

रूपेण महताविष्टो द्वितीय इव मन्मथः । धनूराज्यं च छत्रं च व्यजनं चासनं गजम्

अतुल रूपलावण्याने तो जणू दुसरा मन्मथच भासला; आणि तेथे राजधनुष्य, राजछत्र, चवर, सिंहासन व गजही होते।

Verse 57

कोशं देशं बलं सर्वं चामरं स्यंदनं तथा । ददौ तस्य महाराजः पूरोश्चैव महात्मनः

त्या महात्म्यास राजा पूरूने कोश, देश, सर्व सैन्य तसेच चामर व रथ इत्यादी राजचिन्हेही अर्पण केली।

Verse 58

कामासक्तश्च धर्मात्मा तां नारीमनुचिंतयन् । तत्सरः सागरप्रख्यंकामाख्यं नहुषात्मजः

धर्मात्मा असूनही नहुषपुत्र कामासक्त झाला; त्या स्त्रीचे सतत चिंतन करीत त्याने सागरासारखे विशाल ‘कामा’ नावाचे सरोवर निर्माण केले।

Verse 59

अश्रुबिंदुमती यत्र जगाम लघुविक्रमः । तां दृष्ट्वा तु विशालाक्षीं चारुपीनपयोधराम्

जिथे अश्रुबिंदुमतीकडे लघुविक्रम गेला; आणि तिला विशाल नेत्रांची, सुंदर व भरदार स्तनांची पाहून—

Verse 60

विशालां च महाराजः कंदर्पाकृष्टमानसः । राजोवाच । आगतोऽस्मि महाभागे विशाले चारुलोचने

मग कंदर्पाने आकृष्ट झालेल्या मनाचा महाराज विशालेस म्हणाला— “हे महाभागे विशाले, हे चारुलोचने, मी आलो आहे।”

Verse 61

जरात्यागःकृतो भद्रे तारुण्येन समन्वितः । युवा भूत्वा समायातो भवत्वेषा ममाधुना

हे भद्रे, मी जरा टाकून दिली असून तारुण्याने युक्त झालो आहे; युवा होऊन परत आलो आहे— आता ही (स्त्री) माझी होवो।

Verse 62

यंयं हि वांछते चैषा तंतं दद्मि न संशयः । विशालोवाच । यदा भवान्समायातो जरां दुष्टां विहाय च

“ही जे-जे इच्छिते, ते-ते मी निःसंशय देतो.” विशाल म्हणाला—“आपण दुष्ट जरा टाकून येथे आलात तेव्हा…”

Verse 63

दोषेणैकेनलिप्तोसि भवंतं नैव मन्यते । राजोवाच । मम दोषं वदस्व त्वं यदि जानासि निश्चितम्

एका दोषाने लिप्त झाल्यामुळे तो तुम्हाला मान देत नाही. राजा म्हणाला—“तुला निश्चयाने माहीत असेल तर माझा दोष सांग.”

Verse 64

तं तु दोषं परित्यक्ष्येगुणरूपंनसंशयः

परंतु तो दोष मी परित्याग करीन; निःसंशय मी गुणस्वरूपात स्थित होईन.

Verse 78

इति श्रीपद्मपुराणेभूमिखंडेवेनोपाख्यानेमातापितृतीर्थवर्णने ययातिचरितेऽष्टसप्ततितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात, वेन-उपाख्यानात, माता-पितृ तीर्थवर्णन व ययातिचरित्रातील अठ्ठ्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला.