Adhyaya 63

Verse 1

सुकर्मोवाच । तयोश्चापि द्विजश्रेष्ठ मातापित्रोश्च स्नातयोः । पुत्रस्यापि हि सर्वांगे पतंत्यंबुकणा यदा

सुकर्म म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ! ती विधी झाल्यावर स्नान केलेल्या माता-पित्यांच्याही आणि पुत्राच्याही, जेव्हा त्याच्या सर्व अंगांवर जलकण पडतात—

Verse 2

सर्वतीर्थसमं स्नानं पुत्रस्यापि सुजायते । पतितं विकलं वृद्धमशक्तं सर्वकर्मसु

पुत्रासाठी असे स्नान सर्व तीर्थस्नानासमान फलदायी ठरते. पतित, विकल, वृद्ध आणि सर्व कर्मांत अशक्त असलेल्यालाही याचा लाभ होतो.

Verse 3

व्याधितं कुष्ठिनं तातं मातरं च तथाविधाम् । उपाचरति यः पुत्रस्तस्य पुण्यं वदाम्यहम्

जो पुत्र रोगी व कुष्ठपीडित पित्याची आणि तशीच मातृची प्रेमाने सेवा करतो, त्या पुत्राचे पुण्य मी सांगतो.

Verse 4

विष्णुस्तस्य प्रसन्नात्मा जायते नात्र संशयः । प्रयाति वैष्णवं लोकं यदप्राप्यं हि योगिभिः

त्याच्यावर विष्णु प्रसन्न व कृपाळू होतात—यात संशय नाही। तो वैष्णव लोकास प्राप्त होतो, जो योगींनाही दुर्लभ आहे।

Verse 5

पितरौ विकलौ दीनौ वृद्धावेतौ गुरू सुतः । महागदेन संप्राप्तौ परित्यजति पापधीः

जेव्हा आई-वडील अशक्त, दीन व वृद्ध होऊन महाभयंकर रोगाने ग्रस्त होतात, तेव्हा पापबुद्धी पुत्र त्यांना टाकून देतो।

Verse 6

पुत्रो नरकमाप्नोति दारुणं कृमिसंकुलम् । वृद्धाभ्यां च समाहूतो गुरूभ्यामिह सांप्रतम्

असा पुत्र कृमींनी भरलेल्या दारुण नरकास जातो; आणि आत्ताच येथे त्या दोन्ही वृद्ध, गुरुतुल्य जनांनी त्याला हाक मारली आहे।

Verse 7

न प्रयाति सुतो भूत्वा तस्य पापं वदाम्यहम् । विष्ठाशी जायते मूढो ग्रामघ्रोणी न संशयः

पुत्र असूनही तो योग्य मार्गाने जात नाही; त्याचे पाप मी सांगतो। तो मूढ, विष्ठाभक्षी आणि गावचा डुक्कर होऊन जन्मतो—यात संशय नाही।

Verse 8

यावज्जन्मसहस्रं तु पुनः श्वा चाभिजायते । पुत्रगेहेस्थितौ वृद्धौ माता च जनकस्तथा

हजार जन्मांपर्यंत तो पुन्हा पुन्हा कुत्रा होऊन जन्मतो; आणि इकडे वृद्ध आई व वडीलही पुत्राच्या घरातच आश्रित राहतात।

Verse 9

अभोजयित्वा तावन्नं स्वयमत्ति च यः सुतः । मूत्रं विष्ठां स भुंजीत यावज्जन्मसहस्रकम्

जो पुत्र त्यांना तितके अन्न आधी न खाऊ घालता स्वतःच खातो, तो सहस्र जन्मांपर्यंत मूत्र व विष्ठा भक्षण करीत राहतो।

Verse 10

कृष्णसर्पो भवेत्पापी यावज्जन्मशतद्वयम् । मातरंपितरं वृद्धमवज्ञाय प्रवर्त्तते

जो पापी वृद्ध माता-पित्याचा अवमान करून वागतो, तो दोनशे जन्मांपर्यंत कृष्णसर्प (काळा साप) होतो।

Verse 11

ग्राहोपि जायते दुष्टो जन्मकोटिशतैरपि । तावेतौ कुत्सते पुत्रः कटुकैर्वचनैरपि

कोट्यवधी जन्मांनंतरही पुत्र दुष्ट होऊ शकतो; आणि तोच पुत्र त्या दोघांना (माता-पित्यांना) कटु वचनांनीही निंदित करतो।

Verse 12

स च पापी भवेद्व्याघ्रः पश्चादृक्षः प्रजायते । मातरंपितरं पुत्रो यो न मन्येत दुष्टधीः

जो दुष्टबुद्धी पुत्र माता-पित्यांचा मान ठेवत नाही, तो पापी प्रथम व्याघ्र (वाघ) होतो आणि नंतर ऋक्ष (अस्वल) म्हणून जन्म घेतो।

Verse 13

कुंभीपाके वसेत्तावद्यावद्युगसहस्रकम् । नास्ति मातृसमं तीर्थं पुत्राणां च पितुः समम्

तो कुंभीपाक नरकात सहस्र युगांपर्यंत वास करतो। मातेप्रमाणे तीर्थ नाही, आणि पुत्रांसाठी पित्याप्रमाणे कोणी नाही।

Verse 14

तारणाय हितायैव इहैव च परत्र च । तस्मादहं महाप्राज्ञ पितृदेवं प्रपूजये

तारण व हितासाठी—इहलोकीही आणि परलोकीही—म्हणून, हे महाप्राज्ञ, मी पितृदेवांचे भक्तिभावाने पूजन करतो।

Verse 15

मातृदेवं सर्वदेव योगयोगी तथाभवम् । मातृपितृप्रसादेन संजातं ज्ञानमुत्तमम्

मी मातेला देव—खरे तर सर्व देवतांचेच स्वरूप—मानले; म्हणून मी योगाचा योगी झालो। मातापित्यांच्या प्रसादाने माझ्यात उत्तम ज्ञान उत्पन्न झाले।

Verse 16

त्रिलोकीयं समस्ता तु संयाता मम वश्यताम् । अर्वाचीनगतिं जाने देवस्यास्य महात्मनः

त्रिलोकीतील सर्व प्राणी माझ्या वशात आले आहेत; तरीही या महात्मा देवाची पुढील गती मी जाणतो।

Verse 17

वासुदेवस्य तस्यैव पराचीनां महामते । सर्वं ज्ञानं समुद्भूतं पितृमातृप्रसादतः

हे महामते, प्राचीनांमध्ये त्या वासुदेवापासूनच सर्व ज्ञान प्रकट झाले—पितृ-मातृप्रसादाने।

Verse 18

को न पूजयते विद्वान्पितरं मातरं तथा । सांगोपांगैरधीतैस्तैः श्रुतिशास्त्रसमन्वितैः

वेदाचे अंग-उपांगांसह अध्ययन केलेला, तसेच श्रुति-शास्त्रांच्या उपदेशांनी संपन्न असा कोण विद्वान पित्याचे आणि तसेच मातेचे पूजन करणार नाही?

Verse 19

वेदैरपि च किं विप्रा पिता येन न पूजितः । माता न पूजिता येन तस्य वेदा निरर्थकाः

हे विप्रांनो, ज्याने पित्याचा सन्मान केला नाही त्याला वेदांचाही काय उपयोग? ज्याने मातेला पूजिले नाही त्याच्यासाठी वेद निरर्थक ठरतात।

Verse 20

यज्ञैश्च तपसा विप्र किं दानैः किं च पूजनैः । प्रयाति तस्य वैफल्यं न माता येन पूजिता

हे ब्राह्मण, यज्ञ व तप यांचा काय लाभ—दान व पूजन यांचाही काय? ज्याने मातेला पूजिले नाही त्याचे सर्व कर्म निष्फळ होते।

Verse 21

न पिता पूजितो येन जीवमानो गृहे स्थितः । एष पुत्रस्य वै धर्मस्तथा तीर्थं नरेष्विह

जो मनुष्य जिवंत व घरी असलेल्या पित्याचा सन्मान करत नाही, तो पुत्रधर्मात अपयशी ठरतो; खरे तर येथे पितृसेवाच तीर्थ आहे।

Verse 22

एष पुत्रस्य वै मोक्षस्तथा जन्मफलं शुभम् । एष पुत्रस्य वै यज्ञो दानमेव न संशयः

हेच पुत्राचे मोक्ष आहे आणि हेच त्याच्या जन्माचे शुभ फळ आहे। पुत्रासाठी हेच यज्ञ, हेच दान—यात संशय नाही।

Verse 23

पितरं पूजयेन्नित्यं भक्त्या भावेन तत्परः । तस्य जातं समस्तं तद्यदुक्तं पूर्वमेव हि

भक्ती व श्रद्धाभावाने पूर्ण तत्पर होऊन पित्याची नित्य पूजा करावी; कारण त्यांच्यापासून जे काही उत्पन्न झाले ते सर्व पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे।

Verse 24

दानस्यापि फलं तेन तीर्थस्यापि न संशयः । यज्ञस्यापि फलं प्राप्तं माता येनाप्युपासिता

ज्याने मातेस विधिपूर्वक सेवा-उपासना केली, त्याला दानाचे फळ मिळते; निःसंशय तीर्थसेवेचे फळही; आणि यज्ञांचे फळही, कारण त्याने मातेला यथोचित मान दिला आहे।

Verse 25

पिता येन सुभक्त्या च नित्यमेवाप्युपासितः । तस्य सर्वा सुसंसिद्धा यज्ञाद्याः पुण्यदाः क्रियाः

जो मनुष्य पित्याची खरी भक्ती ठेवून नित्य सेवा-उपासना करतो, त्याच्यासाठी यज्ञ इत्यादी सर्व पुण्यदायी कर्मे पूर्णतः सिद्ध होतात।

Verse 26

एतदर्थं समाज्ञातं धर्मशास्त्रं श्रुतं मया । पितृभक्तिपरो नित्यं भवेत्पुत्रो हि पिप्पल

याच हेतूने मी धर्मशास्त्र नीट ऐकून समजून घेतले आहे। म्हणून, हे पिप्पल, पुत्राने नित्य पितृभक्तीत तत्पर राहावे।

Verse 27

तुष्टे पितरि संप्राप्तं यदुराज्ञा पुरा सुखम् । रुष्टे पितरि च प्राप्तं महत्पापं पुरा शृणु

ऐका—पूर्वी राजा यदूला पिता प्रसन्न असता सुख प्राप्त झाले; आणि पिता रुष्ट झाला तेव्हा त्याला महान पाप प्राप्त झाले।

Verse 28

रुरुणा पौरवेणापि पित्रा शप्तेन भूतले । एवं ज्ञानं मया चाप्तं द्वावेतौ यदुपासितौ

पृथ्वीवर पौरववंशी रुरूही—पित्याच्या शापाने ग्रस्त झाल्यावर—असेच हे ज्ञान प्राप्त करून गेला. मीही हे जाणले की उपास्य हे दोघेच आहेत।

Verse 29

एतयोश्च प्रसादेन प्राप्तं फलमनुत्तमम्

या दोघांच्या कृपेने अनुपम फल प्राप्त झाले।

Verse 63

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थमाहात्म्ये त्रिषष्टितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात, वेनोपाख्यानांतर्गत मातापितृतीर्थ-माहात्म्य सांगणारा त्रिसष्टितम अध्याय समाप्त झाला।