Adhyaya 65
Greatness of the Mother-and-Father Tīrtha (within the Vena Episode)
या अध्यायात राजा ययाती दिव्य सारथी मातलीला विचारतो—धर्माचे रक्षण करणारे शरीर स्वर्गाला का जात नाही? मातली सांगतो की आत्मा पंचमहाभूतांहून भिन्न आहे; भूतांचे खरे एकत्रीकरण होत नाही, आणि वार्धक्य व मृत्यूसमयी ती आपापल्या स्थानात विलीन होतात. तो पृथ्वी–देहाची उपमा देतो—जशी ओलसर माती मऊ होऊन मुंग्या व उंदरांनी भेदली जाते, तसा देह सूज, फोड-पुरळ, कृमी आणि वेदनादायक गाठींनी ग्रस्त होतो. निष्कर्ष असा की देहाचा पार्थिव अंश पृथ्वीवरच राहतो; केवळ प्राणसंयोगाने स्वर्गयोग्यता मिळत नाही—स्वर्गारोहण आत्मा व पुण्यामुळे होते, नश्वर देहामुळे नव्हे. हा वेन-प्रसंगातील ‘मातृ-पितृ तीर्थ’ महात्म्याचा अध्याय आहे।
Shlokas
Verse 1
ययातिरुवाच । धर्मस्य रक्षकः कायो मातले चात्मना सह । नाकमेष न प्रयाति तन्मे त्वं कारणं वद
ययाती म्हणाला— हे मातले, हा देह आत्म्यासह धर्माचा रक्षक राहिला, तरीही स्वर्गाला जात नाही; याचे कारण मला सांग.
Verse 2
मातलिरुवाच । पंचानामपि भूतानां संगतिर्नास्ति भूपते । आत्मना सह वर्तंते संगत्या नैव पंच ते
मातली म्हणाला— हे भूपते, पंचभूतांमध्येही खरी एकता नाही. ते आत्म्यासहच कार्य करतात; केवळ परस्पर-संगतीने ते एक होत नाहीत.
Verse 3
सर्वेषां तत्र संघातः कायग्रामे प्रवर्तते । जरया पीडिताः सर्वेः स्वंस्वं स्थानं प्रयांति ते
तेथे देह-ग्रामात सर्वांचा संघात कार्यरत होतो. पण जरा येऊन सर्व पीडित झाले की ते प्रत्येकजण आपल्या-आपल्या स्थानी निघून जातात.
Verse 4
यथा रसाधिका पृथ्वी महाराज प्रकल्पिता । रसैः क्लिन्ना ततः पृथ्वी मृदुत्वं याति भूपते
हे महाराज! जशी पृथ्वी रसांनी परिपूर्ण अशी रचिली आहे, तशीच त्या रसांनी भिजल्यावर, हे भूपते, पृथ्वी मृदू होते।
Verse 5
भिद्यते पिपीलिकाभिर्मूषिकाभिस्तथैव च । छिद्राण्येव प्रजायंते वल्मीकाश्च महोदराः
ती मुंग्यांनी आणि तसेच उंदरांनी भेदली जाते; फक्त छिद्रेच निर्माण होतात आणि मोठ्या पोटाचे वारूळही उभे राहतात।
Verse 6
तद्वत्काये प्रजायंते गंडमाला विचार्चिकाः । कृमिभिर्भिद्यमानश्च काय एष नरोत्तम
तसेच देहात गंडमाळा व विचार्चिका (त्वचारोग) उत्पन्न होतात; आणि हे नरोत्तम, हा देह कृमींनी भेदला जात क्षीण होतो।
Verse 7
गुल्मास्तत्र प्रजायंते सद्यः पीडाकरास्तदा । एभिर्दोषैः समायुक्तः कायोयं नहुषात्मज । कथं प्राणसमायोगाद्दिवं याति नरेश्वर
तेथे तत्क्षणी वेदना देणारे गुल्म (गाठ/अर्बुद) उत्पन्न होतात. हे नहुषात्मजा! अशा दोषांनी युक्त हा देह, हे नरेश्वर, केवळ प्राणसंयोगाने स्वर्गाला कसा जाईल?
Verse 8
काये पार्थिवभागोऽयं समानार्थं प्रतिष्ठितः । न कायः स्वर्गमायाति यथा पृथ्वी तथास्थितः
देहात हा पार्थिव भाग त्याच प्रयोजनासाठी प्रतिष्ठित आहे. देह स्वर्गाला जात नाही; तो पृथ्वीप्रमाणे इथेच स्थिर राहतो।
Verse 9
एतत्ते सर्वमाख्यातं दोषौघैः पार्थिवस्य यः
हे सर्व तुला सांगितले आहे—दोषसमूहांनी पीडित त्या राजाचा वृत्तान्त।
Verse 65
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थ । माहात्म्ये पंचषष्टितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात वेनोपाख्यानांतर्गत ‘मातापितृतीर्थ-माहात्म्य’ हा पंचसष्टितम अध्याय समाप्त झाला।