Adhyaya 76

Verse 1

सुकर्मोवाच । सौरिर्दूतैस्तथा सर्वैः सह स्वर्गं जगाम सः । द्रष्टुं तत्र सहस्राक्षं देववृंदैः समावृतम्

सुकर्म म्हणाला—त्यानंतर सौरि सर्व दूतांसह स्वर्गाला गेला, तेथे देववृंदांनी वेढलेल्या सहस्राक्ष इंद्राचे दर्शन घेण्यासाठी।

Verse 2

धर्मराजं समायांतं ददर्श सुरराट्तदा । समुत्थाय त्वरायुक्तो दत्वा चार्घमनुत्तमम्

तेव्हा देवांचा राजा धर्मराज येताना पाहून, घाईने उठला आणि उत्तम अर्घ्य अर्पून त्यांचा सत्कार केला।

Verse 3

पप्रच्छागमनं तस्य कथयस्व ममाग्रतः । समाकर्ण्य महद्वाक्यं देवराजस्य भाषितम्

देवराजाचे महान वचन ऐकून तो विचारू लागला—“त्याचे आगमन माझ्यासमोर सांग.”

Verse 4

धर्मराजोऽब्रवीत्सर्वं ययातेश्चरितं महत् । धर्मराज उवाच । श्रूयतां देवदेवेश यस्मादागमनं मम

धर्मराजांनी राजा ययातीचे महान चरित्र सर्वथा सांगितले। धर्मराज म्हणाले—हे देवदेवेश, माझ्या येण्याचे कारण ऐका।

Verse 5

कथयाम्यहमत्रापि येनाहमागतस्तव । नहुषस्यात्मजेनापि वैष्णवेन महात्मना

इथेही मी सांगतो की मी तुमच्यापाशी कसा आलो। नहुषाचा पुत्र, तो महात्मा वैष्णव मला येथे घेऊन आला।

Verse 6

वैष्णवाश्च कृता मर्त्या ये वसंति महीतले । वैकुंठस्य समं रूपं मर्त्यलोकस्य वै कृतम्

जे मर्त्य वैष्णव होऊन पृथ्वीवर वास करतात, ते मर्त्यलोकाला वैकुंठासारखे रूप देतात।

Verse 7

अमरा मानवा जाता जरारोगविवर्जिताः । पापमेव न कुर्वंति असत्यं न वदंति ते

ते मानव अमरांसारखे जन्मले—जरा व रोगरहित। ते कधीही पाप करीत नसत आणि असत्य बोलत नसत।

Verse 8

कामक्रोधविहीनास्ते लोभमोहविवर्जिताः । दानशीला महात्मानः सर्वे धर्मपरायणाः

ते काम-क्रोधरहित, लोभ-मोहवर्जित होते। दानशील ते महात्मे सर्वजण धर्मपरायण होते।

Verse 9

सर्वधर्मैः समर्चंति नारायणमनामयम् । तेन वैष्णवधर्मेण मानवा जगतीतले

सर्व धर्मांनी ते निरामय नारायणाचे विधिपूर्वक पूजन करितात; त्या वैष्णवधर्मामुळेच पृथ्वीवर मानवांचे जीवन मार्गी लागते व चालते।

Verse 10

निरामया वीतशोकाः सर्वे च स्थिरयौवनाः । दूर्वा वटा यथा देव विस्तारं यांति भूतले

सर्वजण निरोगी व शोकमुक्त होतात, आणि सर्वांचे यौवन स्थिर राहते; हे देवा, दूर्वा व वटवृक्षाप्रमाणे ते पृथ्वीवर विस्तार पावतात।

Verse 11

तथा ते विस्तरं प्राप्ताः पुत्रपौत्रैः प्रपौत्रकैः । तेषां पुत्रैः प्रपौत्रैश्च वंशाद्वंशांतरं गताः

अशा रीतीने पुत्र, पौत्र व प्रपौत्रांद्वारे त्यांनी वाढ व विस्तार प्राप्त केला; आणि त्या वंशजांच्या पुत्र-प्रपौत्रांमुळे त्यांचा वंश एका शाखेतून दुसऱ्या शाखेत पसरत गेला।

Verse 12

एवं हि वैष्णवः सर्वो जरामृत्युविवर्जितः । मर्त्यलोकः कृतस्तेन नहुषस्यात्मजेन वै

अशा प्रकारे खरोखर प्रत्येक वैष्णव जरा व मृत्यूपासून मुक्त होतो; नहुषाच्या त्या पुत्रानेच हा मर्त्यलोक असा घडविला।

Verse 13

पदभ्रष्टोस्मि संजातो व्यापारेण विवर्जितः । एतत्सर्वं समाख्यातं मम कर्मविनाशनम्

मी माझ्या पदावरून भ्रष्ट झालो असून उपजीविकेच्या व्यवहारापासून वंचित झालो आहे; मी सर्व सांगितले—माझ्या कर्मांचा नाश कसा झाला ते।

Verse 14

एवं ज्ञात्वा सहस्राक्ष लोकस्यास्य हितं कुरु । एतत्ते सर्वमाख्यातं यथापृष्टोस्मि वै त्वया

हे सहस्राक्षा! हे जाणून या लोकाचे हित कर. तू जसे विचारलेस तसे सर्व मी तुला सांगितले आहे.

Verse 15

एतस्मात्कारणादिंद्र आगतस्तव सन्निधौ । इंद्र उवाच । पूर्वमेव मया दूत आगमाय महात्मनः

या कारणामुळे इंद्र तुझ्या सन्निधी आला आहे. इंद्र म्हणाला—हे महात्मन्, तुला बोलावण्यासाठी मी आधीच दूत पाठविला होता.

Verse 16

प्रेषितो धर्मराजेंद्र दूतेनास्यापि भाषितम् । नाहं स्वर्गसुखस्यार्थी नागमिष्ये दिवं पुनः

हे धर्मराजेंद्र! तुझ्या पाठविलेल्या दूतामार्फतही त्याने सांगितले—मला स्वर्गसुख नको; मी पुन्हा दिव्यलोकात जाणार नाही.

Verse 17

स्वर्गरूपं करिष्यामि सर्वं तद्भूमिमंडलम् । इत्याचचक्षे भूपालः प्रजापाल्यं करोति सः

मी हे सर्व भूमिमंडळ स्वर्गासारखे करीन—असे राजाने जाहीर केले; आणि तो प्रजापालनाच्या कर्तव्यात तत्पर झाला.

Verse 18

तस्य धर्मप्रभावेण भीतस्तिष्ठामि सर्वदा । धर्म उवाच । येनकेनाप्युपायेन तमानय सुभूपतिम्

त्याच्या धर्मप्रभावाने भयभीत होऊन मी सदैव सावध राहतो. धर्म म्हणाला—कुठल्याही उपायाने त्या श्रेष्ठ राजाला इथे आण.

Verse 19

देवराज महाभाग यदीच्छसि मम प्रियम् । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य धर्मस्यापि सुराधिपः

हे देवराज, हे महाभाग! जर तू माझे प्रिय करावयास इच्छितोस…—धर्माचे हे वचन ऐकून देवाधिपती इंद्र (शक्र) विचारात पडला।

Verse 20

चिंतयामास मेधावी सर्वतत्वेन भूपते । कामदेवं समाहूय गंधर्वांश्च पुरंदरः

हे भूपते! मेधावी पुरंदर (इंद्र) यांनी सर्व तत्त्वांनी विचार केला; मग कामदेवाला बोलावून गंधर्वांनाही पाचारण केले।

Verse 21

मकरंदं रतिं देव आनिनाय महामनाः । तथा कुरुत वै यूयं यथाऽगच्छति भूपतिः

हे देव! महामनाने मकरंद व रती यांना आणले आहे; म्हणून तुम्ही सर्वांनी असे करा की राजा येथे येईल।

Verse 22

यूयं गच्छन्तु भूर्लोकं मयादिष्टा न संशयः । काम उवाच । युवयोस्तु प्रियं पुण्यं करिष्यामि न संशयः

तुम्ही सर्व माझ्या आज्ञेने भूरलोकास जा—यात संशय नाही. काम म्हणाला—तुम्हा दोघांसाठी मी निश्चयच प्रिय व पुण्य कर्म करीन, यातही संशय नाही.

Verse 23

राजानं पश्य मां चैव स्थितं चैव समा युधि । तथेत्युक्त्वा गताः सर्वे यत्र राजा स नाहुषिः

राजाला पाहा—आणि मलाही—मी येथे युद्धात समत्वाने उभा आहे. ‘तथास्तु’ असे म्हणून ते सर्व जिथे राजा नाहुष होता तिथे गेले।

Verse 24

नटरूपेण ते सर्वे कामाद्याः कर्मणा द्विज । आशीर्भिरभिनंद्यैव ते च ऊचुः सुनाटकम्

हे द्विजा! कामादि सर्वांनी कर्मयोगाने नटाचे रूप धारण केले; आशीर्वादांनी त्याचे अभिनंदन करून ते म्हणाले—“हे खरोखरच उत्तम नाटक आहे.”

Verse 25

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ययातिः पृथिवीपतिः । सभां चकार मेधावी देवरूपां सुपंडितैः

त्यांचे वचन ऐकून पृथ्वीपति राजा ययातीने, मेधावी होऊन, श्रेष्ठ पंडितांच्या साहाय्याने देवसदृश वैभवयुक्त सभामंडप उभारला.

Verse 26

समायातः स्वयं भूपो ज्ञानविज्ञानकोविदः । तेषां तु नाटकं राजा पश्यमानः स नाहुषिः

ज्ञान-विज्ञानात निपुण असा तो भूप स्वतः तेथे आला; नाहुषवंशी राजा त्यांच्या नाटकाचे दर्शन घेत राहिला.

Verse 27

चरितं वामनस्यापि उत्पत्तिं विप्ररूपिणः । रूपेणाप्रतिमा लोके सुस्वरं गीतमुत्तमम्

त्यात वामनभगवानांचे चरित्रही गायिले गेले, तसेच ब्राह्मणरूप धारण करणाऱ्याची उत्पत्तीही; जगात अनुपम रूप असलेल्या त्या प्रभूचे ते उत्तम, मधुरस्वरी गीत होते.

Verse 28

गायमाना जरा राजन्नार्यारूपेण वै तदा । तस्या गीतविलासेन हास्येन ललितेन च

हे राजन्! त्या वेळी जरेने आर्यारूप धारण करून गायन सुरू केले; तिच्या गीतविलासाने, मधुर हास्याने आणि ललित मोहकतेने (सर्वांना मंत्रमुग्ध केले).

Verse 29

मधुरालापतस्तस्य कंदर्पस्य च मायया । मोहितस्तेन भावेन दिव्येन चरितेन च

त्याच्या मधुर वचनांनी आणि कंदर्प (कामदेव) यांच्या मायेनें तो मोहित झाला। त्या दिव्य भावाने व दिव्य चरित्रानेही तो भ्रमित होऊन गेला॥

Verse 30

बलेश्चैव यथारूपं विंध्यावल्या यथा पुरा । वामनस्य यथारूपं चक्रे मारोथ तादृशम्

जसा पूर्वी बलीचा रूप होते—जसे विंध्यावलीला ज्ञात होते—तसाच तेव्हा मार (कामदेव) वामनासारखे रूप धारण करून उभा राहिला॥

Verse 31

सूत्रधारः स्वयं कामो वसंतः पारिपार्श्वकः । नटीवेषधरा जाता सा रतिर्हृष्टवल्लभा

स्वतः कामदेव सूत्रधार झाला आणि वसंत त्याचा पार्श्वसेवक झाला। प्रियाला आनंद देणारी रती नटीच्या वेषात प्रकट झाली॥

Verse 32

नेपथ्यांतश्चरी राजन्सा तस्मिन्नृत्यकर्मणि । मकरंदो महाप्राज्ञः क्षोभयामास भूपतिम्

हे राजन्, त्या नृत्यकर्म चालू असताना नेपथ्यामध्ये फिरणाऱ्या महाप्राज्ञ मकरंदाने राजाच्या मनात क्षोभ निर्माण केला॥

Verse 33

यथायथा पश्यति नृत्यमुत्तमं गीतं समाकर्णति स क्षितीशः । तथातथा मोहितवान्स भूपतिं नटीप्रणीतेन महानुभावः

जसा-जसा क्षितीश उत्तम नृत्य पाहू लागला व गीत ऐकू लागला, तसा-तसा नटीच्या मार्गदर्शनाने तो महानुभाव राजाला पुन्हा पुन्हा अधिक मोहित करू लागला॥

Verse 76

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थे ययातिचरित्रे षट्सप्ततितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात वेनोपाख्यानांतर्गत मातापितृतीर्थ येथे ययातिचरित्रविषयक शहात्तरावा अध्याय समाप्त झाला।