Adhyaya 64

Verse 1

पिप्पलौवाच । पितुःप्रसादभावाद्वै यदुना सुखमुत्तमम् । कथं प्राप्तं सुभुक्तं च तन्मे विस्तरतो वद

पिप्पल म्हणाला—पित्याच्या कृपेने यदूला जे परम सुख मिळाले, ते कसे प्राप्त झाले आणि कसे योग्य रीतीने उपभोगले गेले? ते मला विस्ताराने सांगा।

Verse 2

कस्मात्पापप्रभावं च रुरुर्भुंक्ते द्विजोत्तम । सकलं विस्तरेणापि वद मे कुंडलात्मज

हे द्विजोत्तम! रुरु नावाचा प्राणी पापाचा परिणाम का भोगतो? हे कुंडलपुत्रा, सर्व काही मला विस्ताराने सांग।

Verse 3

सुकर्मोवाच । श्रूयतामभिधास्यामि चरित्रं पापनाशनम् । नहुषस्य सुपुण्यस्य ययातेश्च महात्मनः

सुकर्म म्हणाला—ऐका, मी पापनाशक चरित्र सांगतो—अतिपुण्यवान नहुष आणि महात्मा ययाती यांची कथा।

Verse 4

सोमवंशात्प्रभूतो हि नहुषो मेदिनीपतिः । दानधर्माननेकांश्च चका रह्यतुलानपि

सोमवंशातून नहुष हा मेदिनीचा अधिपती झाला; त्याने दानधर्माचे अनेक, परिमाणाने अतुल, आचरण केले.

Verse 5

मखानामश्वमेधानामियाज शतमुत्तमम् । वाजपेयशतं चापि अन्यान्यज्ञाननेकधा

त्याने उत्तम अश्वमेध यज्ञांचे शंभर वेळा अनुष्ठान केले; तसेच शंभर वाजपेय आणि अनेक प्रकारचे इतर यज्ञही केले.

Verse 6

आत्मनः पुण्यभावेन इंद्रलोकमवाप सः । पुत्रं धर्मगुणोपेतं प्रजापालं चकार सः

स्वतःच्या पुण्यभावाने त्याने इंद्रलोक प्राप्त केला; आणि धर्मगुणांनी युक्त पुत्राला प्रजांचा पालक व शासक म्हणून नेमले.

Verse 7

ययातिं सत्यसंपन्नं धर्मवीर्यं महामतिम् । एंद्रं पदं गतो राजा तस्य पुत्रः पदे स्वके

सत्यसंपन्न, धर्मवीर्य व महामती राजा ययाती ऐंद्र पदास गेला; आणि त्याचा पुत्र आपल्या योग्य पदावर स्थिर राहिला.

Verse 8

ययातिः सत्यसंपन्नः प्रजा धर्मेण पालयेत् । स्वयमेव प्रपश्येत्स प्रजाकर्माणि तान्यपि

सत्यसंपन्न राजा ययातीने धर्माने प्रजांचे पालन करावे; आणि प्रजांची ती कर्मे तो स्वतः प्रत्यक्ष पाहावी.

Verse 9

याजयामास धर्मज्ञः श्रुत्वा धर्ममनुत्तमम् । यज्ञतीर्थादिकं सर्वं दानपुण्यं चकार सः

अनुत्तम धर्मोपदेश ऐकून त्या धर्मज्ञाने यज्ञ करविले; तसेच यज्ञतीर्थादि संबंधी सर्व कर्मे व दानाचे पुण्यही त्याने केले।

Verse 10

राज्यं चकार मेधावी सत्यधर्मेण वै तदा । यावदशीतिसहस्राणि वर्षाणां नृपनंदनः

तेव्हा त्या मेधावी नृपनंदनाने सत्यधर्माप्रमाणे राज्य केले—अशी ऐंशी हजार वर्षे।

Verse 11

तावत्कालं गतं तस्य ययातेस्तु महात्मनः । तस्य पुत्राश्च चत्वारस्तद्वीर्यबलविक्रमाः

त्या काळात महात्मा ययातीचे आयुष्य पूर्ण झाले. त्याचे चार पुत्र होते, जे वीर्य, बल व पराक्रमाने प्रसिद्ध होते।

Verse 12

तेषां नामानि वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः । तस्यासीज्ज्येष्ठपुत्रस्तु रुरुर्नाम महाबलः

आता मी त्यांची नावे सांगतो—एकाग्र मनाने ऐक. त्याचा ज्येष्ठ पुत्र ‘रुरु’ नावाचा महाबलवान होता।

Verse 13

पुरुर्नाम द्वितीयोऽभूत्कुरुश्चान्यस्तृतीयकः । यदुर्नाम स धर्मात्मा चतुर्थो नृपतेः सुतः

दुसरा पुत्र ‘पुरु’ नावाचा होता, तिसरा ‘कुरु’; आणि चौथा धर्मात्मा राजपुत्र ‘यदु’ नावाचा होता।

Verse 14

एवं चत्वारः पुत्राश्च ययातेस्तु महात्मनः । तेजसा पौरुषेणापि पितृतुल्यपराक्रमाः

अशा रीतीने महात्मा ययातीचे चार पुत्र होते; तेज व पौरुष यांत ते पित्याप्रमाणेच पराक्रमी होते।

Verse 15

एवं राज्यं कृतं तेन धर्मेणापि ययातिना । तस्य कीर्तिर्यशो भावस्त्रैलोक्ये प्रचुरोभवत्

अशा प्रकारे ययातीने धर्माने राज्य चालविले; त्याची कीर्ती, यश व सद्भाव त्रैलोक्यात फारच पसरला।

Verse 16

विष्णुरुवाच । एकदा तु द्विजश्रेष्ठो नारदो ब्रह्मनंदनः । एंद्रं लोकं गतो राजन्द्रष्टुं चैव पुरंदरम्

विष्णू म्हणाले—हे राजन्, एकदा द्विजश्रेष्ठ नारद, ब्रह्मदेवांचा प्रिय पुत्र, पुरंदर इंद्राचे दर्शन घेण्यासाठी इंद्रलोकी गेला।

Verse 17

सहस्राक्षस्ततोपश्यद्धुताशनसमप्रभम् । देवो विप्रं समायांतं सर्वज्ञं ज्ञानपंडितम्

तेव्हा सहस्राक्ष इंद्राने अग्निसमान तेजस्वी, सर्वज्ञ व ज्ञानपंडित असा तो ब्राह्मण येताना पाहिला।

Verse 18

पूजितं मधुपर्काद्यैर्भक्त्या नमितकंधरः । निवेश्य चासने पुण्ये पप्रच्छ मुनिपुंगवम्

मधुपर्क इत्यादींनी पूजन करून, भक्तीने मान वाकवून, पवित्र आसनी बसवून इंद्राने त्या मुनिश्रेष्ठास प्रश्न केला।

Verse 19

इंद्र उवाच । कस्मादागमनं तेद्य किमर्थमिह चागतः । किं ते हि सुप्रियं विप्र करोम्यद्य महामुने

इंद्र म्हणाला—आज तुझे आगमन कशामुळे झाले आणि तू येथे कशासाठी आला आहेस? हे विप्र, हे महामुने, आज तुझ्यासाठी सर्वाधिक प्रिय असे कोणते कार्य मी करू?

Verse 20

नारद उवाच । देवराज कृतं सर्वं भक्त्या यच्च प्रभाषितम् । संतुष्टोस्मि महाप्राज्ञ प्रश्नोत्तरं वदाम्यहम्

नारद म्हणाले—हे देवराज, भक्तीने तू जे काही केलेस आणि जे बोललास, त्याने मी संतुष्ट आहे. हे महाप्राज्ञ, आता मी तुझ्या प्रश्नांची उत्तरे सांगतो.

Verse 21

महीलोकात्सुसंप्राप्तः सांप्रतं तव मंदिरम् । त्वामन्वेष्टुं समायातो दृष्ट्वा नाहुषमेव च

पृथ्वीलोकातून कुशलतेने येऊन आता मी तुझ्या मंदिरात पोहोचलो आहे. तुला शोधण्यासाठी आलो असून नहुषालाही मी प्रत्यक्ष पाहिले आहे.

Verse 22

इंद्र उवाच । सत्यधर्मेण को राजा प्रजाः पालयते सदा । सर्वधर्मसमायुक्तः श्रुतवाञ्ज्ञानवान्गुणी

इंद्र म्हणाला—सत्यधर्माने कोणता राजा सदैव प्रजांचे पालन करतो—जो सर्वधर्मसमायुक्त, श्रुतवान, ज्ञानवान आणि गुणी आहे?

Verse 23

पृथिव्यामस्ति को राजा वेदज्ञो ब्राह्मणप्रियः । ब्रह्मण्यो वेदविच्छूरो यज्वा दाता सुभक्तिमान्

पृथ्वीवर असा कोण राजा आहे जो वेदज्ञ व ब्राह्मणप्रिय आहे; ब्रह्मण्य, वेदविचारात तेजस्वी; यज्ञ करणारा, दानशूर आणि उत्तम भक्तीने युक्त आहे?

Verse 24

नारद उवाच । एभिर्गुणैस्तु संयुक्तो नहुषस्यात्मजो बली । यस्य सत्येन वीर्येण सर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः

नारद म्हणाले—या गुणांनी संयुक्त असा नहुषाचा पराक्रमी पुत्र होता; ज्याच्या सत्य व शौर्यामुळे सर्व लोक दृढपणे प्रतिष्ठित आहेत।

Verse 25

भवादृशो हि भूर्लोके ययातिर्नहुषात्मजः । भवान्स्वर्गे स चैवास्ति भूतले भूतिवर्धनः

भूलोकात तुमच्यासारखा नहुषपुत्र ययाति आहे. तुम्ही स्वर्गात आहात आणि तो पृथ्वीवर—समृद्धी वाढविणारा।

Verse 26

पितुः श्रेष्ठो महाराज ह्यश्वमेधशतं तथा । वाजपेयशतं चक्रे ययातिः पृथिवीपतिः

हे महाराज, पृथ्वीपति ययाति पित्यापेक्षा श्रेष्ठ ठरला; त्याने शंभर अश्वमेध आणि तसेच शंभर वाजपेय यज्ञ केले।

Verse 27

दत्तान्यनेकरूपाणि दानानि तेन भक्तितः । गवां लक्षसहस्राणि गवां कोटिशतानि च

भक्तिभावाने त्याने अनेक प्रकारची दाने दिली—गायींची लक्षो-हजारो संख्या, तसेच गायींची शेकडो कोटीही।

Verse 28

कोटिहोमांश्चकाराथ लक्षहोमांस्तथैव च । भूमिदानादि दानानि ब्राह्मणेभ्योददाच्च यः

त्याने कोटीसंख्येने होम केले आणि तसेच लक्षसंख्येनेही; तसेच भूमिदान इत्यादी दाने ब्राह्मणांना अर्पण केली।

Verse 29

सर्वं येन स्वरूपं हि धर्मस्य परिपालितम् । एवं गुणैः समायुक्तो ययातिर्नहुषात्मजः

ज्याने सर्व प्रकारे धर्माचे खरे स्वरूप पूर्णपणे पाळले—तो नहुषपुत्र ययाती अशा गुणांनी युक्त होता।

Verse 30

वर्षाणां तु सहस्राणि अशीतिर्नृपसत्तमः । राज्यं चकार सत्येन यथा दिवि भवानिह

हे नृपश्रेष्ठ! त्याने ऐंशी हजार वर्षे सत्याच्या बळावर राज्य केले—जसे आपण येथे पृथ्वीवर, जणू स्वर्गातच, करता।

Verse 31

सुकर्मोवाच । एवमाकर्ण्य देवेंद्रो नारदात्स मुनीश्वरात् । समालोच्य स मेधावी संभीतो धर्मपालनात्

सुकर्मा म्हणाला—मुनीश्वर नारदांकडून हे ऐकून देवेंद्र इंद्राने विचार केला; तो मेधावी धर्मपालनाविषयी भयभीत झाला।

Verse 32

शतयज्ञप्रभावेण नहुषो हि पुरा मम । एंद्रं पदं गतो वीरो देवराजोभवत्पुरा

शतयज्ञांच्या प्रभावाने माझ्या वंशातील वीर नहुष पूर्वी इंद्रपदाला पोहोचला आणि तेव्हा देवराज झाला।

Verse 33

शची बुद्धिप्रभावेण पदभ्रष्टो व्यजायत । तादृशोयं महाराजः पितुस्तुल्यपराक्रमः

शचीच्या बुद्धीच्या प्रभावाने तो पदभ्रष्ट होऊनही पुन्हा प्रतिष्ठित झाला। असा हा महाराज—पित्याइतका पराक्रमी।

Verse 34

प्राप्स्यते नात्र संदेहः पदमैंद्रं न संशयः । येन केनाप्युपायेन तं भूपं दिवमानये

तो निश्चयाने प्राप्त करील—यात संशय नाही; तो खचितच पद्मेन्द्रपदाला पोहोचेल। ज्या कोणत्याही उपायाने त्या राजाला स्वर्गात आणा।

Verse 35

इत्येवं चिंतयामास तस्माद्भीतः सुरेश्वरः । भूपालस्य नृपश्रेष्ठ ययातेः सुमहद्भयात्

असे विचार करून देवेश्वर भयभीत झाला—हे नृपश्रेष्ठ—राजा ययातीमुळे उत्पन्न झालेल्या अतिमहाभयाने।

Verse 36

तमानेतुं ततो दूतं प्रेषयामास देवराट् । नहुषस्य विमानं तु सर्वकामसमन्वितम्

मग त्याला आणण्यासाठी देवराजाने दूत पाठविला। आणि नहुषाचे विमान सर्व काम्य भोगांनी युक्त होते।

Verse 37

सारथिं मातलिं नाम विमानेन समन्वितम् । गतो हि मातलिस्तत्र यत्रास्ते नहुषात्मजः

विमानासह मातली नावाचा सारथी तेथे गेला, जिथे नहुषाचा पुत्र निवास करीत होता।

Verse 38

प्रहितः सुरराजेन समानेतुं महामतिम् । सभायां वर्त्तमानस्तु यथा इंद्र प्रःशोभते

सुरराजाने महामतीला आणण्यासाठी पाठविलेला तो सभेत उभा राहिला आणि इंद्रासारखा तेजस्वी शोभू लागला।

Verse 39

तथा ययातिर्धर्मात्मा स्वसभायां विराजते । तमुवाच महात्मानं राजानं सत्यभूषणम्

अशा रीतीने धर्मात्मा ययाती आपल्या सभेत तेजस्वी दिसत होता। तेव्हा त्याने सत्यभूषण त्या महात्मा राजाला संबोधिले।

Verse 40

सारथिर्देवराजस्य शृणु राजन्वचो मम । प्रहितो देवराजेन सकाशं तव सांप्रतम्

मी देवराजाचा सारथी आहे; हे राजन्, माझे वचन ऐक. देवराजानेच मला आत्ता तुझ्याकडे पाठविले आहे.

Verse 41

यद्ब्रूते देवराजस्तु तत्सर्वं सुमनाः कुरु । आगंतव्यं त्वया देव एंद्रं लोकं हि नान्यथा

देवराज जे काही सांगतील ते सर्व आनंदी मनाने कर. हे देव, तुला इंद्रलोकात नक्की यावेच लागेल; अन्यथा नाही.

Verse 42

पुत्रे राज्यं विसृज्यैव कृत्वा चांतेष्टिमुत्तमाम् । इलो राजा महातेजा वसते नहुषात्मज

पुत्राकडे राज्य सोपवून आणि उत्तम अंत्येष्टी करून, नहुषपुत्र महातेजस्वी राजा इल तेथे वास करू लागला.

Verse 43

पुरूरवा महावीर्यो विप्रचित्तिर्महामनाः । शिबिर्वसति तत्रैव मनुरिक्ष्वाकु भूपतिः

तेथे महावीर्य पुरूरवा, महामना विप्रचित्ती आणि शिबी वास करतात; तसेच तेथेच मनु आणि राजा इक्ष्वाकूही राहतात.

Verse 44

सगरो नाम मेधावी नहुषश्च पिता तव । ऋतवीर्यः कृतज्ञश्च शंतनुश्च महामनाः

सगर नावाचा मेधावी राजा होता आणि नहुष तुझा पिता होता. ऋतवीर्य कृतज्ञ होता आणि शंतनुही महामना होता.

Verse 45

भरतो युवनाश्वश्च कार्तवीर्यो नरेश्वरः । यज्ञानाहृत्य बहुधा मोदंते दिवि भूभृतः

भरत, युवनाश्व आणि नरेश्वर कार्तवीर्य—अनेक यज्ञांचे फळ प्राप्त करून—हे राजन्, स्वर्गात विविध प्रकारे आनंद मानतात.

Verse 46

अन्ये चैव तु राजानो यज्ञकर्मसु तत्पराः । सर्वे ते दिवि चेंद्रेण मोदंते स्वेन कर्मणा

इतर राजेही, जे यज्ञकर्मात तत्पर होते—ते सर्वजण आपल्या कर्मपुण्याने इंद्रासह स्वर्गात आनंद मानतात.

Verse 47

त्वं पुनः सर्वधर्मज्ञः सर्वधर्मेषु संस्थितः । शक्रेण सह मोदस्व स्वर्गलोके महीपते

आणि तू, हे महीपते, सर्वधर्मज्ञ व सर्वधर्मांत स्थित आहेस; शक्र (इंद्र) याच्यासह स्वर्गलोकी आनंद कर.

Verse 48

ययातिरुवाच । किं मया तत्कृतं कर्म येन मय्यर्थिता तव । इंद्रस्य देवराजस्य तत्सर्वं मे वदस्व च

ययाति म्हणाला—मी असे कोणते कर्म केले की तू विनंती घेऊन माझ्याकडे आला आहेस? देवराज इंद्राविषयी ते सर्व मला सांग.

Verse 49

मातलिरुवाचमातलि उपरि टिप्पणी । यदशीतिसहस्राणि वर्षाणां हि त्वया नृप । दानपुण्यादिकं कर्म यज्ञैस्तु परिसाधितम्

मातली म्हणाला—हे नृपा! तू ऐंशी हजार वर्षे यज्ञांच्या द्वारा दान‑पुण्यादी धर्मकर्म विधिपूर्वक पूर्ण केले आहेस।

Verse 50

दिवं गच्छ महाराज कर्मणा स्वेन भूपते । सखित्वं देवराजेन कुरु गच्छ सुरालयम्

हे महाराज, हे भूपते! आपल्या कर्माने स्वर्गास जा; देवराज इंद्राशी सख्य कर; सुरालयास प्रस्थान कर।

Verse 51

पंचात्मकं शरीरं च भूमौ त्यज महामते । दिव्यरूपं समास्थाय भुंक्ष्व भोगान्मनोनुगान्

हे महामते! पंचतत्त्वमय हे शरीर भूमीवर त्याग; दिव्यरूप धारण करून मनास अनुरूप भोगांचा उपभोग घे।

Verse 52

यथायथा कृता भूमौ यज्ञा दानं तपश्च ते । तथातथा स्वर्गभोगाः प्रार्थयंते नरेश्वर

हे नरेश्वर! भूमीवर तू ज्या प्रमाणात यज्ञ, दान व तप केले आहेस, त्याच प्रमाणात स्वर्गभोगांची प्राप्ती होते।

Verse 53

ययातिरुवाच । येन कायेन सिध्येत सुकृतं दुष्कृतं भुवि । मातले तत्कथं त्यक्त्वा गच्छेल्लोकमुपार्जितम्

ययाती म्हणाला—हे मातली! ज्या देहाने भूमीवर पुण्य व पाप सिद्ध होते, तोच देह त्यागून उपार्जित लोकास मनुष्य कसा जाईल?

Verse 54

मातलिरुवाच । यत्रैवोपार्जितं कायं पंचात्मकमिदं नृप । तत्तत्रैव परित्यज्य दिव्येनैव व्रजंति तम्

मातली म्हणाला—हे नृपा! जिथे हे पंचभूतात्मक शरीर प्राप्त होते, तिथेच ते सोडून, केवळ दिव्य (सूक्ष्म) देहाने ते त्या लोकास प्रस्थान करतात।

Verse 55

इतरे मानवाः सर्वे पापपुण्यप्रसाधकाः । तेऽपि कायं परित्यज्य अधऊर्ध्वं व्रजंति वै

इतर सर्व मानव पाप-पुण्याने घडविलेले असतात; तेही देह सोडून निश्चयाने अधः किंवा ऊर्ध्व गतीने जातात।

Verse 56

ययातिरुवाच । पंचात्मकेन कायेन सुकृतं दुष्कृतं नराः । उत्पाद्यैव प्रयांत्येव अधऊर्ध्वं तु मातले

ययाती म्हणाला—हे मातले! पंचभूतात्मक देहाने मनुष्य पुण्य व पाप दोन्ही निर्माण करतात; आणि ते करूनच अधः किंवा ऊर्ध्व गतीने प्रस्थान करतात।

Verse 57

को विशेषो हि धर्मज्ञ भूमौ कायं परित्यजेत् । पापपुण्यप्रभावाद्वै कायस्य पतनं भवेत्

हे धर्मज्ञ! भूमीवर देहत्याग करण्यात काय विशेष आहे? खरे तर पाप-पुण्याच्या प्रभावानेच देहाचा पतन (मृत्यू) होतो।

Verse 58

दृष्टांतो दृश्यते सूत प्रत्यक्षं मर्त्यमंडले । विशेषं नैव पश्यामि पापपुण्यस्य चाधिकम्

हे सूता! मर्त्यमंडळात प्रत्यक्ष दृष्टांत दिसतो; तरीही पाप व पुण्य यांत अधिक असा विशेष भेद मला दिसत नाही।

Verse 59

सत्यधर्मादिकं कर्म येन कायेन मानवः । समर्जयति वै मर्त्यस्तं कस्माद्विप्रसर्जयेत्

ज्या देहाने मनुष्य सत्य-धर्मादी कर्म करून पुण्य संपादित करतो, तोच देह मर्त्याने का बरं टाकून द्यावा?

Verse 60

आत्मा कायश्च द्वावेतौ मित्ररूपावुभावपि । कायं मित्रं परित्यज्य आत्मा याति सुनिश्चितः

आत्मा आणि देह—हे दोघेही मित्ररूप आहेत; तरीही देहरूपी मित्राला सोडून आत्मा निश्चयाने निघून जातो.

Verse 61

मातलिरुवाच । सत्यमुक्तं त्वया राजन्कायं त्यक्त्वा प्रयाति सः । संबंधो नास्ति तेनापि समं कायेन चात्मनः

मातली म्हणाले—हे राजन्, तुम्ही सत्यच बोललात. तो देह सोडून निघून जातो; म्हणून त्या (प्रस्थान करणाऱ्या आत्म्या)चा देहाशी खरा संबंध नाही, आणि देह आत्म्यासमानही नाही.

Verse 62

यस्मात्पंचत्वरूपोऽयं संधिजर्जरितः सदा । जरया पीड्यमानस्तु व्याधिभिर्दूषितः सदा

कारण हा देह पंचतत्त्वमय आहे; त्याचे सांधे सदैव झिजत राहतात; तो सतत जरेने पीडित आणि रोगांनी नेहमी दूषित असतो.

Verse 63

जरादोषैः प्रभग्नोऽसौ अत्र स्थातुं स नेच्छति । आकुलव्याकुलो भूत्वा जीवस्त्यक्त्वा प्रयाति सः

जरेच्या दोषांनी दबलेला जीव येथे राहू इच्छित नाही; अत्यंत व्याकुळ होऊन तो देह सोडून निघून जातो.

Verse 64

सत्येन धर्मपुण्यैश्च दानैर्नियमसंयमैः । अश्वमेधादिभिर्यज्ञैस्तीर्थैः संयमनैस्तथा

सत्य, धर्म-पुण्यकर्म, दान, व्रत व संयम यांनी; अश्वमेधादि यज्ञांनी; तीर्थसेवनाने तसेच विविध संयमन-तपांनी—इष्ट आध्यात्मिक पुण्यफल प्राप्त होते।

Verse 65

सुपुण्यैः सुकृतैश्चान्यैर्जरा नैव प्रधार्यते । पातकैश्च महाराज द्रवते कायमेव सा

अतिपुण्य व अन्य सत्कर्मांनीही जरा खरोखर थांबत नाही; पण पापांनी, हे महाराज, ती देहच वितळवून क्षीण करते।

Verse 66

ययातिरुवाच । कस्माज्जरा समुत्पन्ना कस्मात्कायं प्रपीडयेत् । मम विस्तरतस्त्वं च वक्तुमर्हसि सत्तम

ययाती म्हणाला—“जरा कशामुळे उत्पन्न होते आणि ती देहाला का पीडित करते? हे सत्पुरुषश्रेष्ठ, तुम्ही मला हे सविस्तर सांगावे।”

Verse 67

मातलिरुवाच । हंत ते वर्णयिष्यामि जरायाः परिकारणम् । यस्माच्चेयं समुद्भूता कायमध्ये नृपोत्तम

मातली म्हणाला—“ऐक, मी तुला जरेचे मूळ कारण सांगतो—हे नृपोत्तम, ती देहाच्या मध्यात कशी उत्पन्न होते ते वर्णन करीन।”

Verse 68

पंचभूतात्मकः कायो विषयैः पंचभिः श्रितः । यदात्मा त्यजते राजन्स कायः परिधक्ष्यते

हा देह पंचमहाभूतांनी बनलेला असून पंच विषयांवर आधारलेला आहे. हे राजन्, आत्मा जेव्हा याला त्यागते, तेव्हा हा देह दहनासाठी अर्पित होतो।

Verse 69

वह्निना दीप्यमानस्तु सरसो ज्वलते नृप । तस्माद्विजायते धूमो धूमान्मेघाश्च जज्ञिरे

हे नृपा! अग्नी प्रज्वलित झाला की सरोवरही जणू जळू लागते. त्यातून धूर उत्पन्न होतो आणि त्या धुरापासून मेघ जन्माला येतात.

Verse 70

मेघादापः प्रवर्तंते अद्भ्यः पृथ्वी प्रकल्पते । जलमायाति साध्वी सा यथा नारी रजस्वला

मेघांतून जल प्रवाहित होते; जलापासून पृथ्वीची रचना होते. ती साध्वी पृथ्वी जलाने परिपूर्ण होते—जशी रजस्वला नारी.

Verse 71

तस्मात्प्रजायते गंधो गंधाद्रसो नृपोत्तम । रसात्प्रभवते चान्नमन्नाच्छुक्रं न संशयः

म्हणून गंध उत्पन्न होतो; गंधापासून रस होतो, हे नृपोत्तमा. रसापासून अन्न उत्पन्न होते आणि अन्नापासून शुक्र—यात संशय नाही.

Verse 72

शुक्राद्धि जायते कायः कुरूपः काय एव च । यथा पृथ्वी सृजेद्गंधान्रसैश्चरति भूतले

खरेच शुक्रापासून देह जन्मतो—कुरूप असो वा सुरूप, तो देहच. जशी पृथ्वी गंध निर्माण करते आणि रसांसह भूतलावर वावरते.

Verse 73

तथा कायश्चरेन्नित्यं रसाधारो हि सर्वशः । गंधश्च जायते तस्माद्गंधाद्रसो भवेत्पुनः

त्याप्रमाणे देह नित्य चालता ठेवावा, कारण तो सर्वथा रसाचा आधार आहे. त्यातून गंध उत्पन्न होतो आणि गंधापासून पुन्हा रस प्रकटतो.

Verse 74

तस्माज्जज्ञे महावह्निर्दृष्टांतं पश्य भूपते । यथा काष्ठाद्भवेद्वह्निः पुनः काष्ठं प्रकाशयेत्

त्यापासून महावह्नी उत्पन्न झाला. हे भूपते, हा दृष्टान्त पाहा—जसा काष्ठातून अग्नी प्रकट होतो आणि तोच पुन्हा काष्ठाला प्रकाशित करतो.

Verse 75

कायमध्ये रसादग्निस्तद्वदेव प्रजायते । तत्र संचरते नित्यं कायं पुष्णाति भूपते

देहाच्या मध्यभागी रसापासून अग्नी तसाच उत्पन्न होतो. तो तेथे नित्य संचार करून देहाचे पोषण करतो, हे भूपते.

Verse 76

यावद्रसस्य चाधिक्यं तावज्जीवः प्रशांतिमान् । चरित्वा तादृशं वह्निः क्षुधारूपेण वर्तते

जोपर्यंत रसाचे आधिक्य असते तोपर्यंत जीव शांत असतो; पण ती अवस्था ओलांडल्यावर तोच वह्नी क्षुधारूपाने कार्य करतो.

Verse 77

अन्नमिच्छत्यसौ तीव्रः पयसा च समन्वितम् । प्रदानं लभते चान्नमुदकं चापि भूपते

तो तीव्रतेने दूधासहित अन्न इच्छितो; आणि हे भूपते, त्याला अर्पणरूपाने अन्न व पाणीही प्राप्त होते.

Verse 78

शोणितं चरते वह्निस्तद्वद्वीर्यं न संशयः । यक्ष्मरोगो भवेत्तस्मात्सर्वकायप्रणाशकः

वह्नी रक्तात संचारतो; तसेच वीर्यही—यात संशय नाही. त्यातून यक्ष्मा रोग उत्पन्न होतो, जो सर्व देहाचा नाश करणारा आहे.

Verse 79

रसाधिक्यं भवेद्राजन्नथ वह्निः प्रशाम्यति । रसेन पीड्यमानस्तु ज्वररूपोभिजायते

हे राजन्, रस (देहद्रव) अधिक झाल्यास जठराग्नी शांत/मंद होते; आणि रसाने पीडित झाल्यास ज्वररूप व्याधी उत्पन्न होते।

Verse 80

ग्रीवा पृष्ठं कटिं पायुं सर्वास्वेव तु संधिषु । आरुध्य तिष्ठते वह्निः काये वह्निः प्रवर्तते

ग्रीवा, पाठी, कटी, पायु तसेच सर्व सांध्यांवर आरूढ होऊन अग्नी तेथेच स्थिर राहतो; अशा रीतीने देहाग्नी सर्व शरीरात प्रवर्ततो।

Verse 81

तस्याऽधिक्यं चरेन्नित्यं कायं पुष्णाति सर्वतः । रसस्तु बंधमायाति बलरूपो भवेत्तदा

त्या (पोषक तत्त्वाची) नित्य अधिकता ठेवली असता देह सर्वतोमुखी पुष्ट होतो; तेव्हा रस दृढ बंधून बलरूप होतो।

Verse 82

अतिरिक्तो बलेनैव वीर्यान्मर्माणि चालयेत् । तेनैव जायते कामः शल्यरूपो भवेन्नृप

अतिरिक्त वीर्य/तेज केवळ बळामुळे मर्मस्थाने हलविते; त्यातूनच काम उत्पन्न होतो आणि हे नृप, तो शल्यासारखा वेदनादायक ठरतो।

Verse 83

सकामाग्निः समाख्यातो बलनाशकरो नृप । मैथुनस्य प्रसंगेन विनाशत्वं कलेवरे

हे नृप, यास ‘सकामाग्नी’ असे म्हणतात, तो बळाचा नाश करणारा आहे; मैथुनाच्या आसक्तीने देह विनाश पावतो।

Verse 84

नारीं च संश्रयेत्प्राणी पीडितः कामवह्निना । मैथुनस्य प्रसंगेन मूर्छितः कामकर्शितः

कामाग्नीने पीडित प्राणी स्त्रीचा आश्रय घेतो; मैथुनाच्या प्रसंगाने ओढला जाऊन तो मूर्च्छित होतो, कामाने कृश होतो।

Verse 85

तेजोहीनो भवेत्कायो बलहानिश्च जायते । बलहीनो यदा स्याद्वै दुर्बलो वह्निनेरितः

देह तेजहीन झाला की बलहानी होते; आणि जेव्हा तो खरोखर बलहीन होतो, तेव्हा अग्नीने प्रेरित झाल्यासारखा दुर्बल बनतो।

Verse 86

स वह्निः प्रचरेत्काये शोणितं शुक्रमेव च । शुक्रशोणितयोर्नाशाच्छून्यदेहोभिजायते

तो वह्नी देहात संचार करतो आणि रक्त व वीर्य दोन्हीही भस्म करतो; शुक्र-शोणित नष्ट झाल्यावर देह शून्य व निर्जीव होतो।

Verse 87

अतीव जायते वायुः प्रचंडो दारुणाकृतिः । विवर्णो दुःखसंतप्तः शून्यबुद्धिस्ततो भवेत्

मग अतिशय प्रचंड, दारुण रूपाचा वायू उत्पन्न होतो; मनुष्य विवर्ण होतो, दुःखाने दग्ध होतो आणि नंतर बुद्धी शून्य होते।

Verse 88

दृष्टा श्रुता तु या नारी तच्चित्तो भ्रमते सदा । तृप्तिर्न जायते काये लोलुपे चित्तवर्त्मनि

जी स्त्री फक्त पाहिली किंवा फक्त ऐकली तरी, तिच्यात चित्त गुंतले की मनुष्य सतत भटकतो; लोभाने चाललेल्या देहात, चित्ताच्या चंचल वाटेवर तृप्ती कधीच होत नाही।

Verse 89

विरूपश्च सुरूपश्च ध्यानान्मध्ये प्रजायते । बलहीनो यदा कामी मांसशोणितसंक्षयात्

गर्भाधानाच्या कर्मामुळे अपत्य कधी विरूप तर कधी सुरूप जन्मते. आणि कामासक्त पुरुष मांस व रक्तक्षयाने बलहीन झाला की तसेच परिणाम उद्भवतात.

Verse 90

पलितं जायते काये नाशिते कामवह्निना । तस्मात्संजायते कामी वृद्धो भूत्वा दिनेदिने

कामरूपी अग्नीने देह दग्ध झाली की अंगावर पलित (पांढरे केस) येतात. म्हणून कामी पुरुष दिवसेंदिवस वृद्ध होत असूनही अधिकाधिक कामासक्त होतो.

Verse 91

सुरते चिंतते नारीं यथा वार्द्धुषिको नरः । तथातथा भवेद्धानिस्तेजसोऽस्य नरेश्वर

हे नरेश्वर! सुरताच्या वेळी जसा पुरुष दुसऱ्या स्त्रीचे चिंतन करतो, तसतसा त्याच्या तेजाचा व बलाचा ह्रास होतो.

Verse 92

तस्मात्प्रजायते कायो नाशरूपं समृच्छति । अग्निः प्रजायते भूयो जरारूपो न संशयः

म्हणून देह जन्म घेऊन शेवटी नाशरूपाला पोहोचतो. आणि पुन्हा तोच अग्नी जरेच्या रूपाने प्रकट होतो—यात संशय नाही.

Verse 93

प्राणिनां क्षयरूपेण ज्वरो भवति दारुणः । स्थावरा जंगमाः सर्वे ज्वरेण परिपीडिताः

प्राण्यांमध्ये क्षयरूपाने ज्वर अत्यंत दारुण होतो. स्थावर व जंगम—सर्वच ज्वराने पीडित व त्रस्त होतात.

Verse 94

नाशमायांति ते सर्वे बहुपीडा प्रपीडिताः । एतत्ते सर्वमाख्यातमन्यत्किं ते वदाम्यहम्

ते सर्व अनेक यातनांनी अत्यंत पीडित होऊन शेवटी नाशास जातात. हे सर्व मी तुला सांगितले; आता मी तुला आणखी काय सांगू?

Verse 95

एवमुक्तो महाराजो मातलिं वाक्यमब्रवीत्

असे संबोधित झाल्यावर महाराजाने मातलीला हे वचन सांगितले.