Adhyaya 69

Verse 1

मातलिरुवाच । अथ धर्माः शिवेनोक्ताः शिवधर्मागमोत्तमाः । ज्ञेया बहुविधास्ते च कर्मयोगप्रभेदतः

मातली म्हणाला—आता शिवाने सांगितलेले, उत्तम शिवधर्म-आगमातील धर्म कर्मयोगाच्या भेदांनुसार अनेक प्रकारचे आहेत, असे जाणावे।

Verse 2

हिंसादिदोषनिर्मुक्ताः क्लेशायासविवर्जिताः । सर्वभूतहिताः शुद्धाः सूक्ष्मायासा महत्फलाः

ही साधने हिंसा इत्यादी दोषांपासून मुक्त, क्लेश व कष्टापासून रहित, सर्व प्राणिमात्राच्या हितासाठी आणि शुद्ध आहेत; अल्प सूक्ष्म प्रयत्नानेही महान फल देणारी आहेत।

Verse 3

अनंतशाखाकलिताः शिवमूलैकसंश्रिताः । ज्ञानध्यानसुपुष्पाढ्याः शिवधर्माः सनातनाः

सनातन शिवधर्म अनंत शाखांनी युक्त वृक्षासारखे आहेत; त्यांचे मूळ केवळ शिवातच आहे, आणि ज्ञान-ध्यानाच्या सुंदर पुष्पांनी ते समृद्ध आहेत।

Verse 4

धारयंति शिवं यस्माद्धार्यते शिवभाषितैः । शिवधर्माः स्मृतास्तस्मात्संसारार्णवतारकाः

हे शिवाला धारण करतात, आणि शिववचनानुसार आचरण करणाऱ्यांद्वारे शिवही धारण केला जातो; म्हणून हे ‘शिवधर्म’ म्हणून स्मरणीय—संसाररूपी समुद्रातून तारून नेणारे।

Verse 5

तथाऽहि सा क्षमा सत्यं ह्रीः श्रद्धेन्द्रियसंयमः । दानमिज्यातपोदानं दशकं धर्मसाधनम्

खरेच हे—क्षमा, सत्य, ह्री (लज्जा), श्रद्धा व इंद्रियसंयम; दान, इज्या (पूजन-यज्ञभाव), तप, आणि पुन्हा दान—हा दहांचा समूह धर्मसाधन आहे।

Verse 6

अथ व्यस्तैः समस्तैर्वा शिवधर्मैरनुष्ठितैः । शिवैकरस्य संप्राप्तैर्गतिरेकैव कल्पिता

आता शिवधर्मांचे आचरण वेगवेगळे केले तरी किंवा सर्व एकत्र केले तरी—जो भक्त शिवावर एकनिष्ठ होतो, त्याच्यासाठी एकच परम गती सांगितली आहे.

Verse 7

यथा भूः सर्वभूतानां स्थानं साधारणं स्मृतम् । तत्तथा शिवभक्तानां तुल्यं शिवपुरंस्मृतम्

जशी पृथ्वी सर्व प्राण्यांचे सामान्य स्थान मानली जाते, तशीच शिवभक्तांचे समान निवासस्थान ‘शिवपुर’ असे स्मरणात आहे.

Verse 8

यथेह सर्वभूतानां भोगाः सातिशयाः स्मृताः । नानापुण्यविशेषेण भोगाः शिवपुरे तथा

जसे या लोकी सर्व प्राण्यांचे भोग वेगवेगळ्या उत्कर्षाचे मानले जातात, तसेच शिवपुरातही विविध पुण्यविशेषानुसार भोग भिन्न भिन्न असतात.

Verse 9

शुभाशुभफलं चापि भुज्यते सर्वदेहिभिः । शिवधर्मस्य चैकस्य फलं तत्रोपभुज्यते

सर्व देहधारी शुभ-अशुभ कर्मांचे फळ भोगतात; परंतु तेथे त्या एकमेव शिवधर्माच्या मार्गाचे फळ विशेषतः उपभोगले जाते.

Verse 10

यस्य यादृग्भवेत्पुण्यं श्रद्धापात्रविशेषतः । भोगाः शिवपुरे तस्य ज्ञेयाः सातिशयाः शुभाः

ज्याचे पुण्य जसे असेल—विशेषतः श्रद्धा आणि पात्राच्या श्रेष्ठतेनुसार—शिवपुरात त्याचे शुभ भोग तसेच अतिशय व विशेष जाणावे.

Verse 11

स्थानप्राप्तिः परं तुल्या भोगाः शांतिमयाः स्थिताः । कुर्यात्पुण्यं महत्तस्मान्महाभोगजिगीषया

परम पदाची प्राप्ती धर्मात्म्यांस तुल्य आहे; तेथील भोग शांतिमय स्थितीत असतात. म्हणून महाभोग जिंकण्याच्या इच्छेने महान् पुण्य करावे.

Verse 12

सर्वातिशयमेवैकं भावितं च सुरोत्तमैः । आत्मभोगाधिपत्यं स्याच्छिवः सर्वजगत्पतिः

हेच एक सर्वातिशय उत्कृष्ट आहे—देवश्रेष्ठांनीही हेच प्रतिपादिले आहे. आपल्या भोगांवर स्वाधीन अधिपत्य असलेले, सर्व जगताचे स्वामी शिव आहेत.

Verse 13

केचित्तत्रैव मुच्यंते ज्ञानयोगरता नराः । आवर्तंते पुनश्चान्ये संसारे भोगतत्पराः

काही जण ज्ञानयोगात रत होऊन तेथेच मुक्त होतात; पण इतर भोगात तत्पर राहून पुन्हा संसारात परत येतात.

Verse 14

तस्माद्विमुक्तिमिच्छंस्तु भोगासक्तिं च वर्जयेत् । विरक्तः शांतचित्तात्मा शिवज्ञानमवाप्नुयात्

म्हणून जो विमुक्ती इच्छितो त्याने भोगासक्तीचा त्याग करावा. विरक्त, शांतचित्त व शांतात्मा होऊन तो शिवज्ञान प्राप्त करतो.

Verse 15

ये चापीशान्यहृदया यजंतीशं प्रसंगतः । तेषामपि ददातीशः स्थानं भावानुरूपतः

ज्यांच्या हृदयात ईशभक्ती नाही, तरीही जे प्रसंगवश प्रभूची पूजा करतात—ईश त्यांनाही त्यांच्या भावानुरूप स्थान देतो.

Verse 16

तत्रार्चयंति ये रुद्रं सकृदुच्छिन्नकल्मषाः । तेषां पिशाचलोकेषु भोगानीशः प्रयच्छति

जे तेथे रुद्राचे एकदाही पूजन करतात, त्यांची पापे छिन्न होतात; त्यांच्या हेतु प्रभू पिशाच-लोकांतही भोग प्रदान करतो।

Verse 17

संतप्ता दुःखभारेण म्रियंते सर्वदेहिनः । अन्नदः पुण्यदः प्रोक्तः प्राणदश्चापि सर्वदः

दुःखाच्या भाराने संतप्त सर्व देहधारी मरतात; म्हणून अन्नदाता हा पुण्यदाता म्हणतात; अन्नदाता प्राणदाता देखील—तो सर्वदाताच आहे।

Verse 18

तस्मादन्नप्रदानेन सर्वदानफलं लभेत् । त्रैलोक्ये यानि रत्नानि भोगस्त्रीवाहनानि च

म्हणून अन्नदानाने सर्व दानांचे फळ मिळते; त्रैलोक्यातील रत्ने, तसेच भोग, स्त्रिया व वाहने यांचेही फळ प्राप्त होते।

Verse 19

अन्नदानप्रदः सर्वमिहामुत्र फलं लभेत् । यस्यान्नपानपुष्टांगः कुरुते पुण्यसंचयम्

अन्नदान करणारा इहलोकी व परलोकी सर्व फळ मिळवतो; कारण अन्न-पानाने पुष्ट झालेल्या अंगांनी मनुष्य पुण्यसंचय करतो।

Verse 20

अन्नप्रदातुस्तस्यार्धं कर्तुश्चार्धं न संशयः । धर्मार्थकाममोक्षाणां देहः परमसाधनम्

पुण्याचा अर्धा भाग अन्नदात्याचा आणि अर्धा दान करविणाऱ्याचा—यात संशय नाही। धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष यांसाठी देह हे परम साधन आहे।

Verse 21

स्थितिस्तस्यान्नपानाभ्यामतस्तत्सर्वसाधनम् । अन्नं प्रजापतिः साक्षादन्नं विष्णुः शिवः स्वयम्

त्याची स्थिती अन्न व पान यांवरच अवलंबून आहे; म्हणून तेच (अन्न) सर्व साधनांचे साधन आहे. अन्न साक्षात् प्रजापती, अन्नच विष्णू आणि अन्नच स्वयं शिव आहे.

Verse 22

तस्मादन्नसमं दानं न भूतं न भविष्यति । त्रयाणामपि लोकानामुदकं जीवनं स्मृतम्

म्हणून अन्नदानासारखे दान ना कधी झाले, ना पुढे होईल. तिन्ही लोकांसाठी जल हेच जीवन मानले गेले आहे.

Verse 23

पवित्रमुदकं दिव्यं शुद्धं सर्वरसायनम् । अन्नपानाश्व गो वस्त्र शय्या सूत्रासनानि च

पवित्र जल—दिव्य, शुद्ध व सर्वरसायन—दान करण्यास योग्य आहे; तसेच अन्न-पान, घोडे, गायी, वस्त्रे, शय्या आणि दोरी-विणलेली आसनेही.

Verse 24

प्रेतलोके प्रशस्तानि दानान्यष्टौ विशेषतः । एवं दानविशेषेण धर्मराजपुरं नरः

प्रेतलोकी विशेषतः आठ प्रकारची दाने प्रशंसनीय आहेत. अशा दानविशेषाने मनुष्य धर्मराज (यम) यांच्या नगरीस पोहोचतो.

Verse 25

यस्माद्याति सुखेनैव तस्माद्धर्मं समाचरेत् । ये पुनः क्रूरकर्माणः पापादानविवर्जिताः

कारण यामुळे मनुष्य सहजच कल्याण प्राप्त करतो, म्हणून धर्माचे आचरण करावे. परंतु जे क्रूरकर्मी, पापात रत व दानरहित आहेत, त्यांना ती गती मिळत नाही.

Verse 26

भुंजते दारुणं दुःखं नरके नृपनंदन । तथा सुखं प्रभुंजंति दानकर्तार एव तु

हे नृपनंदना! दानापासून दूर राहणारे नरकात दारुण दुःख भोगतात; आणि खरे तर दानकर्तेच पूर्ण सुखाचा उपभोग घेतात।

Verse 27

तेषां तु संभवेत्सौख्यं कर्मयोगरतात्मनाम् । अप्रमेयगुणैर्दिव्यैर्विमानैः सर्वकामकैः

कर्मयोगात रत असलेल्या चित्तधारकांना निश्चयच सुख प्राप्त होते—अप्रमेय गुणांनी युक्त, दिव्य व सर्वकामदायक विमानांद्वारे।

Verse 28

असंख्यैस्तत्पुरं व्याप्तं प्राणिनामुपकारकैः । सहस्रसोमदिव्यं वा सूर्यतेजः समप्रभम्

ती पुरी असंख्य अशा प्राण्यांनी व्यापलेली होती जे सर्व जीवांचे उपकारक होते; ती सहस्र चंद्रांसारखी दिव्य आणि सूर्यतेजासमान प्रभामय होती।

Verse 29

रुद्रलोकमिति प्रोक्तमशेषगुणसंयुतम् । सर्वेषां शिवभक्तानां तत्पुरं परिकीर्तितम्

ते ‘रुद्रलोक’ म्हणून कथिले जाते, जे सर्व गुणांनी संपन्न आहे; आणि तेच सर्व शिवभक्तांचे नगर (धाम) म्हणून कीर्तित आहे।

Verse 30

रुद्रक्षेत्रे मृतानां च जंगमस्थावरात्मनाम् । अप्येकदिवसं भक्त्या यः पूजयति शंकरम्

रुद्रक्षेत्रात मृत—जंगम वा स्थावर—प्राण्यांसाठीही, जो तेथे भक्तीने एक दिवस जरी शंकराची पूजा करतो, तो महान फल प्राप्त करतो।

Verse 31

सोपि याति शिवस्थानं किं पुनर्बहुशोर्चयन् । वैष्णवा विष्णुभक्ताश्च विष्णुध्यानपरायणाः

तोही शिवधामास जातो; मग जो वारंवार पूजन करतो त्याचे काय सांगावे! तसेच वैष्णव, विष्णुभक्त, जे विष्णुध्यानात परायण आहेत, ते निश्चयाने परम पद प्राप्त करतात।

Verse 32

तेपि गच्छंति वैकुंठे समीपं देवचक्रिणः । ब्रह्मवादी च धर्मात्मा ब्रह्मलोकं प्रयाति सः

तेही वैकुंठास जातात—देवचक्रधारी प्रभूच्या सान्निध्यात. आणि ब्रह्मविद्येचा उपदेशक, धर्मात्मा पुरुष ब्रह्मलोकास प्राप्त होतो।

Verse 33

पुण्यकर्ता सुपुण्येन पुण्यलोकं प्रयाति च । तस्मादीशे सदा भक्तिं भावयेदात्मनात्मनि

पुण्यकर्म करणारा उत्तम पुण्याने पुण्यलोकास जातो. म्हणून आपल्या आत्म्यात, आपल्या द्वारेच, ईश्वराविषयी सदैव भक्तिभाव वाढवावा।

Verse 34

हरौ वापि महाराज युक्तात्मा ज्ञानवान्स्वयम् । तस्मात्सर्वविचारेण भावदोषविचारतः

महाराज, हरिच्या बाबतीतही मन संयमित ठेवून स्वतः खरा ज्ञानी व्हावे. म्हणून सर्व गोष्टींचा विचार करून, विशेषतः अंतःभावातील दोष तपासून (योग्य आचरण करावे)।

Verse 35

एवं विष्णुप्रभावेण विशिष्टेनापि कर्मणा । नरः स्थानमवाप्येतदेशभावानुरूपतः

अशा रीतीने विष्णूच्या प्रभावाने—आणि विशिष्ट पुण्यकर्मानेही—मनुष्य देश व आपल्या भाव-स्वभावानुसार योग्य ते स्थान (गती) प्राप्त करतो।

Verse 36

इत्येतदपरं प्रोक्तं श्रीमच्छिवपुरं महत् । देहिनां कर्मनिष्ठानां पुनरावर्त्तकं स्मृतम्

अशा प्रकारे हा दुसरा विषय सांगितला—महान् व श्रीसम्पन्न शिवपुर. देहधारी, कर्मनिष्ठ जनांना तो पुनः संसारात परत आणणारा आहे, असे स्मरणात आहे.

Verse 37

ऊर्ध्वं शिवपुराज्ज्ञेयं वैष्णवं लोकमुत्तमम् । वैष्णवा मानवा यांति विष्णुध्यानपरायणाः

शिवपुराच्या वर वैष्णवांचा परम उत्तम लोक जाणावा. विष्णुध्यानात परायण असलेले वैष्णव जन तेथेच जातात.

Verse 38

ब्राह्मणा ब्रह्मलोकं तु सदाचारा नरोत्तमाः । प्रयांति यज्विनः सर्वे पुरीं तां तत्त्वकोविदाः

सदाचारयुक्त श्रेष्ठ ब्राह्मण—यज्ञ करणारे व तत्त्वज्ञ—ते सर्व त्या ब्रह्मलोक-नगरीसच प्राप्त होतात.

Verse 39

ऐंद्रं लोकं तथा यांति क्षत्रिया युद्धशालिनः । अन्ये च पुण्यकर्त्तारः पुण्यलोकान्प्रयांति ते

युद्धात निपुण वीर क्षत्रियही ऐंद्र लोकास जातात; आणि इतर पुण्यकर्म करणारे पुण्यलोकांना प्राप्त होतात.

Verse 69

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने पितृतीर्थे ययाति । चरिते एकोनसप्ततितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात, वेनोपाख्यानांतर्गत पितृतीर्थ व राजा ययातीचरित विषयक एकोणसत्तरावा अध्याय समाप्त झाला.