Adhyaya 41

Verse 1

। वेन उवाच । पुत्रो भार्या कथं तीर्थं पितामाता कथं वद । गुरुश्चैव कथं तीर्थं तन्मे विस्तरतो वद

वेन म्हणाला—पुत्र कसा तीर्थ आहे? पत्नी कशी तीर्थ आहे? सांगा—पिता व माता कसे तीर्थ आहेत? आणि गुरुही कसा तीर्थ आहे? हे मला विस्ताराने सांगा.

Verse 2

श्रीविष्णुरुवाच । अस्ति वाराणसी रम्या गंगायुक्ता महापुरी । तस्यां वसति वैश्यैकः कृकलो नाम नामतः

श्रीविष्णु म्हणाले—गंगायुक्त रम्य अशी महापुरी वाराणसी आहे. त्या नगरीत कृकल नावाचा एक वैश्य (व्यापारी) राहतो.

Verse 3

तस्य भार्या महासाध्वी पतिव्रतपरायणा । धर्माचारपरा नित्यं सा वै पतिपरायणा

त्याची पत्नी महासाध्वी होती, पतिव्रतधर्मात पूर्ण निष्ठावान। ती नित्य धर्माचरणी, खरोखरच पतीपरायणा होती।

Verse 4

सुकला नाम पुण्यांगी सुपुत्रा चारुमंगला । सत्यंवदा सदा शुद्धा प्रियाकारा प्रियप्रिया

सुकला नावाची ती पुण्यांगी स्त्री होती—सुपुत्रांनी युक्त, चारु-मंगलस्वरूपा। ती सत्यवचनी, सदैव शुद्ध, प्रिय आचरणी आणि प्रियाची प्रिय होती।

Verse 5

एवंगुणैः समायुक्ता सुभगा चारुकारिणी । स वैश्य उत्तमो नाना धर्मज्ञो ज्ञानवान्गुणी

अशा गुणांनी युक्त ती सुभगा व चारु आचरणी होती. तो पुरुष उत्तम वैश्य होता—नाना विषयांत निपुण, धर्मज्ञ, ज्ञानवान व गुणी.

Verse 6

पुराणे श्रौतधर्मे च सदा श्रवणतत्परः । तीर्थयात्राप्रसंगेन बहुपुण्यप्रदायकम्

तो पुराणे व श्रौतधर्म यांचे श्रवण सदैव तत्परतेने करी. तीर्थयात्रेच्या प्रसंगाने तो बहुपुण्य प्रदान करणारा ठरतो.

Verse 7

श्रद्धया निर्गतो यात्रां तीर्थानां पुण्यमंगलाम् । ब्राह्मणानां प्रसंगेन सार्थवाहेन तेन च

श्रद्धेने तो तीर्थांची पुण्य-मंगलमय यात्रा करण्यास निघाला. ब्राह्मणांच्या संगतीने आणि त्या सार्थवाहासहही तो गेला.

Verse 8

प्रस्थितो धर्ममार्गं तु तमुवाच पतिव्रता । पतिस्नेहेन संमुग्धा भर्तारं वाक्यमब्रवीत्

धर्ममार्गाने निघालेल्या पतीला पाहून पतिव्रता पत्नी पतीप्रेमाने मोहित होऊन आपल्या स्वामीस हे वचन बोलली।

Verse 9

सुकलोवाच । अहं ते धर्मतः पत्नी सहपुण्यकरा प्रिय । पतिमार्गं प्रतीक्ष्याहं पतिदेवं यजाम्यहम्

सुकला म्हणाली—प्रिय, धर्मतः मी तुझी पत्नी, पुण्याची सहचारिणी आहे. पतीच्या मार्गाची वाट पाहत मी पतीदेवाचे पूजन करते।

Verse 10

कदा नैव मया त्याज्यं सामीप्यं ते द्विजोत्तम । तवच्छायां समाश्रित्य करिष्ये धर्ममुत्तमम्

हे द्विजोत्तम! मी कधीही तुमचे सान्निध्य सोडणार नाही. तुमच्या छायेत आश्रय घेऊन मी उत्तम धर्म आचरेन।

Verse 11

पतिव्रताख्यं पापघ्नं नारीणां गतिदायकम् । पुण्यस्त्री कथ्यते लोके या स्यात्पतिपरायणा

जी स्त्री पतिपरायणा असते ती लोकात ‘पुण्यस्त्री’ म्हणून कथिली जाते. ‘पतिव्रता’ ही निष्ठा पाप नाश करून स्त्रियांना सद्गती देते।

Verse 12

युवतीनां पृथक्तीर्थं विना भर्तुर्न शोभते । सुखदं नास्ति वै लोके स्वर्गमोक्षप्रदायकम्

युवतींसाठी पतीशिवाय वेगळी तीर्थयात्रा शोभत नाही. या लोकी स्वर्ग व मोक्ष देणाऱ्या धर्मासारखे सुखद दुसरे काही नाही असे म्हटले जाते।

Verse 13

सव्यं पादं च भर्तुश्च प्रयागं विद्धि सत्तम । वामं च पुष्करं तस्य या नारी परिकल्पयेत्

हे सत्तम, पतीचा उजवा पाय प्रयाग समज आणि डावा पाय पुष्कर—अशी भावना करून स्त्रीने पतीचे चिंतन करावे।

Verse 14

तस्य पादोदकस्नानात्तत्पुण्यं परि जायते । प्रयागपुष्करसमं स्नानं स्त्रीणां न संशयः

त्या (पवित्र) चरणोदकाने स्नान केल्याने तदनुरूप पुण्य पूर्णपणे उत्पन्न होते. स्त्रियांसाठी हे स्नान प्रयाग व पुष्कर-स्नानासमान आहे—यात संशय नाही।

Verse 15

सर्वतीर्थमयो भर्ता सर्वपुण्यमयः पतिः । मखानां यजनात्पुण्यं यद्वै भवति दीक्षिते

भर्ता सर्व तीर्थांचा स्वरूप आहे आणि पती सर्व पुण्याचा स्वरूप आहे. दीक्षित यजमानाला यज्ञ केल्याने जे खरे पुण्य मिळते, तेच त्याच्यामध्ये निहित आहे।

Verse 16

तत्फलं समवाप्नोति सेवया भर्तुरेव हि । गयादीनां सुतीर्थानां यात्रां कृत्वा हि यद्भवेत्

ती केवळ पतीची सेवा करूनच तेच फळ प्राप्त करते—जे फळ गया इत्यादी उत्तम तीर्थांची यात्रा केल्याने मिळते।

Verse 17

तत्फलं समवाप्नोति भर्तुः शुश्रूषणादपि । समासेन प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

पतीची शुश्रूषा व भक्तिसेवा केल्यानेही तेच फळ मिळते. मी हे संक्षेपाने सांगतो—माझे बोलणे ऐक।

Verse 18

नास्त्यासां हि पृथग्धर्मः पतिशुश्रूषणं विना । तस्मात्कांतसहायं ते कुर्वाणा सुखदायिनी

अशा स्त्रियांस पतीची शुश्रूषा यावाचून वेगळा धर्म नाही। म्हणून प्रिय पतीला सहाय करून तू सुखदायिनी होतेस।

Verse 19

तवच्छायां समाश्रित्य आगमिष्यामि नान्यथा । विष्णुरुवाच । रूपं शीलं गुणं भक्तिं समालोक्य वयस्तथा

तुझ्या छायेला आश्रय करून मी नक्की येईन, अन्यथा नाही। विष्णू म्हणाले—रूप, शील, गुण, भक्ती आणि वयही पाहून—

Verse 20

सौकुमार्यं विचार्यैवं कृकलः स पुनःपुनः । यद्येवं हि नयिष्यामि दुर्गमार्गं सुदुःखदम्

त्याची कोमलता पुन्हा पुन्हा विचारून कृकल म्हणाला—“असे असेल तर मला त्यांना अतिशय दुःखद दुर्गम मार्गाने न्यावे लागेल.”

Verse 21

रूपनाशो भवेच्चास्याः शीतातपविलोडनात् । पद्मगर्भप्रतीकाशमस्याश्चांगं प्रवर्णकम्

थंडी-उन्हाच्या झंझावाताने तिचे रूप नष्ट होईल; आणि तिचे अंग कमळकळीच्या गर्भासारखे फिकट वर्ण धारण करील.

Verse 22

झंझावातेन शीतेन कृष्णवर्णं भविष्यति । पंथाः कर्कश सुग्रावा पादौचास्याः सुकोमलौ

थंड झंझावाताने तिचा वर्ण काळसर होईल. वाट कडक व खरखरीत असेल, पण तिचे पाय अतिशय कोमल आहेत.

Verse 23

एष्यते वेदनां तीव्रामथो गंतुं न च क्षमा । क्षुत्तृष्णाभिपरीतांगी कीदृशीयं भविष्यति

तिच्यावर तीव्र वेदना येईल आणि तिला चालताही शक्य होणार नाही। भूक-तहानें व्याकुळ देह असता ती कोणत्या अवस्थेला जाईल?

Verse 24

वामांगी मम च स्थानं सुखस्थानं वरानना । मम प्राणप्रिया नित्यं नित्यं धर्मस्य चाश्रयः

हे वरानने! तू माझी वामांगी आहेस आणि माझे निवासस्थान, माझे सुखस्थान आहेस। तू मला प्राणांपेक्षा प्रिय आहेस आणि नित्य धर्माचा आश्रय आहेस।

Verse 25

नाशमेति यदा बाला मम नाशो भवेदिह । इयं मे जीविका नित्यमियं प्राणस्य चेश्वरी

ही बाला नष्ट झाली तर इथे माझाही नाश होईल। हीच माझी नित्य जीविका आहे; हीच माझ्या प्राणांचीही स्वामिनी आहे।

Verse 26

न नयिष्ये वनं तीर्थमेकश्चैवाप्यहं व्रजे । चिंतयित्वा क्षणं नूनं कृकलेन महात्मना

मी तुला ना वनात नेईन, ना तीर्थाला; मी एकटाच व्रजाला जाईन. असे ठरवून महात्मा कृकलाने क्षणभर विचार केला.

Verse 27

तस्य चित्तानुगो भावस्तया ज्ञातो नृपोत्तम । पुनरूचे महाभागा भर्त्तारं प्रस्थितं तदा

हे नृपोत्तम! त्याच्या चित्तानुसार भाव तिने ओळखला. तेव्हा ती महाभागा, निघालेल्या पतीला पुन्हा म्हणाली.

Verse 28

अनघा नैव वै त्याज्या पुरुषैः शृणु सत्तम । मूलमेवं हि धर्मस्य पुरुषस्य महामते

हे सत्पुरुषा, ऐक—निर्दोष स्त्रीला पुरुषांनी कधीही त्यागू नये; कारण, हे महामते, तीच पुरुषाच्या धर्माचे मूळ आहे.

Verse 29

एवं ज्ञात्वा महाभाग मामेवं नय सांप्रतम् । विष्णुरुवाच । श्रुत्वा सर्वं हि तेनापि प्रियाया भाषितं बहु

“हे महाभाग, असे जाणून आता मला याच प्रकारे ने.” विष्णू म्हणाले—त्यानेही सर्व ऐकून, आणि प्रियेस अनेक वचने ऐकून…

Verse 30

प्रहस्यैव वचो ब्रूते तामेवं कृकलः पुनः । नैव त्याज्या भवेद्भार्या प्राप्ता धर्मेण वै प्रिये

हसत कृतिकाल पुन्हा तिला म्हणाला—“प्रिये, धर्माने प्राप्त झालेली पत्नी कधीही त्यागू नये.”

Verse 31

येन भार्या परित्यक्ता सुनीता धर्मचारिणी । दशांगधर्मस्तेनापि परित्यक्तो वरानने

हे वरानने, ज्याने धर्माचरणी सुनीता पत्नीचा त्याग केला, त्याने दशांग धर्माचाही त्याग केला आहे.

Verse 32

तस्मात्त्वामेव भद्रं ते नैव त्यक्ष्ये कदा प्रिये । विष्णुरुवाच । एवमाभाष्य तां भार्यां संबोध्य च पुनःपुनः

“म्हणून, भद्रे प्रिये, मी तुला कधीही त्यागणार नाही.” विष्णू म्हणाले—असे बोलून त्याने पत्नीला पुन्हापुन्हा संबोधून धीर दिला.

Verse 33

तस्या अज्ञातमात्रेण ससार्थेन समं गतः । गते तस्मिन्महाभागे कृकले पुण्यकर्मणि

तिला कळताच तो ससार्थासह त्वरित निघून गेला। तो महाभाग, पुण्यकर्मी कृकल निघून गेल्यावर—

Verse 34

देवकर्मसुवेलायां काले पुण्ये शुभानना । नैव पश्यति भर्तारं कृकलं निजमंदिरे

देवकर्माची ठरलेली शुभ वेळ आली, पुण्यकाळ होता; तरीही ती शुभानना आपल्या घरात पती कृकलाला पाहत नाही।

Verse 35

समुत्थाय त्वरायुक्ता रुदमाना सुदुःखिता । वयस्यान्पृच्छते भर्तुर्दुःखशोकाधिपीडिता

ती घाईघाईने उठली, रडत होती व फार दुःखी झाली; दुःख-शोकाने पीडित होऊन पतीविषयी मैत्रिणींना विचारू लागली।

Verse 36

युष्माभिर्वा महाभागा दृष्टोऽसौ कृकलो मम । प्राणेश्वरो गतः क्वापि भवंतो मम बांधवाः

हे महाभागांनो! तुम्ही माझा तो कृकल पाहिला आहे काय? माझा प्राणेश्वर कुठेतरी गेला आहे; तुम्ही तर माझे बांधव आहात।

Verse 37

यदि दृष्टो महाभागाः कृकलो मम सांप्रतम् । भर्तारं पुण्यकर्तारं सर्वज्ञं सत्यपंडितम्

जर, हे महाभागांनो, तुम्ही आत्ताच माझा कृकल—माझा पती—पाहिला असेल, जो पुण्यकर्मी, सर्वज्ञ आणि सत्यपंडित आहे।

Verse 38

कथयंतु महात्मानं यदि दृष्टो महामतिः । तस्यास्तद्भाषितं श्रुत्वा तामूचुस्ते महामतिम्

“त्या महात्म्याविषयी सांगा—तो परम बुद्धिमान पुरुष दिसला आहे काय?” तिचे बोलणे ऐकून ते लोक त्या अत्यंत बुद्धिमती स्त्रीला म्हणाले।

Verse 39

धर्मयात्राप्रसंगेन नाथस्ते कृकलः शुभे । तीर्थयात्रां चकारासौ कस्माच्छोचसि सुव्रते

हे शुभे! धर्मयात्रेच्या निमित्ताने तुझा नाथ कृकल तीर्थयात्रेस गेला आहे। हे सुव्रते! तू कशासाठी शोक करतेस?

Verse 40

साधयित्वा महातीर्थं पुनरेष्यति शोभने । एवमाश्वासिता सा च पुरुषैराप्तकारिभिः

“हे शोभने! महातीर्थाचे अनुष्ठान पूर्ण करून तो पुन्हा येईल.” असे सांगून हितकारी व विश्वासू पुरुषांनी तिला धीर दिला।

Verse 41

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित । एकचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडातील वेनोपाख्यानात “सुकलाचरित” नावाचा एकेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 42

यावदायाति मे भर्त्ता भूमौ स्वप्स्यामि संस्तरे । घृतं तैलं न भोक्ष्येऽहं दधिक्षीरं तथैव च

माझे पती परत येईपर्यंत मी जमिनीवर साध्या चटईवर झोपेन। मी तूप-तेल खाणार नाही, तसेच दही व दूधही घेणार नाही।

Verse 43

लवणं च परित्यक्तं तथा तांबूलमेव च । मधुरं च तथा राजंस्त्यक्तं गुडादिकं तथा

मीठही त्यागले आणि तांबूलही तसेच सोडले. हे राजन्, गूळ वगैरेसह गोड पदार्थही परित्यक्त झाले.

Verse 44

एकाहारा निराहारा तावत्स्थास्ये न संशयः । यावच्चागमनं भर्तुः पुनरेव भविष्यति

मी एकवेळ भोजन करीन किंवा पूर्ण निराहार राहीन—यात संशय नाही—पतीचे पुनः आगमन होईपर्यंत मी तसेच राहीन.

Verse 45

एवं दुःखान्विता भूत्वा एकवेणीधरा पुनः । एककंचुकसंवीता मलिना च बभूव सा

अशा रीतीने दुःखाने व्याकुळ होऊन ती पुन्हा एकवेणीधारी झाली. एकाच वस्त्रात आवरलेली ती मलिन व विस्कटलेली झाली.

Verse 46

मलिनेनापि वस्त्रेण एकेनैव स्थिता पुनः । हाहाकारं प्रमुंचंती निःश्वसंती सुदुःखिता

ती पुन्हा एकाच, जरी मलिन असलेल्या, वस्त्रात उभी राहिली. हाहाकार करीत, उसासे टाकीत ती अतिशय दुःखी झाली.

Verse 47

वियोगानलसंदग्धा कृष्णांगी मलधारिणी । एवं दुःखसमाचारा सुकृशा विह्वला तदा

वियोगरूपी अग्नीने दग्ध होऊन तिचे अवयव कृष्णवर्ण झाले; ती मलधारिणी व अस्ताव्यस्त झाली. अशा दुःखमय आचरणाने ती अतिशय कृश व त्या वेळी व्याकुळ झाली.

Verse 48

रोदमाना दिवारात्रौ निद्रा लेभे न वै निशि । क्षुधां न विंदते राजन्दुःखेन विदलीकृता

ती दिवस-रात्र रडत राहिली; रात्री तिला मुळीच झोप लागली नाही. हे राजन्, दुःखाने विदीर्ण होऊन तिला भूकही जाणवली नाही.

Verse 49

अथ सख्यः समायाताः पप्रच्छुः सुकलां तदा । सुकले चारुसर्वांगि कस्माद्रोदिषि संप्रति

मग तिच्या सख्या एकत्र येऊन सुकलेला विचारू लागल्या— “हे सुकले, सर्वांगसुंदरी, तू आत्ता का रडतेस?”

Verse 50

ततस्त्वं कारणं ब्रूहि दुःखस्यास्य वरानने । सुकलोवाच । स मां त्यक्त्वा गतो भर्ता धर्मार्थं धर्मतत्परः

“मग, हे सुंदरमुखी, या दुःखाचे कारण सांग.” सुकला म्हणाली— “धर्मनिष्ठ माझा पती धर्मासाठी मला सोडून निघून गेला.”

Verse 51

तीर्थयात्राप्रसंगेन अटते मेदिनीं ततः । मां त्यक्त्वा स गतः स्वामी निर्दोषां पापवर्जिताम्

तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने तो पृथ्वीवर भटकत राहिला; आणि माझा तो स्वामी मला—निर्दोष, पापवर्जित—सोडून निघून गेला.

Verse 52

अहं साध्वी समाचारा सदा पुण्या पतिव्रता । मां त्यक्त्वा स गतो भर्ता तीर्थ साधनतत्परः

मी साध्वी, सदाचारी, सदैव पुण्यशील व पतिव्रता आहे; तरीही तीर्थसाधनेत तत्पर माझा पती मला सोडून निघून गेला.

Verse 53

तेनाहं दुःखिता सख्यो वियोगेनाति पीडिता । जीवनाशो वरं श्रेष्ठो वरं वै विषभक्षणम्

हे सखिंनो, त्यामुळे मी दुःखी आहे आणि वियोगामुळे अत्यंत पीडित आहे. त्यापेक्षा प्राणत्याग श्रेष्ठ आहे, किंवा विषप्राशन करणे बरे.

Verse 54

वरमग्निप्रवेशश्च वरं कायविनाशनम् । नारीं प्रियां परित्यज्य भर्ता याति सुनिष्ठुरः

अग्निप्रवेश करणे बरे, देहाचा नाश करणे बरे, परंतु अत्यंत निष्ठुर पतीने प्रिय पत्नीचा त्याग करून जाणे योग्य नाही.

Verse 55

भर्तृत्यागो वरं नैव प्राणत्यागो वरं सखि । वियोगं न समर्थाहं सहितुं नित्यदारुणम्

हे सखी, पतीचा त्याग करणे कधीही योग्य नाही, त्यापेक्षा प्राणत्याग करणे बरे. हा नित्य भयंकर वियोग सहन करण्यास मी समर्थ नाही.

Verse 56

तेनाहं दुःखिता सख्यो वियोगेनापि नित्यशः । सख्य ऊचुः । तीर्थयात्रां गतो भर्ता पुनरेष्यति ते पतिः

"त्यामुळे हे सखिंनो, मी वियोगामुळे नित्य दुःखी आहे." सखी म्हणाल्या: "तुझा पती तीर्थयात्रेला गेला आहे, तो पुन्हा परत येईल."

Verse 57

वृथा शोषयसे कायं वृथाशोकं करोषि वै । वृथा त्वं तप्यसे बाले वृथा भोगान्परित्यजेः

तू व्यर्थ शरीर सुकवत आहेस आणि व्यर्थ शोक करत आहेस. हे बाले, तू व्यर्थ स्वतःला त्रास देत आहेस आणि व्यर्थ भोगांचा त्याग करत आहेस.

Verse 58

पिबस्व पानं भुंक्ष्व त्वं स्वप्रदत्तं हि पूर्वकम् । कस्य भर्ता सुताः कस्य कस्य स्वजनबांधवाः

पान करा व अन्न भोगा—जे पूर्वी तू स्वतः दिले होते. कोणाचा पती कोणाचा? कोणाची मुले कोणाची? आप्तस्वजन व बांधव कोणाचे?

Verse 59

कः कस्य नास्ति संसारे संबंधः केन चैव हि । भक्ष्यते भुज्यते बाले संसारस्य हि तत्फलम्

या संसारात कोण कोणाशी असंबंधित आहे, आणि कशा प्रकारे? हे बाळा, कोणी खाल्ला जातो, कोणी खातो—हेच संसाराचे फळ आहे.

Verse 60

मृते प्राणिनि कोऽश्नाति को हि पश्यति तत्फलम् । पीयते भुज्यते बाले एतत्संसारतः फलम्

प्राणी मेला की त्याच्यासाठी कोण खातो, आणि त्याचे कर्मफळ कोण पाहतो? हे प्रिय बाळा, संसारात जे ‘पिले’ व ‘भोगले’ जाते ते स्वतःच्या कर्माचेच फळ होय.

Verse 61

सुकलोवाच । भवतीभिः प्रयुक्तं यत्तन्न स्याद्वेदसंमतम् । यातु भर्तुः पृथग्भूता तिष्ठत्येका सदैव हि

सुकला म्हणाली—तुम्ही जो उपाय केला आहे तो वेदसंमत नाही. ती पतीपासून वेगळी होऊन जाऊ दे; आणि ती सदैव एकटीच राहो.

Verse 62

पापभूता भवेन्नारी तां न मन्यंति सज्जनाः । भर्तुः सार्धं सदा सख्यो दृष्टो वेदेषु सर्वदा

स्त्री (अशी) पापयुक्त होते; सज्जन तिचा मान ठेवत नाहीत. कारण वेदांत सर्वदा असेच दिसते की ती पतीसह सखीभावाने सदैव राहावी.

Verse 63

संबंधः पुण्यसंसर्गाज्जायते नात्र संशयः । नारीणां च सदा तीर्थं भर्ता शास्त्रेषु पठ्यते

पुण्यसंसर्गामुळेच संबंध उत्पन्न होतो—यात संशय नाही। आणि शास्त्रांत सांगितले आहे की स्त्रियांसाठी पतीच सदैव तीर्थस्वरूप आहे।

Verse 64

तमेवावाहयेन्नित्यं वाचा कायेन कर्मभिः । मनसा पूजयेन्नित्यं भावसत्येन तत्परा

त्यालाच नित्य वाणीने, देहाने व कर्मांनी आवाहन करावे। आणि मनानेही नित्य, अंतःकरणातील सत्यभावाने, त्याच्यात परायण होऊन पूजा करावी।

Verse 65

भर्तुः पार्श्वं महातीर्थं दक्षिणांगं सदैव हि । तमाश्रित्य यदा नारी गृहस्था परिवर्त्तयेत्

पतीचा पार्श्व महातीर्थ आहे—विशेषतः त्याचा उजवा अंग सदैवच। गृहस्थाश्रमी स्त्री जेव्हा त्याचा आश्रय घेऊन (त्याच्या सान्निध्यात) आचरण करते…

Verse 66

यजते दानपुण्यैश्च तस्य दानस्य यत्फलम् । वाराणस्यां च गंगायां यत्फलं न च पुष्करे

यज्ञ व दानपुण्यांनी जे फळ मिळते, त्या दानाचे तेच फळ वाराणसीत गंगातटी मिळते—पुष्करात (सुद्धा) नाही।

Verse 67

द्वारकायां न चावन्त्यां केदारे शशिभूषणे । लभते नैव सा नारी यजमाना सदा किल

द्वारकेत नाही, अवंतीत नाही, केदारात नाही, आणि शशिभूषणातही नाही—असे म्हटले आहे की सतत यजन केले तरी ती स्त्री (इच्छित) फळ मिळवत नाही।

Verse 68

तादृशं फलमेवं सा न प्राप्नोति कदा सखि । सुमुखं पुत्रसौभाग्यं स्नानं दानं च भूषणम्

हे सखी, तिला असे फळ कधीच मिळत नाही—न सुंदर मुख, न पुत्रसौभाग्य, न स्नान-दानाचे पुण्य, आणि न भूषणाचे भाग्यही।

Verse 69

वस्त्रालंकारसौभाग्यं रूपं तेजः फलं सदा । यशः कीर्तिमवाप्नोति गुणं च वरवर्णिनी

हे सुंदरवर्णिनी, तिला नेहमी उत्तम वस्त्रे, अलंकार, सौभाग्य, रूप व तेज यांचे फळ मिळते; तसेच यश, कीर्ती आणि सद्गुणही प्राप्त होतात।

Verse 70

भर्तुः प्रसादात्सर्वं च लभते नात्र संशयः । विद्यमाने यदा कांते अन्यं धर्मं करोति या

पतीच्या प्रसादाने तिला सर्व काही मिळते—यात संशय नाही। पण प्रिय पती जिवंत असताना जी स्त्री अन्य धर्म (परपुरुष/अविश्वास) आचरते…

Verse 71

निष्फलं जायते तस्याः पुंश्चली परिकथ्यते । नारीणां यौवनं रूपमवतारं स्मृतं ध्रुवम्

तिच्यासाठी सर्व काही निष्फळ ठरते; तिला ‘पुंश्चली’ असे म्हणतात। स्त्रीचे यौवन व रूप निश्चयच क्षणभंगुर—जणू क्षणिक अवतार—असे स्मरणात आहे।

Verse 72

एकस्यापि हि भर्तुश्च तस्यार्थे भूमिमंडले । सुपुत्रा सुयशा नारी परिकथ्येत वै सदा

या भूमिमंडळावर एकाच पतीसाठीही, सुपुत्र व सुयशाने युक्त स्त्रीचे वर्णन सदैव आदर्श म्हणून केले पाहिजे।

Verse 73

तुष्टे भर्तरि संसारे दृश्या नारी न संशयः । पतिहीना भवेन्नारी भवेत्सा भूमिमंडले

पती संतुष्ट असता या संसारात स्त्री निःसंशय मान्य व आदरणीय ठरते. पण जी स्त्री पतीविना होते, ती जणू भूमितलावर टाकलेली होते.

Verse 74

कुतस्तस्याः सुखं रूपं यशः कीर्तिः सुता भुवि । सुदौर्भाग्यं महद्दुःखं संसारे परिभुज्यते

तिला पृथ्वीवर सुख, रूप, यश, कीर्ती किंवा कन्या—हे कुठून लाभेल? संसारात ती अतिदुर्दैव व महान दुःख भोगते.

Verse 75

पापभागा भवेत्सा च दुःखाचारा सदैव हि । तुष्टे भर्तरि तस्यास्तु तुष्टाः सर्वाश्च देवताः

ती पापाची भागीदार होते व सदैव दुःखमय आचरणात राहते. पण तिचा पती संतुष्ट झाला की सर्व देवताही तिच्यावर प्रसन्न होतात.

Verse 76

तुष्टे भर्तरि तुष्यंति ऋषयो देवमानवाः । भर्ता नाथो गुरुर्भर्ता देवता दैवतैः सह

पती संतुष्ट झाला की ऋषी, देव आणि मानव सर्वच संतुष्ट होतात. पतीच नाथ, पतीच गुरु; पती सर्व देवतांसह देवतास्वरूप आहे.

Verse 77

भर्ता तीर्थश्च पुण्यश्च नारीणां नृपनंदन । शृंगारं भूषणं रूपं वर्णं सौगंधमेव च

हे नृपनंदना! स्त्रियांसाठी पतीच तीर्थ, पतीच पुण्य, पतीच पावनता; तोच त्यांचा शृंगार, भूषण, रूप, वर्ण आणि सुगंध आहे.

Verse 78

कृत्वा सा तिष्ठते नित्यं वर्जयित्वा सुपर्वसु । शृंगारैर्भूषणैः सा तु शुशुभे सा यदा पतिः

असे करून ती नित्य स्थिर राहिली आणि शुभ पर्वदिवशी (श्रृंगारादि) वर्ज्य करी। परंतु पतीसमोर असता ती शृंगार व भूषणांनी अत्यंत शोभून दिसे।

Verse 79

पत्याविना भवत्येवं क्षीरं सर्पमुखे यथा । भर्तुरर्थे महाभागा सुव्रता चारुमंगला

पतीविना स्त्रीची अवस्था सर्पाच्या मुखात ठेवलेल्या दुधासारखी होते. पतीच्या हितासाठी ती महाभागा—सुव्रता व चारुमंगला—असे आचरण करते.

Verse 80

गते भर्तरि या नारी शृंगारं कुरुते यदि । रूपं वर्णं च तत्सर्वं शवरूपेण जायते

भर्ता गेल्यावर (मृत्यूनंतर) जर एखादी नारी शृंगार करते, तर तिचे रूप व वर्ण—सर्व—शवसदृश होते.

Verse 81

वदंति भूतले लोकाः पुंश्चलीयं न संशयः । तस्माद्भर्तुर्वियुक्ता या नार्याः शृणुत भूतले

भूतलावर लोक निःसंशय तिला ‘पुंश्चली’ (चारित्र्यहीन) म्हणतात. म्हणून, हे भूतलवासीयांनो, भर्तृवियुक्त स्त्रियांविषयी ऐका.

Verse 82

इच्छंत्या वै महासौख्यं भवितव्यं कदाचन । सुजायायाः परो धर्मो भर्ता शास्त्रेषु गीयते

जिला कधीही महासुख हवे असेल, शास्त्र सांगतात की सुजाया (सद्गुणी पत्नी) हिचा सर्वोच्च धर्म म्हणजे तिचा भर्ताच होय.

Verse 83

तस्माद्वै शाश्वतो धर्मो न त्याज्यो भार्यया किल । एवं धर्मं विजानामि कथं भर्ता परित्यजेत्

म्हणून हा शाश्वत धर्म पत्नीने कधीही त्यागू नये. धर्म असा जाणून मग पती आपल्या पत्नीचा परित्याग कसा करील?

Verse 84

इत्यर्थे श्रूयते सख्य इतिहासः पुरातनः । सुदेवायाश्च चरितं सुपुण्यं पापनाशनम्

याच अर्थाने, हे सखी, एक प्राचीन इतिहास ऐकिवात आहे—सुदेवेचे अतिपुण्य चरित्र, जे पापांचा नाश करणारे आहे.