Adhyaya 57
The Tale of Sukalā: Illusion, Desire, and the Testing of a Chaste Wife (within the Vena Cycle)
भूमिखंडातील वेन-संबंधित प्रवाहात या अध्यायात सुकला नामक पतिव्रतेची परीक्षा घडवून माया व काम यांची चाल उलगडली आहे. विष्णु सांगतात—पृथ्वी क्रीडावशात सतीरूप धारण करून साध्वीपाशी येते; सुकला सत्यनिष्ठ उत्तर देते की पतीच स्त्रीचे परम ‘भाग्य’ व आधार आहे, त्याच्यातच तिचा धर्म टिकतो. पती-वियोगाने तिचा विलाप होतो आणि शास्त्रीय विधानाप्रमाणे ‘पती = स्त्रीभाग्य’ हे तत्त्व अधोरेखित होते. यानंतर कथा नंदनवनासारख्या रम्य वनात व पापहर तीर्थात वळते; तेथे माया सुकलेला भोगसमृद्ध वातावरणात ओढते. तिथे इंद्र आणि काम येतात; काम स्मरण, रूपकल्पना व मनाची आसक्ती यांद्वारे इच्छा कशी वाढते आणि रूपांतर घेऊन भ्रम कसा निर्माण होतो हे सांगतो. अखेरीस कुसुमायुध पतिव्रतेवर बाण सोडण्यास उद्यत होतो, आणि कामाच्या प्रलोभनासमोर धर्मनिष्ठेचे नैतिक गांभीर्य प्रकट होते.
Shlokas
Verse 1
विष्णुरुवाच । क्रीडा सतीरूप धरा प्रभूत्वा गेहं गता चारु पतिव्रतायाः । तामागतां सत्यस्वरूपयुक्ता सा सादरं वाक्यमुवाच धन्या
विष्णु म्हणाले—क्रीडेसाठी सतीचे रूप धारण करून धरा (पृथ्वी) आपले प्रभुत्व प्रकट करीत त्या सुंदर पतिव्रतेच्या घरी गेली. ती आली तेव्हा सत्यस्वरूपयुक्त ती धन्या स्त्री आदराने असे बोलली।
Verse 2
वाक्यैः सुपुण्यैः परिपूजिता सा उवाच क्रीडा सुकलां विहस्य । मायानुगं विश्वविमोहनं सती प्रत्युत्तरं सत्यप्रमेयुक्तम्
अतिपुण्य वचनांनी पूजिली गेली ती क्रीडाभावाने हसत सुकलाशी बोलली. मग त्या सतीने—मायेचा अनुयायी, विश्वाला मोहविणारा—त्याच्याप्रती सत्यप्रमाणयुक्त उत्तर दिले।
Verse 3
ममापि भर्ता प्रबलो गुणज्ञो धीरः सविद्यो महिमाप्रयुक्तः । त्यक्त्वा गतः पापतरांसुपुण्यो मामेव नाथः शृणु पुण्यकीर्तिः
माझा पतीही पराक्रमी, गुणज्ञ, धीर व विद्वान, महिमायुक्त होता. तरीही मला सोडून तो पुण्यवान पुरुष अधिक पापी जनांत गेला. हे नाथ, हे पुण्यकीर्ती, ऐका—तोच माझा रक्षक होता.
Verse 4
वाक्यैस्तु पुण्यैरबलास्वभावादाकर्ण्य सर्वं सुकला समुक्तम् । संशुद्धभावां च विचिंत्य चाह कस्माद्गतः सुंदरि तेऽद्य नाथः
स्त्रीसुलभ साधेपणाने सुकलेने उच्चारलेली पुण्यवाणी सर्व ऐकून, (ती) तिच्या शुद्ध भावनेचा विचार करून म्हणाली—“हे सुंदरी, आज तुझा नाथ का गेला?”
Verse 5
विहाय ते रूपमतीव सत्यमाचक्ष्व सर्वं भवती सुभर्तुः । ध्यानोपयुक्ता सकलं करोति सखीस्वरूपा गृहमागता मे
तुझे रूप बाजूला ठेवून, तुझ्या सुभर्त्याविषयी सर्व काही सत्य सांग. ध्यानात लीन असला की सर्व साध्य होते. तू सखीच्या रूपाने माझ्या घरी आली आहेस.
Verse 6
क्रीडा बभाषे शृणु सत्यमेतं चरित्रभावं मम भर्त्तुरस्य । अहं प्रिये यस्य सदैव युक्ता यमिच्छते तं प्रतिसांत्वयामि
क्रीडा म्हणाली—“हे प्रिये, ऐक, हेच सत्य: माझ्या पतीचा स्वभाव असा आहे की तो ज्याच्यावर अनुरक्त होतो, मी सदैव त्याच्याशीच निष्ठावान राहते; आणि ज्याला तो इच्छितो, त्याला मी समजावून सांधेसूद करते.”
Verse 7
कर्तुः सुपुण्यं वचनं सुभर्तुर्ध्यानोपयुक्ता सकलं करोमि । एकांतशीला सगुणानुरूपा शुश्रूषयैकस्तमिहैव देवि
हे देवि, माझ्या कर्त्या—माझ्या सुभर्त्याची—अतिपुण्य आज्ञा मी ध्यानात लीन होऊन पूर्ण करीत असते. एकांतशील, त्याच्या गुणांशी अनुरूप राहून, मी इथेच केवळ त्याचीच सेवा करते.
Verse 8
मम पूर्व विपाकोऽयं संप्रत्येव प्रवर्तते । यतस्त्यक्त्वा गतो भर्त्ता मामेवं मंदभागिनीम्
हा माझ्या पूर्वकर्माचा विपाक आहे, जो आत्ताच फळ देत आहे; कारण माझा भर्ता मला अशी मंदभागिनी सोडून निघून गेला आहे।
Verse 9
सखे न धारये जीवं स्वकीय कायमेव च । पत्याहीनाः कथं नार्यः सुजीवंति च निर्घृणाः
सखे, आता मी ना जीव धरू शकते, ना माझे शरीरच; पतीविना स्त्रिया कशा जगतात—दैव किती निर्दयी आहे!
Verse 10
रूपशृंगारसौभाग्यं सुखं संपच्च नान्यथा । नारीणां हि महाभागो भर्ता शास्त्रेषु गीयते
रूप, शृंगार, सौभाग्य, सुख आणि संपत्ती—हेच नारीचे; आणि शास्त्रांत भर्त्यालाच नारीचे महाभाग्य म्हणून गायलं आहे।
Verse 11
तया सर्वं समाकर्ण्य यदुक्तं क्रीडया तदा । सत्यभावं विदित्वा सा मेने संभाषितं तदा
तिने त्या वेळी खेळता-खेळता बोललेले सर्व ऐकून त्यामागचा खरा भाव ओळखला आणि तेच सत्य वचन मानले।
Verse 12
विश्वस्ता सा महाभागा सुकला पतिदेवता । तामुवाच पुनः सर्वमात्मचेष्टानुगं वचः
पतीला देव मानणारी, विश्वासू व भाग्यवती सुकला हिला त्याने पुन्हा आपल्या हेतू व आचरणास अनुरूप अशी सर्व वचने सांगितली।
Verse 13
समासेन समाख्यातं पूर्ववृत्तांतमात्मनः । यथा भर्ता गतो यात्रां पुण्यसाधनतत्परः
थोडक्यात मी माझा पूर्ववृत्तांत सांगितला—माझे पती पुण्यसाधनेत तत्पर होऊन तीर्थयात्रेस निघाले कसे।
Verse 14
आत्मदुःखं सुसत्यं च तप एव मनस्विनि । बोधिता क्रीडया सा तु समाश्वास्य पतिव्रता
“हे मनस्विनी! आत्मदुःख, सत्यवचन आणि तप—हेच (मार्ग) आहे.” असा उपदेश क्रीडेतही ऐकून ती पतिव्रता त्याला धीर देऊन आश्वस्त करू लागली।
Verse 15
सूत उवाच । एकदा तु तया प्रोक्तं क्रीडया सुकलां प्रति । सखे पश्य वनं सौम्यं दिव्यवृक्षैरलंकृतम्
सूत म्हणाले—एकदा तिने क्रीडेत सुकलेला म्हटले, “सखे, पाहा हे सौम्य वन दिव्य वृक्षांनी अलंकृत आहे.”
Verse 16
तत्र तीर्थं परं पुण्यमस्ति पातकनाशनम् । नानावल्लीवितानैश्च सुपुष्पैः परिशोभितम्
तेथे परम पुण्य असे तीर्थ आहे, जे पापांचा नाश करते; नाना वेलींनी केलेल्या वितानांनी व सुंदर पुष्पांनी ते शोभून दिसते।
Verse 17
आवाभ्यामपि गंतव्यं पुण्यहेतोर्वरानने । समाकर्ण्य तया सार्द्धं सुकला मायया तदा
“हे वरानने! पुण्यासाठी आपल्यालाही तेथे जावे लागेल.” असे ऐकून सुकला तेव्हा आपल्या मायाशक्तीने तिच्यासोबत निघाली।
Verse 18
प्रविवेश वनं दिव्यं नंदनोपममेव सा । सर्वर्तुकुसुमोपेतं कोकिलाशतनादितम्
ती नंदनवनासारख्या त्या दिव्य वनात प्रविष्ट झाली—सर्व ऋतूंच्या पुष्पांनी नटलेले आणि शेकडो कोकिळांच्या मधुर नादाने गजरत होते।
Verse 19
गीयमानं सुमधुरैर्नादैर्मधुकरैरपि । कूजद्भिः पक्षिभिः पुण्यैः पुण्यध्वनिसमाकुलम्
ते वन अतिशय मधुर नादांनी गजरत होते—जणू मधुकरही गात होते; आणि पुण्य पक्ष्यांच्या कूजनाने सर्वत्र शुभ ध्वनींनी ते भरून गेले होते।
Verse 20
चंदनादिकवृक्षैश्च सौरभैश्च विराजितम् । सर्वभोगैः सुसंपूर्णं माधव्या माधवेन वै
चंदनादी सुगंधी वृक्षांनी ते शोभून दिसत होते आणि मधुर सुवासाने उजळले होते; माधवीसह माधवाने ते सर्व भोगांनी परिपूर्ण केले होते।
Verse 21
रचितं मोहनायैव सुकलायाश्च कारणात् । तया सार्धं प्रविष्टा सा तद्वनं सर्वभावनम्
ते वन केवळ मोहित करण्यासाठीच रचलेले होते आणि सुकलेच्या कारणानेही; तिच्यासह ती त्या सर्वभावन, सर्वमनोहर वनात प्रविष्ट झाली।
Verse 22
ददर्श सौख्यदं पुण्यं मायाभावं न विंदति । वीक्षमाणा वनं दिव्यं तया सह जनेश्वर
जनेश्वराने ते पुण्य व सुखद दृश्य पाहिले आणि कोणताही मायाभाव जाणला नाही; तिच्यासह तो त्या दिव्य वनाकडे पाहत पाहत पुढे गेला।
Verse 23
शक्रोपि चाभ्ययात्तत्र देवमूर्तिविराजितः । तया दूत्या समं प्राप्तः कामस्तत्र समागतः
तेथे देवमूर्तीने तेजस्वी असा शक्र (इंद्र)ही आला; आणि त्या दूतिकेसह कामदेवही त्या स्थानी येऊन पोहोचला।
Verse 24
सर्वभोगपतिर्भूत्वा कामलीलासमाकुलः । काममाह समाभाष्य एषा सा सुकुला गता
सर्व भोगांचा अधिपती होऊन, कामलीलेत पूर्ण गुंतून त्याने कामदेवाला म्हणाले—“ती सुकुला कन्या निघून गेली आहे।”
Verse 25
प्रहरस्व महाभाग क्रीडायाः पुरतः स्थिताम् । मायां कृत्वा समानीता क्रीडया तव संनिधौ
हे महाभाग! क्रीडेच्या समोर उभी असलेली तिच्यावर प्रहार कर. माया रचून क्रीडेने तिला तुझ्या सान्निध्यात आणले आहे.
Verse 26
पौरुषं दर्शयाद्यैव यद्यस्ति कुरु निश्चितम् । काम उवाच । आत्मरूपं दर्शयस्व चतुरं लीलयान्वितम्
आजच आपले पौरुष दाखवा; सामर्थ्य असेल तर निश्चयाने करा. कामदेव म्हणाले—“तुझे आत्मरूप प्रकट कर—चतुर आणि लीलायुक्त।”
Verse 27
येनाहं प्रहराम्येतां पंचबाणैः सहस्रदृक् । इंद्र उवाच । क्वास्ते ते पौरुषं मूढ येन लोकं विडंबसे
सहस्रनेत्र (इंद्र) म्हणाला—“ज्याने मी हिला पाच बाणांनी प्रहार करीन.” तेव्हा इंद्र म्हणाले—“अरे मूढा! जगाची थट्टा करतोस, ते तुझे पौरुष कुठे आहे?”
Verse 28
ममाधारपरोभूत्वा योद्धुमिच्छसि सांप्रतम् । काम उवाच । तेनापि देवदेवेन महादेवेन शूलिना
कामदेव म्हणाला— 'माझा आधार घेऊन आता तुला लढण्याची इच्छा झाली आहे. त्या देवाधिदेव त्रिशूलधारी महादेवाने सुद्धा (माझा नाश केला होता).'
Verse 29
पूर्वमेव हृतं रूपं ममकायो न विद्यते । इच्छाम्यहं यदा नारीं हंतुं शृणुष्व सांप्रतम्
माझे रूप आधीच हिरावून घेतले गेले आहे, मला स्वतःचे शरीर नाही. तरीही जेव्हा मी एखाद्या स्त्रीला मारण्याची (मोहित करण्याची) इच्छा करतो, तेव्हा काय करतो ते ऐक.
Verse 30
पुंसां कायं समाश्रित्य आत्मरूपं प्रदर्शये । पुमांसं वा सहस्राक्ष नार्याः कार्यं समाश्रये
पुरुषांच्या शरीराचा आश्रय घेऊन मी माझे रूप प्रकट करतो. किंवा हे सहस्राक्ष (इंद्र)! पुरुषाचा आश्रय घेऊन मी स्त्री-संबंधी कार्य करतो.
Verse 31
पूर्वदृष्टा यदा नारी तामेव परिचिंतयेत् । चिंत्यमानस्य पुंसस्तु नार्यारूपं पुनःपुनः
जेव्हा एखाद्या पुरुषाने पूर्वी एखाद्या स्त्रीला पाहिले असेल, तेव्हा तो तिचाच विचार करत राहतो. आणि विचार करणाऱ्या त्या पुरुषाच्या मनात स्त्रीचे रूप पुन्हा पुन्हा येते.
Verse 32
अदृष्टं तु समाश्रित्य पुंसमुन्मादयाम्यहम् । तथाप्युन्मादयाम्येवं नारीरूपं न संशयः
अदृष्टाचा (नशिबाचा) आश्रय घेऊन मी पुरुषाला वेडे करतो. आणि त्याचप्रमाणे स्त्रीरूपाच्या माध्यमातूनही मी त्याला वेडे करतो, यात शंका नाही.
Verse 33
संस्मरणात्स्मरो नाम मम जातं सुरेश्वर । तां दृष्ट्वा तादृशोरंग वस्तुरूपं समाश्रये
हे सुरेश्वरा! केवळ स्मरणाने माझ्या अंतःकरणात ‘स्मर’ नावाचा काम उत्पन्न झाला. तिला पाहून, हे उरगाङ्गा! मी वस्तूच्या सत्यस्वरूपाचेच शरण घेतो.
Verse 34
आत्मतेजः प्रकाशेन बाध्यबाधकतां व्रजेत् । नारीरूपं समाश्रित्य धीरं पुरुषं प्रमोहयेत्
स्वतःच्या आत्मतेजाच्या प्रकाशाने कोणी बंधन व बंधकता—दोन्हींपलीकडे जाऊ शकतो; तरीही नारीरूप धारण करून धीर पुरुषालाही मोहात पाडू शकतो.
Verse 35
पुरुषं तु समाश्रित्य भावयामि सुयोषितम् । रूपहीनोस्मि हे इंद्र अस्मद्रूपं समाश्रयेत्
पुरुषाचा आश्रय घेऊन मी सुसंस्कृत स्त्री होऊ शकते. हे इंद्रा! मी रूपहीन आहे—तिने माझे रूप धारण करावे.
Verse 36
तवरूपं समाश्रित्य तां साधये यथेप्सिताम् । एवमुक्त्वा स देवेंद्रं कायं तस्य महात्मनः
तुझे रूप धारण करून मी तिला यथेच्छ सिद्ध करीन. असे बोलून तो देवेंद्राकडे गेला आणि त्या महात्म्याच्या देहात प्रविष्ट झाला.
Verse 37
सखासौ माधवस्यापि समाश्रित्य सुमायुधः
तो सुमायुध माधवाचा सखा होऊन, त्याचाच आश्रय घेऊन (पुढे निघाला).
Verse 38
तामेव हंतुं कुसुमायुधोपि साध्वीं सुपुण्यां कृकलस्य भार्याम् । समुत्सुकस्तिष्ठति बाणलक्षं तस्याश्च कायं नयनैर्विलोक्य
कृकळाची पत्नी ती साध्वी, परम पुण्यवती स्त्री हिला मारण्यासाठी कुसुमायुध (कामदेव)ही अत्यंत उत्सुक झाला. तिच्या देहाकडे नेत्रांनी पाहून, तिलाच बाणाचे लक्ष्य करून तो सज्ज होऊन उभा राहिला.
Verse 57
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे सप्तपंचाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात वेनोपाख्यानांतर्गत सुकला-चरित्राचा सत्तावन्नावा अध्याय समाप्त झाला.