Adhyaya 59
The Sukalā Account in the Vena Episode: Krikala, Pilgrimage, and the Primacy of Wifely-Dharma
कृकला नावाचा व्यापारी अनेक तीर्थे करून आनंदाने परततो आणि समजतो की आपले जीवन कृतार्थ झाले, पितरांचीही गती निश्चित झाली. तेवढ्यात दिव्य घटना घडते—पितामह ब्रह्मा प्रकट होऊन पितरांना बांधतात व सांगतात की कृकलाला परम पुण्य मिळालेले नाही; आणखी एक महाकाय दिव्य पुरुष तीर्थयात्रा निष्फळ ठरल्याचे घोषित करतो. व्याकुळ कृकला विचारतो—पुण्य का फळले नाही आणि पितर का बांधले गेले? धर्म उत्तर देतो—दोष कारण आहे; शुद्ध, पतिव्रता, सद्गुणी पत्नीचा त्याग करून तिच्याविना श्राद्धादि कर्म केलेस, म्हणून तुझे पुण्य निष्फळ झाले. अध्यायात पत्नीचे गृहस्थधर्मातील सर्वोच्च स्थान सांगितले आहे—ती सहधर्मिणी असून तिचा सन्मान झाला तर घरच तीर्थसंगमासारखे पवित्र होते. पत्नीविना धर्म अपूर्ण व निष्फळ; योग्य गृहव्यवस्थेमुळे पितर तृप्त होतात आणि यज्ञजीवन टिकून राहते.
Shlokas
Verse 1
विष्णुरुवाच । कृकलः सर्वतीर्थानि साधयित्वा गृहं प्रति । प्रस्थितः सार्थवाहेन महानंदसमन्वितः
विष्णू म्हणाले—कृकलाने सर्व तीर्थांचे विधिपूर्वक अनुष्ठान करून, महान आनंदाने परिपूर्ण होऊन, सार्थवाहासह घराकडे प्रस्थान केले।
Verse 2
एवं चिंतयते नित्यं संसारः सफलो मम । तृप्ताः स्वर्गं प्रयास्यंति पितरो मम नान्यथा
तो नित्य असे चिंतन करी—“माझा संसार सफल झाला. तृप्त झालेले माझे पितर निश्चयाने स्वर्गास जातील; अन्यथा नाही।”
Verse 3
तावत्प्रत्यक्षरूपेण बद्ध्वा तस्य पितामहान् । पुरतस्तस्य संब्रूते नहि ते पुण्यमुत्तमम्
तेव्हा पितामह (ब्रह्मा) प्रत्यक्ष रूप धारण करून त्याला बांधून त्याच्या समोर म्हणाले—“तुझ्याकडे उत्तम पुण्य नाही।”
Verse 4
दिव्यरूपो महाकायः कृकलं वाक्यमब्रवीत् । तव तीर्थफलं नास्ति श्रममेव वृथा कृथाः
दिव्य रूप व विशाल देहधारी त्यांनी कृकलास म्हटले—“तुला तीर्थयात्रेचे फळ नाही; तू उगीचच व्यर्थ श्रम करीत आहेस।”
Verse 5
स्वयं संतोषमाप्नोषि नहि ते पुण्यमुत्तमम् । एवं श्रुत्वा ततो वैश्यः कृकलो दुःखपीडितः
तू स्वतःसाठी समाधान मिळवितोस; पण तुला उत्तम पुण्य मिळत नाही. हे ऐकून वैश्य कृकल दुःखाने पीडित झाला.
Verse 6
भवान्कः संवदस्येवं कस्माद्बद्धाः पितामहाः । केन दोषप्रभावेण तन्मेत्वं कारणं वद
आपण कोण आहात की असे बोलता? पितामह का बांधले गेले आहेत? कोणत्या दोषाच्या प्रभावाने हे घडले? त्याचे कारण मला सांगा.
Verse 7
कस्मात्तीर्थफलं नास्ति मम यात्रा कथं नहि । सर्वमेव समाचक्ष्व यदि जानासि संस्फुटम्
मला तीर्थफळ का नाही? माझी यात्रा फलदायी कशी होत नाही? जर तुला स्पष्ट माहीत असेल तर सर्व काही सांग.
Verse 8
धर्म उवाच । पूतां पुण्यतमां स्वीयां भार्यां त्यक्त्वा प्रयाति यः । तस्य पुण्यफलं सर्वं वृथा भवति नान्यथा
धर्म म्हणाला—जो आपल्या पवित्र व परम पुण्यवती पत्नीला टाकून निघून जातो, त्याचे सर्व पुण्यफळ व्यर्थ होते; याला अन्यथा नाही.
Verse 9
धर्माचारपरां पुण्यां साधुव्रतपरायणाम् । पतिव्रतरतां भार्यां सुगुणां पुण्यवत्सलाम्
धर्माचरणात तत्पर, पवित्र, साधुव्रतांमध्ये निष्ठावान, पतिव्रते रत, सद्गुणसंपन्न व पुण्यप्रिय अशी भार्या.
Verse 10
तामेवापि परित्यज्य धर्मकार्यं प्रयाति यः । वृथा तस्य कृतः सर्वो धर्मो भवति नान्यथा
जो आपल्या कर्तव्यधर्मालाही सोडून दुसऱ्या तथाकथित धर्मकार्याला जातो, त्याने केलेला सर्व धर्म निष्फळ ठरतो; याला अन्यथा नाही।
Verse 11
सर्वाचारपरा भव्या धर्मसाधनतत्परा । पतिव्रतरता नित्यं सर्वदा ज्ञानवत्सला
ती सर्व सदाचारात परायण, धर्मसाधनात तत्पर; नित्य पतिव्रता आणि सर्वदा ज्ञानावर प्रेम करणारी असते।
Verse 12
एवं गुणा भवेद्भार्या यस्य पुण्या महासती । तस्य गेहे सदा देवास्तिष्ठंति च महौजसः
ज्याच्या पत्नीमध्ये असे गुण असून ती पुण्यशीला महासती असते, त्याच्या घरी महातेजस्वी देव सदैव वास करतात।
Verse 13
पितरो गेहमध्यस्थाः श्रेयो वांछंति तस्य च । गंगाद्याः पुण्यनद्यश्च सागरास्तत्र नान्यथा
त्याच्या घरात वसणारे पितर त्याचे श्रेयच इच्छितात; तेथे गंगा इत्यादी पुण्यनद्या आणि सागरही आहेत—यात शंका नाही।
Verse 14
पुण्या सती यस्य गेहे वर्तते सत्यतत्परा । तत्र यज्ञाश्च गावश्च ऋषयस्तत्र नान्यथा
ज्या घरात सत्यपरायण पुण्यशीला सती वास करते, तेथे यज्ञ, गायी आणि ऋषी नक्कीच असतात—याला अन्यथा नाही।
Verse 15
तत्र सर्वाणि तीर्थानि पुण्यानि विविधानि च । भार्यायोगेन तिष्ठंति सर्वाण्येतानि नान्यथा
तेथे नानाविध पुण्य तीर्थे केवळ पत्नी-सहयोगानेच स्थिर राहतात; यांशिवाय ती अन्यथा नसतात।
Verse 16
पुण्यभार्याप्रयोगेण गार्हस्थ्यं संप्रजायते । गार्हस्थ्यात्परमो धर्मो द्वितीयो नास्ति भूतले
पुण्यवती पत्नीच्या संगतीनेच गृहस्थाश्रम खऱ्या अर्थाने प्रकट होतो. पृथ्वीवर गृहस्थधर्मापेक्षा श्रेष्ठ धर्म नाही; त्याला दुसरा नाही।
Verse 17
गृहस्थस्य गृहः पुण्यः सत्यपुण्यसमन्वितः । सर्वतीर्थमयो वैश्य सर्वदेवसमन्वितः
गृहस्थाचे घर पुण्यवान, सत्य व पुण्याने युक्त असते. हे वैश्य, ते खरोखर सर्व तीर्थमय आणि सर्व देवसमन्वित आहे।
Verse 18
गार्हस्थ्यं च समाश्रित्य सर्वे जीवंति जंतवः । तादृशं नैव पश्यामि अन्यमाश्रममुत्तमम्
गृहस्थाश्रमाचा आधार घेऊनच सर्व प्राणी जगतात. अशा आश्रमापेक्षा श्रेष्ठ दुसरा कोणताही आश्रम मला दिसत नाही।
Verse 19
मंत्राग्निहोत्रं देवाश्च सर्वे धर्माः सनातनाः । दानाचाराः प्रवर्तंते यस्य पुंसश्च वै गृहे
ज्या पुरुषाच्या घरी मंत्रजप व अग्निहोत्र चालू असते, तेथे जणू सर्व देव सन्निध असतात; सनातन धर्मकर्मे दृढ राहतात आणि दानाचार प्रवर्तत राहतो।
Verse 20
एवं यो भार्यया हीनस्तस्यगेहं वनायते । यज्ञाश्च वै न सिध्यंति दानानि विविधानि च
अशा प्रकारे जो पुरुष पत्नीविहीन आहे, त्याचे घर जणू वनासारखे होते। त्याचे यज्ञ सिद्ध होत नाहीत आणि विविध दानही फलदायी होत नाहीत।
Verse 21
भार्याहीनस्य पुंसोपि न सिध्यति महाव्रतम् । धर्मकर्माणि सर्वाणि पुण्यानि विविधानि च
पत्नीविहीन पुरुषाचे महाव्रतही सिद्ध होत नाही. तसेच त्याची सर्व धर्मकर्मे व नानाविध पुण्यकर्मेही पूर्णत्वास जात नाहीत।
Verse 22
नास्ति भार्यासमं तीर्थं धर्मसाधनहेतवे । शृणुष्व त्वं गृहस्थस्य नान्यो धर्मो जगत्त्रये
धर्मसाधनासाठी पत्नीसम तीर्थ नाही. ऐक—गृहस्थासाठी त्रैलोक्यात दुसरा कोणताही धर्म नाही।
Verse 23
यत्र भार्या गृहं तत्र पुरुषस्यापि नान्यथा । ग्रामे वाप्यथवारण्ये सर्वधर्मस्य साधनम्
जिथे पत्नी आहे तिथेच पुरुषाचे घर—याखेरीज नाही. गावात असो वा अरण्यात, तीच सर्व धर्मसाधनाचे साधन आहे।
Verse 24
नास्ति भार्यासमं तीर्थं नास्ति भार्यासमं सुखम् । नास्ति भार्यासमं पुण्यं तारणाय हिताय च
पत्नीसम तीर्थ नाही, पत्नीसम सुख नाही. पत्नीसम पुण्य नाही—तारणासाठी व हितासाठीही।
Verse 25
धर्मयुक्तां सतीं भार्यां त्यक्त्वा यासि नराधम । गृहं धर्मं परित्यज्य क्वास्ते धर्मस्य ते फलम्
अरे नराधमा! धर्मयुक्त सती पत्नीचा त्याग करून तू निघून जातोस. घर आणि स्वधर्म सोडल्यावर मग तुझ्या धर्माचे फळ कुठे राहील?
Verse 26
तया विना यदा तीर्थे श्राद्धदानं कृतं त्वया । तेन दोषेण वै बद्धास्तव पूर्वपितामहाः
तिच्याविना तू जेव्हा तीर्थस्थानी श्राद्धदान केलेस, त्या दोषामुळेच तुझे पूर्व पितामह खरोखर बंधनात पडले.
Verse 27
भवांश्चौरो ह्यमी चौरा यैस्तु भुक्तं सुलोलुपैः । त्वया दत्तस्य श्राद्धस्य अन्नमेवं तया विना
तूही चोर आहेस आणि हेही चोर आहेत; कारण अतिलोभी होऊन त्यांनी तुझ्या दिलेल्या श्राद्धाचे अन्न, तिच्याविना, असे खाल्ले.
Verse 28
सुपुत्रः श्रद्धया युक्तः श्राद्धदानं ददाति यः । भार्या दत्तेन पिंडेन तस्य पुण्यं वदाम्यहम्
ज्याचा सुपुत्र श्रद्धायुक्त होऊन श्राद्धदान करतो, आणि ज्याची भार्या पिंड अर्पण करते—त्या दानातून उत्पन्न पुण्य त्याचेच आहे, असे मी सांगतो.
Verse 29
यथाऽमृतस्य पानेन नृणां तृप्तिर्हि जायते । तथा पितॄणां श्राद्धेन सत्यंसत्यं वदाम्यहम्
जसे अमृतपानाने मनुष्य तृप्त होतात, तसेच श्राद्धाने पितर तृप्त होतात—हे सत्य आहे; मी सत्य-सत्य सांगतो.
Verse 30
गार्हस्थ्यस्य च धर्मस्य भार्या भवति स्वामिनी । त्वयैषा वंचिता मूढ चौरकर्मकृतं वृथा
गृहस्थधर्मात पत्नी ही घराची स्वामिनी मानली जाते. पण हे मूढा, तू तिला फसविले; तुझे आचरण व्यर्थच चौर्यकर्मासारखे झाले.
Verse 31
अमी पितामहाश्चौरा यैर्भुक्तं तु तया विना । भार्या पचति चेदन्नं स्वहस्तेनामृतोपमम्
ज्यांनी तिच्याविना अन्न भोगले ते पितामह खरेच चोर होत. पण पत्नीने स्वहस्ते अन्न शिजविले तर ते अमृतासारखे होते.
Verse 32
तदन्नमेवभुंजंति पितरो हृष्टमानसाः । तेनैव तृप्तिमायांति संतुष्टाश्च भवंति ते
पितर हर्षित मनाने तेच अन्न भोगतात; त्याच्यानेच ते तृप्त होतात आणि पूर्ण संतुष्ट होतात.
Verse 33
तस्माद्भार्यां विना धर्मः पुरुषस्य न सिध्यति । नास्ति भार्यासमं तीर्थं पुंसां सुगतिदायकम्
म्हणून पत्नीविना पुरुषाचा धर्म सिद्ध होत नाही. पुरुषांसाठी पत्नीसम तीर्थ नाही, जे सुगती देणारे आहे.
Verse 34
भार्यां विना च यो धर्मः स एव विफलो भवेत्
पत्नीविना जो धर्म केला जातो तो निश्चयच निष्फळ ठरतो.
Verse 59
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे एकोनषष्टितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात वेनोपाख्यानांतर्गत सुकलाचरित्राचा एकोणसाठावा अध्याय समाप्त झाला।