Adhyaya 51

Verse 1

ब्राह्मण्युवाच । गते तस्मिन्दुराचारे गोभिले पापचेतसि । पद्मावती रुरोदाथ दुःखेन महतान्विता

ब्राह्मणी म्हणाली—तो दुराचारी, पापबुद्धी गोभिल निघून गेल्यावर पद्मावती महान दुःखाने व्याकुळ होऊन रडू लागली।

Verse 2

तस्यास्तु रुदितं श्रुत्वा सख्यः सर्वा द्विजोत्तम । पप्रच्छुस्तां राजकन्यां ताः सर्वाश्च वराननाः

हे द्विजोत्तम! तिचे रडणे ऐकून तिच्या सर्व सख्या—सुंदर मुखाच्या कन्या—त्या राजकन्येला विचारू लागल्या।

Verse 3

कस्माद्रोदिषि भद्रं ते कथयस्व हि चेष्टितम् । क्व गतोऽसौ महाराजो माथुराधिपतिस्तव

तू का रडतेस? तुझे कल्याण असो—जे घडले ते सांग. तो महाराज, तुझा मथुरेचा अधिपती, कुठे गेला?

Verse 4

येन त्वं हि समाहूता प्रियेत्युक्त्वा वदस्व नः । ता उवाच सुदुःखेन रोदमाना पुनः पुनः

ज्याने तुला ‘प्रिये’ म्हणत बोलावले, ते आम्हाला सांग. असे विचारल्यावर ती अतिदुःखाने पुन्हा पुन्हा रडत बोलू लागली।

Verse 5

तया आवेदितं सर्वं यज्जातं दोषसंभवम् । ताभिर्नीता पितुर्गेहं वेपमाना सुदुःखिता

दोष व अपराधामुळे जे काही घडले ते सर्व तिने सांगितले. मग त्या स्त्रियांनी तिला पित्याच्या घरी नेले; ती थरथरत अतिदुःखी होती।

Verse 6

मातुः समक्षं तस्यास्तु आचचक्षुस्तदा स्त्रियः । समाकर्ण्य ततो देवी गता सा भर्तृमंदिरम्

तेव्हा मातेच्या समक्ष स्त्रियांनी तिला तो वृत्तांत सांगितला. ते ऐकून ती देवी पतीच्या मंदिरास गेली.

Verse 7

भर्तारं श्रावयामास सुतावृत्तांतमेव हि । समाकर्ण्य ततो राजा महादुःखी अजायत

तिने खरोखरच पतीला पुत्राचा सर्व वृत्तांत सांगितला. ते ऐकून राजा अतिशय दुःखी झाला.

Verse 8

यानाच्छादनकं दत्वा परिवारसमन्विताम् । मथुरां प्रेषयामास गता सा प्रियमंदिरम्

वाहन व आच्छादन देऊन, परिवारासह तिला मथुरेस पाठविले; मग ती प्रियाच्या मंदिरास गेली.

Verse 9

सुतादोषं समाच्छाद्य पितामाता द्विजोत्तम । उग्रसेनस्तु धर्मात्मा पद्मावतीं समागताम्

हे द्विजश्रेष्ठ, माता-पित्यांनी कन्येचा दोष झाकून ठेवला; आणि धर्मात्मा उग्रसेन आलेल्या पद्मावतीला भेटला.

Verse 10

स दृष्ट्वा मुमुदे चाशु उवाचेदं वचः पुनः । त्वया विना न शक्तोस्मि जीवितुं हि वरानने

तिला पाहताच तो तत्क्षणी आनंदित झाला आणि पुन्हा म्हणाला— “हे वरानने, तुझ्याविना मी खरोखर जगू शकत नाही.”

Verse 11

बहुप्रभासि मे प्रीता गुणशीलैस्तु सर्वदा । भक्त्या सत्येन ते कांते पतिदैवत्यकैर्गुणैः

हे बहुप्रभे! तू सदैव गुणशील असल्यामुळे मला प्रिय आहेस—भक्ती, सत्यनिष्ठा, हे कान्ते, आणि पतीला देव मानणाऱ्या गुणांमुळे।

Verse 12

समाभाष्य प्रियां भार्यां पद्मावतीं नरेश्वरः । तया सार्धं स वै रेमे उग्रसेनो नृपोत्तमः

प्रिय पत्नी पद्मावतीशी स्नेहाने बोलून, नराधिपती—श्रेष्ठ राजा उग्रसेन—तिच्या संगतीत रमून आनंदित झाला।

Verse 13

ववृधे दारुणो गर्भः सर्वलोकभयप्रदः । पद्मावती विजानाति तस्य गर्भस्य कारणम्

तो दारुण गर्भ वाढू लागला, जो सर्व लोकांना भय देणारा होता; परंतु पद्मावतीला त्या गर्भाचे कारण ज्ञात होते।

Verse 14

स्वोदरे वर्द्धमानस्य चिंतयंती दिवानिशम् । अनेन किमु जातेन लोकनाशकरेण वै

स्वउदरी वाढणाऱ्या त्या गर्भाविषयी ती दिवस-रात्र चिंता करी—‘या लोकनाशकाचा जन्म होऊन तरी काय उपयोग?’

Verse 15

अनेनापि न मे कार्यं दुष्टपुत्रेण सांप्रतम् । औषधीं पृच्छते सा तु गर्भपातस्य सर्वतः

आता त्या दुष्ट पुत्राशीही मला काही काम नाही; म्हणून ती गर्भपातासाठीची औषधी सर्वत्र विचारू लागली।

Verse 16

नारी महौषधीं सा हि विंदंती च दिने दिने । गर्भस्य पातनायैव उपाया बहुशः कृताः

ती स्त्री दिवसेंदिवस महौषधी शोधीत असे; गर्भ पाडण्यासाठीच अनेक उपाय वारंवार केले गेले.

Verse 17

ववृधे दारुणो गर्भः सर्वलोकभयंकरः । तामुवाच ततो गर्भः पद्मावतीं च मातरम्

तो दारुण गर्भ सर्व लोकांना भय देणारा असा वाढू लागला; मग त्या गर्भाने आपली माता पद्मावतीला म्हटले.

Verse 18

कस्मात्त्वं व्यथसे मातरौषधीभिर्दिनेदिने । पुण्येन वर्द्धते चायुः पापेनाल्पं तु जीवितम्

आई, तू दिवसेंदिवस औषधांनी का व्यथित होतेस? पुण्याने आयुष्य वाढते, पापाने मात्र जीवन अल्प होते.

Verse 19

आत्मकर्मविपाकेन जीवंति च म्रियंति च । आमगर्भाः प्रयांत्यन्ये अपक्वास्तु महीतले

स्वकर्मविपाकाने प्राणी जगतातही आणि मरतातही; काही कच्च्या गर्भातच निघून जातात, तर काही अपक्वच पृथ्वीवर राहतात.

Verse 20

जातमात्रा म्रियंतेऽन्ये कति ते यौवनान्विताः । बाला वृद्धाश्च तरुणा आयुषोवशतां गताः

काही जन्मताच मरतात; यौवनास पोहोचणारे कितीसे असतात? बाळ, वृद्ध आणि तरुण—सर्व आयुष्याच्या (काळाच्या) वश झालेले आहेत.

Verse 21

सर्वे कर्मविपाकेन जीवंति च म्रियंति च । ओषध्यो मंत्रदेवाश्च निमित्ताः स्युर्न संशयः

सर्व प्राणी कर्मविपाकानेच जगतात व मरतात. औषधी, मंत्र व देवता हे केवळ निमित्तकारण—यात संशय नाही.

Verse 22

मामेव हि न जानासि भवती यादृशो ह्यहम् । दृष्टः श्रुतस्त्वया पूर्वं कालनेमिर्महाबलः

तू मला ओळखत नाहीस—मी खरोखर जसा आहे तसा. पूर्वी तू महाबली कालनेमिला पाहिले व त्याविषयी ऐकले होतेस.

Verse 23

दानवानां महावीर्यस्त्रैलोक्यस्य भयप्रदः । देवासुरे महायुद्धे हतोहं विष्णुना पुरा

मी दानवांमध्ये महावीर, त्रैलोक्याला भय देणारा होतो. देव- असुरांच्या महायुद्धात पूर्वी विष्णूने मला वधिले होते.

Verse 24

साधयितुं च तद्वैरमागतोऽस्मि तवोदरम् । साहसं च श्रमं मातर्मा कुरुष्व दिन दिने

ते वैर साध्य करण्यासाठीच मी तुझ्या उदरात आलो आहे. आई, दिवसेंदिवस धाडसी श्रम व कष्ट करू नकोस.

Verse 25

एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठ मातरं विरराम सः । मातोद्यमं परित्यज्य महादुःखादभूत्तदा

असे बोलून, हे द्विजश्रेष्ठ, तो मातेसमोर शांत झाला. मातेने आपला उद्योग सोडला आणि तेव्हा ती महान दुःखाने व्याकुळ झाली.

Verse 26

दशाब्दाश्च गता यावत्तावद्वृद्धिमवाप्तवान् । पश्चाज्जज्ञे महातेजाः कंसोभूत्स महाबलः

दहा वर्षे जाईपर्यंत तो परिपक्व झाला; त्यानंतर महातेजस्वी व महाबली कंसाचा जन्म झाला.

Verse 27

येन संत्रासिता लोकास्त्रैलोक्यस्य निवासिनः । यो हतो वासुदेवेन गतो मोक्षं न संशयः

ज्याने त्रैलोक्यातील लोकांना भयभीत केले, तो वासुदेवाच्या हातून वध पावून मोक्षास जातो—यात संशय नाही.

Verse 28

एवं श्रुतं मया कांत भविष्यं तु भविष्यति । पुराणेष्वेव सर्वेषु निश्चितं कथितं तव

हे कांता, मी असेच ऐकले आहे; जे भविष्य आहे ते नक्कीच घडेल. सर्व पुराणांत हे निश्चित म्हणून तुला सांगितले आहे.

Verse 29

पितृगेहेस्थिता कन्या नाशमेवं प्रयाति सा । गृहावासाय मे कांत कन्या मोहं न कारयेत्

पित्याच्या घरीच राहणारी कन्या अशा रीतीने नाश पावते. म्हणून, हे कांता, गृहवासासाठी कन्येला मोहाचे कारण होऊ देऊ नये.

Verse 30

इमां दुष्टां महापापां परित्यज्य स्थिरो भव । प्राप्तव्यं तु महापापं दुःखं दारुणमेव च

या दुष्टा महापापिणीला त्यागून दृढ रहा; नाहीतर तू नक्कीच महापाप आणि दारुण दुःख भोगशील.

Verse 31

लोके श्रेयःकरं कांत तद्भुंक्ष्व त्वं मया सह । शूकर्युवाच । एतद्वाक्यं सुमंत्रं तु श्रुत्वा स हि द्विजोत्तमः

“कांता, हे लोककल्याणकारक आहे; माझ्यासह याचा भोग कर.” शूकरी म्हणाली. सुमंत्राचे हे वचन ऐकून तो श्रेष्ठ ब्राह्मण…

Verse 32

त्यागे मतिं चकारासौ समाहूता ह्यहं तदा । सकलं वस्त्रशृंगारं मम दत्तं शुभे शृणु

मग तिने त्यागाचा निश्चय केला. त्या वेळी मला बोलावले; ऐक, हे शुभे—तिने आपले सर्व वस्त्र व अलंकार मला दिले.

Verse 33

तवैव दुर्नयैर्विप्रः शिवशर्मा द्विजोत्तमः । गतो वै मतिमान्दुष्टे कुलदुष्टप्रचारिणि

तुझ्याच दुर्नयामुळे तो बुद्धिमान श्रेष्ठ ब्राह्मण शिवशर्मा निघून गेला आहे, हे दुष्टे, जी कुलात कलंक पसरवितेस.

Verse 34

यत्र ते तिष्ठते भर्ता तत्र गच्छ न संशयः । तव यद्रोचते स्थानं यथादिष्टं तथा कुरु

जिथे तुझा पती राहतो तिथेच जा—यात संशय नाही. आणि जे स्थान तुला रुचेल, तेथे जसा आदेश आहे तसाच कर.

Verse 35

एवमुक्त्वा महाभागे पितृमातृकुटुंबकैः । परित्यक्ता गता शीघ्रं निर्लज्जाहं वरानने

“असे बोलून, हे महाभागे, वडील-माता व कुटुंबीयांनी मला टाकून दिले. हे वरानने, मी निर्लज्जासारखी लवकर निघून गेले.”

Verse 36

न लभाम्यहमेवापि वासस्थानं सुखं शुभे । भर्त्सयंति च मां लोकाः पुंश्चलीयं समागता

हे शुभे! मला राहण्यासाठी सुखद व मंगल वासस्थानही मिळत नाही; आणि जमलेले लोक मला ‘पुंश्चली’ म्हणत धिक्कारतात।

Verse 37

अटमाना गता देशात्कुलमानेन वर्जिता । देशे गुर्जरके पुण्ये सौराष्ट्रे शिवमंदिरे

भटकत भटकत ती देशातून निघून गेली, कुलमानाच्या गर्वामुळे परित्यक्ता झाली; आणि पुण्य गुर्जरदेशातील सौराष्ट्रात ती शिवमंदिरास पोहोचली।

Verse 38

वनस्थलेति विख्यातं नगरं वृद्धिसंकुलम् । अतीव पीडिता देवि क्षुधयाहं तदा शृणु

‘वनस्थला’ म्हणून प्रसिद्ध असे ते नगर समृद्धी-वृद्धीने गजबजलेले होते. हे देवी, त्या वेळी मी भुकेने अत्यंत पीडित होते—ऐक.

Verse 39

कर्परं हि करे गृह्य भिक्षार्थमुपचक्रमे । गृहिणां द्वारदेशेषु प्रविशामि सुदुःखिता

हातात भिक्षापात्र घेऊन मी भिक्षेसाठी निघाले; अतिशय दुःखी होऊन गृहस्थांच्या दारोदार जाते।

Verse 40

मम रूपं विपश्यंति लोकाः कुत्संति भामिनि । न ददंते च मे भिक्षां पापा चेयं समागता

हे भामिनि! लोक माझे रूप पाहून मला तुच्छ मानतात; मला भिक्षाही देत नाहीत—ही पापमय अवस्था माझ्यावर आली आहे।

Verse 41

एवं दुःखसमाहारा दारिद्र्यपरिपीडिता । अटंत्या च मया दृष्टं गृहमेकमनुत्तमम्

अशा रीतीने दुःखसमूहाने ग्रासलेली व दारिद्र्याने पीडित होऊन, भटकत असता मला एक अनुपम घर दिसले.

Verse 42

तुंगप्राकारसंवेष्टं वेदशालासमन्वितम् । वेदध्वनिसमाकीर्णं बहुविप्रसमाकुलम्

ते घर उंच प्राकारांनी वेढलेले, वेदाध्ययन-शाळांनी युक्त होते; वेदध्वनीने भरलेले व अनेक विप्रांनी गजबजलेले होते.

Verse 43

धनधान्यसमाकीर्णं दासीदासैरलंकृतम् । प्रविवेश गृहं रम्यं लक्ष्मीमुदितमेव तत्

धन-धान्याने भरलेले, दासी-दासांनी अलंकृत असे रम्य घर तो आत गेला; ते घर जणू लक्ष्मीनेच आनंदित झाले होते.

Verse 44

तद्गृहं सर्वतोभद्रं तस्यैव शिवशर्मणः । भिक्षां देहीत्युवाचाथ सुदेवा दुःखपीडिता

मग ती त्याच शिवशर्म्याच्या सर्वतोभद्र घरापाशी आली. दुःखाने पीडित सुदेवा म्हणाली—“भिक्षा द्या.”

Verse 45

शिवशर्माथ शुश्राव भिक्षाशब्दं द्विजोत्तमः । मंगलां नाम वै भार्यां लक्ष्मीरूपां वराननाम्

तेव्हा द्विजोत्तम शिवशर्म्याने भिक्षेचा शब्द ऐकला. त्याची पत्नी ‘मंगला’ नावाची, लक्ष्मीरूपा व अतिसुंदर मुखवाली होती.

Verse 46

तां हसन्प्राह धर्मात्मा शिवशर्मा महामतिः । इयं हि दुर्बला प्राप्ता भिक्षार्थं द्वारमागता

तिला पाहून धर्मात्मा महामती शिवशर्मा हसत म्हणाले— “ही दीन-दुर्बळ स्त्री भिक्षेसाठी आपल्या दाराशी आली आहे।”

Verse 47

समाहूय प्रिये चैनां देहि त्वं भोजनं शुभे । कृपया परयाविष्टा ज्ञात्वा मां तु समागताम्

“प्रिये, हिला बोलावून घे, हे शुभे, हिला भोजन दे. माझे आगमन जाणून परम करुणेने प्रेरित होऊन असे कर.”

Verse 48

प्रोवाच मंगला कांतं दास्यामि प्रिय भोजनम् । एवमुक्त्वा च भर्तारं मंगला मंगलान्विता

मंगला कांतास म्हणाली— “प्रिय, तुला आवडते ते भोजन मी देईन.” असे म्हणून, मंगलयुक्त मंगला पतीला सांगून तशीच पुढे झाली।

Verse 49

पुनर्मां भोजयामास मिष्टान्नेन सुदुर्बलाम् । मामुवाच स धर्मात्मा शिवशर्मा महामुनिः

पुन्हा त्याने मला—अतिशय दुर्बळ—मिष्टान्न खाऊ घातले. मग धर्मात्मा महामुनी शिवशर्मा मला म्हणाले।

Verse 50

का त्वमत्र समायाता कस्य वा भ्रमसे जगत् । केन कार्येण सर्वत्र कथयस्व ममाग्रतः

“तू कोण आहेस, जी येथे आली आहेस? किंवा कोणाच्या हेतुने जगात भटकतेस? कोणत्या कार्यासाठी सर्वत्र जातेयस? माझ्यासमोर स्पष्ट सांग.”

Verse 51

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे । एकपंचाशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात वेनोपाख्यानांतर्गत सुकला-चरित्रवर्णन करणारा एक्कावन्नावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 52

व्रीडयाधोमुखीजाता दृष्टो भर्ता यदा मया । मंगला चारुसर्वांगी भर्तारमिदमब्रवीत्

मी जेव्हा माझ्या पतीला पाहिले, तेव्हा लज्जेने माझे मुख खाली झुकले. तेव्हा सर्वांगसुंदरी मंगला पतीला हे वचन बोलली।

Verse 53

का चेयं हि समाचक्ष्व त्वां दृष्ट्वा हि विलज्जति । कथयस्व प्रसादेन का च एषा भविष्यति

ही स्त्री कोण आहे? स्पष्ट सांगावे—तुम्हाला पाहताच ती लज्जित होते. कृपा करून सांगा, ही कोण आणि हिचे पुढे काय होईल?