Adhyaya 4

Verse 1

सूत उवाच । गतेषु तेषु गोलोकं वैष्णवं तमसः परम् । शिवशर्मा महाप्राज्ञः कनिष्ठं वाक्यमब्रवीत्

सूत म्हणाले—ते तमाच्या पलीकडील वैष्णवधाम गोलोकास गेले असता, महाप्राज्ञ शिवशर्म्याने कनिष्ठास उद्देशून वचन सांगितले।

Verse 2

ब्राह्मण उवाच । सोमशर्मन्महाप्राज्ञ त्वं पितुर्भक्तितत्परः । अमृतस्य महाकुंभं रक्ष दत्तं मयाधुना

ब्राह्मण म्हणाले—हे महाप्राज्ञ सोमशर्मन्, तू पितृभक्तीत तत्पर आहेस; म्हणून मी आत्ता दिलेला अमृताचा हा महाकुंभ तू रक्षण कर।

Verse 3

तीर्थयात्रां प्रयास्यामि अनया भार्यया सह । एवमस्तु महाभाग करिष्ये रक्षणं शुभम्

“मी या माझ्या भार्येसह तीर्थयात्रेस निघतो.” — “एवमस्तु, महाभाग; मी याचे शुभ रक्षण करीन.”

Verse 4

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे शिवशर्मोपाख्याने चतुर्थोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात शिवशर्मोपाख्यानाचा चौथा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 5

कुंभं रक्षति धर्मात्मा दिवारात्रमतंद्रितः । पुनः स हि समायातः शिवशर्मा महायशाः

धर्मात्मा पुरुषाने दिवस-रात्र न थकता त्या कुंभाचे रक्षण केले; नंतर महायशस्वी शिवशर्मा पुन्हा परत आला।

Verse 6

मायां कृत्वा महाप्राज्ञो भार्यया सह तं सुतम् । कुष्ठरोगातुरो भूत्वा तस्य भार्या च तादृशी

मायेचा उपाय करून त्या महाप्राज्ञाने पत्नीसमवेत तो पुत्र उत्पन्न केला. नंतर तो कुष्ठरोगाने पीडित झाला आणि त्याची पत्नीही तशीच रोगग्रस्त झाली.

Verse 7

मांसपिंडोपमौ जातौ द्वावेतौ मायया कृतौ । संनिधिं तस्य घोरस्य विप्रस्य सोमशर्मणः

मायेने घडविलेले ते दोघे मांसपिंडासारखे दिसणारे उत्पन्न झाले. ते दोघे त्या घोर ब्राह्मण सोमशर्म्याच्या सान्निध्यात आले.

Verse 8

समागतौ हि तौ दृष्ट्वा सर्वतो हि सुदुःखितौ । कृपया परयाविष्टः सोमशर्मा महायशाः

ते दोघे आलेले व सर्वतो दुःखाने व्याकुळ झालेले पाहून, महायशस्वी सोमशर्मा परम करुणेने भरून गेला.

Verse 9

तयोः पादं नमस्कृत्य भक्त्या नमितकंधरः । भवादृशौ न पश्यामि तपसाभिसमन्वितम्

भक्तीने त्यांच्या पायांना नमस्कार करून, मान झुकवून तो म्हणाला—“तपाने परिपूर्ण तुमच्यासारखे मी कोणालाही पाहत नाही.”

Verse 10

गुणव्रातैः सुपुण्यैश्च किमिदं वर्तितं त्वयि । दासवद्देवताः सर्वा वर्तंते सर्वदा तव

गुणसमूह व श्रेष्ठ पुण्यांनी तू असे काय केलेस की सर्व देवता सदैव दासासारखे तुझ्या सेवेत वर्ततात?

Verse 11

आदेशं प्राप्य विप्रेंद्र आकृष्टास्तेजसा तव । तवांगे केन पापेन गदोयं वेदनान्वितः

हे विप्रेंद्र! तुमची आज्ञा मिळताच तुमच्या तेजाने आम्ही येथे आकृष्ट झालो. कोणत्या पापामुळे तुमच्या देहात हा वेदनायुक्त रोग उत्पन्न झाला आहे?

Verse 12

संजातो ब्राह्मणश्रेष्ठ तन्मे कथय कारणम् । इयं पुण्यवती माता महापुण्या पतिव्रता

हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! हे (दुःख/अवस्था) कसे उत्पन्न झाले, त्याचे कारण मला सांगा. ही माता पुण्यवती, महापुण्या आणि पतिव्रता आहे.

Verse 13

या हि भर्तृप्रसादेन त्रैलोक्यं कर्तुमिच्छति । सा कथं दुःखमाप्नोति किं नास्ति तपसः फलम्

जी स्त्री पतीच्या प्रसादाने त्रैलोक्यावर अधिकार करावयास इच्छिते, ती दुःख कशी भोगेल? तपस्येचे फळ नाही काय?

Verse 14

रागद्वेषौ परित्यज्य विविधेनापि कर्मणा । या च शुश्रूषते कांतं देववद्गुरुवत्सला

राग-द्वेष सोडून, विविध प्रकारच्या कर्मांनी जी आपल्या कांताची सेवा करते—त्याला देवासारखे व गुरूसारखे मानून प्रेम करते.

Verse 15

सा कथं दुःखमाप्नोति कुष्ठरोगं सुदुःखदम् । शिवशर्मोवाच । मा शुचस्त्वं महाभाग भुज्यते कर्मजं फलम्

ती कशी दुःख भोगेल—अतिशय दुःखद कुष्ठरोग? शिवशर्मा म्हणाले: हे महाभाग! शोक करू नकोस; कर्मज फल भोगावेच लागते.

Verse 16

नरेण कर्मयुक्तेन पापपुण्यमयेन हि । शोधनं च कुरुष्व त्वमुभयो रोगयुक्तयोः

पाप-पुण्यमिश्र कर्म करणाऱ्या कर्मयुक्त नराच्या द्वारा, तूही रोगपीडित त्या दोघांचे शोधन व शुद्धी कर।

Verse 17

शुश्रूषणं महाभाग यदि पुण्यमिहेच्छसि । एवमुक्ते शुभे वाक्ये सोमशर्मा महायशाः

हे महाभाग! तुला या लोकी पुण्य हवे असेल तर शुश्रूषा-सेवा कर. असे शुभ वचन बोलले असता, महायशस्वी सोमशर्मा…

Verse 18

शुश्रूषां वा करिष्यामि युवयोः पुण्ययुक्तयोः । मया पापेन दुष्टेन कृपणेन द्विजोत्तम

मी तुमच्या दोघांची, पुण्ययुक्तांची, शुश्रूषा-सेवा करीन. हे द्विजोत्तम! मी पापी, दुष्ट व कृपण—असे म्हणतो।

Verse 19

किं कर्तव्यमिहाद्यैव यो गुरुं न हि पूजयेत् । एवमाभाष्य दुःखाद्वा तयोर्दुःखेन दुःखितः

जो गुरूचे पूजन करीत नाही, त्याच्याविषयी येथे—आजच—काय करावे? असे बोलून तो स्वतःच्या दुःखाने किंवा त्या दोघांच्या दुःखाने दुःखी झाला।

Verse 20

श्लेष्ममूत्रपुरीषं च उभयोः पर्यशोधयत् । पादप्रक्षालनं चक्रे अंगसंवाहनं तथा

त्याने त्या दोघांचे कफ, मूत्र व विष्ठा नीट स्वच्छ केली; मग पाय धुतले आणि तसेच अंगसंवाहन केले।

Verse 21

स्नानस्थानादिकं सोपि तयोर्भक्त्यान्वितः स्वयम् । द्वावेतौ हि गुरू विप्रः सोमशर्मा महायशाः

तोही स्वतः त्या दोघांवर भक्तियुक्त होऊन स्नानस्थान इत्यादी पवित्र व्यवस्था दाखवितो. खरोखर ते दोघे गुरु आहेत—असे महायशस्वी ब्राह्मण सोमशर्मा म्हणतो.

Verse 22

तीर्थं नयति धर्मात्मा स्कंधमारोप्य सत्तमः । द्वावेतौ हि स्वहस्तेन स्नापयित्वा तु मंगलैः

तो धर्मात्मा श्रेष्ठ पुरुष त्यांना खांद्यावर घेऊन तीर्थस्थानी नेतो. नंतर स्वतःच्या हातांनी मंगलमय विधींनी त्या दोघांना स्नान घालतो.

Verse 23

सुमंत्रैर्वेदविच्चैव स्नानस्य विधिपूर्वकम् । तर्पणं च पितॄणां तु देवतानां तु पूजनम्

शुभ मंत्रांनी आणि वेदज्ञाच्या सान्निध्यात स्नान विधिपूर्वक करावे. तसेच पितरांचे तर्पण आणि देवतांचे पूजनही करावे.

Verse 24

द्वाभ्यामपि स धर्मात्मा स कारयति नित्यशः । स्वयं होमं ददात्यग्नौ पचत्यन्नमनुत्तमम्

तो धर्मात्मा त्या दोघांकडून नित्य कर्म करवून घेतो. आणि स्वतः अग्नीत होमाची आहुती देऊन उत्तम अन्न शिजवितो.

Verse 25

संज्ञापयति सुप्रीतौ द्वावेतौ च महागुरू । शय्यासने च तौ विप्रः प्रस्वापयति नित्यशः

तो ब्राह्मण प्रसन्न असलेल्या त्या दोन्ही महागुरूंची श्रद्धेने सेवा करतो. आणि नित्य त्यांना शय्या व आसनावर विश्रांती देतो.

Verse 26

वस्त्रपुष्पादिकं सर्वं ताभ्यां नित्यं प्रयच्छति । तांबूलं बहुगंधाढ्यमुभयोरर्पयेत्स तु

तो त्यांना नित्य वस्त्रे, पुष्पे इत्यादी सर्व अर्पण करील; आणि दोघांनाही अनेक सुगंधींनी सुवासित तांबूल समर्पित करील.

Verse 27

सोमशर्मा महाभागस्ताभ्यामपि च पूरयेत् । मूलं पयः सुभक्ष्याद्यं नित्यमेव ददात्यसौ

महाभाग सोमशर्मा त्या दोघांनाही तृप्त करी; तो नित्य मूल, दूध व इतर उत्तम खाद्यपदार्थ दररोज देई.

Verse 28

तयोस्तु वांछितं नित्यं सोमशर्मा महायशाः । अनेन क्रमयोगेन नित्यमेव प्रसादयेत्

अशा रीतीने महायशस्वी सोमशर्मा त्या दोघांकडून आपले इच्छित नित्य मिळवी; आणि या क्रमबद्ध उपायाने त्यांना सदैव प्रसन्न ठेवी.

Verse 29

सोमशर्मा सुधर्मात्मा पितरौ परिपूजयेत् । सोमशर्माणमाहूय पिता कुत्सति निष्ठुरः

सुधर्मात्मा सोमशर्मा आई-वडिलांचे यथाविधी पूजन करी; तरीही वडीलांनी सोमशर्माला बोलावून निष्ठुरपणे त्याची निंदा केली.

Verse 30

निंदितैर्निष्ठुरैर्वाक्यैस्ताडयेन्मुनिसन्निधौ । कृतकार्ये कृते पुण्ये नित्यमेव सुते पुनः

मुनींच्या सान्निध्यात निंद्य व कठोर वचनांनी ताडना करावी; आणि कार्य सिद्ध होऊन पुण्य झाले तरीही पुत्राला पुन्हा पुन्हा नित्य समज द्यावी.

Verse 31

न कृतं शोभनं मह्यं त्वयैव कुलपांसन । एवं नानाविधैर्वाक्यैर्निष्ठुरैर्दुःखदायकैः

अरे कुलकलंक! तू माझ्यासाठी काहीही शुभ केले नाहीस; उलट नानाविध कठोर, दुःखदायक वचनांनी मला पीडा दिलीस.

Verse 32

अताडयद्दंडघातैः शिवशर्मा सदातुरः । एवं कृतेपि धर्मात्मा नैव कुप्यति कर्हिचित्

सदैव व्याकुळ शिवशर्मा दंडाच्या घावांनी त्याला मारू लागला; तरीही असे झाले तरी तो धर्मात्मा कधीही रागावत नाही.

Verse 33

मनसा वचसा चैव कर्मणा त्रिविधेन च । संतुष्टः सर्वदा सोपि पितरं परिपूजयेत्

मन, वाणी आणि कर्म—या त्रिविध मार्गाने—सदैव संतुष्ट राहून पित्याचा यथाविधि मान व पूजन करावे.

Verse 34

तद्वत्स सोमशर्मा वै मातरं च दिनेदिने । यज्ज्ञात्वा शिवशर्मा च चरितं स्वीयमीक्षते

त्याचप्रमाणे सोमशर्मा देखील दिवसेंदिवस मातृसेवा करीत असे; हे जाणून शिवशर्माने आपल्या आचरणाकडेच पाहिले.

Verse 35

अमृतं मत्कृते चापि आनीतं विष्णुशर्मणा । पुण्ययुक्तः स धर्मात्मा पितृभक्तिपरः सदा

माझ्यासाठी विष्णुशर्माने अमृतही आणले. तो पुण्ययुक्त, धर्मात्मा आणि सदैव पितृभक्तीत तत्पर होता.

Verse 36

एवं बहुतिथे काले शतसंख्ये गते सति । शिवशर्मा पितस्यैव भक्तिं दृष्ट्वा विचिंत्य वै

अशा रीतीने बराच काळ लोटून, शेकडो वेळा गेल्यावरही, शिवशर्म्याने पित्याची परम भक्ती पाहून तिचा मनात विचार केला।

Verse 37

मया वै पूर्वमित्युक्तं सुपुत्रं यज्ञसंज्ञकम् । मातृखंडानिमान्पुत्र यत्र तत्र क्षिपस्व हि

मी पूर्वीच सांगितले होते, हे यज्ञ नावाच्या सुपुत्रा! पुत्रा, हे मातृखंड जिथे तिथे, जिथे असशील तिथेच टाकून दे।

Verse 38

मद्वाक्यं पालितं तेन कृता न मातरि कृपा । एतत्स्वल्पतरं दुःखं निर्जीवे घातमिच्छतः

त्याने माझे वचन पाळले, पण मातेस दया केली नाही. हे दुःख अल्प आहे; जिवंत प्राण्याला मारण्याची इच्छा करणाऱ्याच्या शोकापेक्षा हे कमीच।

Verse 39

साहसं तु कृतं तेन पुत्रेण वेदशर्मणा । अस्याधिकमहं मन्ये यतोऽयं चलते न च

पण त्या पुत्र वेदशर्म्याने धाडसी (उतावळे) कृत्य केले. तरीही मला हे अधिकच अद्भुत वाटते, कारण हा (येथे) किंचितही हलत नाही।

Verse 40

निमेषमात्रमेवापि साहसं कारयेत्पुनः । अपरं सत्यसंपन्नं प्रभावं तपसः पुनः

डोळा पापणी लवते तितक्यात तपश्चर्या पुन्हा एखादे अद्भुत धाडस घडवू शकते. आणि तपाचा आणखी एक प्रभाव असा की तो सत्याने संपन्न झाल्यावर सिद्ध होतो।

Verse 41

नित्यं समाराधनेपि अधिकं चास्य दृश्यते । तस्मादस्य परीक्षा च समये तपसः कृता

त्याच्या नित्य आराधनेतही काही विलक्षण विशेष दिसते; म्हणून योग्य वेळी तपश्चर्येद्वारे त्याची परीक्षा करण्यात आली।

Verse 42

भक्तिभावात्तथा सत्यान्नैव पुत्रः प्रणश्यति । मायया च निजांगेऽपि कुष्ठरोगो निदर्शितः

भक्तिभावाच्या बळाने आणि सत्यनिष्ठेमुळे पुत्र नष्ट होत नाही; तसेच दैवी मायेमुळे स्वतःच्या देहावरही कुष्ठरोग दाखविला गेला।

Verse 43

श्लेष्ममूत्रमलानां च घृणां नैव करोति च । व्रणान्विशोधयेन्नित्यं स्वहस्तेन महायशाः

तो कफ, मूत्र व मल यांची घृणा करत नाही; तो महायशस्वी स्वतःच्या हाताने नित्य जखमा स्वच्छ करतो।

Verse 44

पादसंवाहनं दद्याच्छौचं चैव महामतिः । दुःसहं वचनं मह्यं दारुणं सहते सदा

महामतीने पादसंवाहन करावे आणि शौच-शुद्धीही पाळावी; कारण ती माझ्यासाठी नेहमीच कठोर व असह्य वचने सहन करते।

Verse 45

भर्त्सने ताडने चैव सदाभीष्टप्रवाचकः । एवं दुःखसमाचारो मम पुत्रो महामतिः

तो नेहमी प्रिय वचने बोलतो, तरीही तो धारेवर धरतो व मारही देतो; असा दुःखद समाचार घेऊन येणारा माझा पुत्र, जरी महामती आहे।

Verse 46

दुःखानां सागरं मन्ये बहुक्लेशैस्तु क्लेशितः । अपनेष्याम्यहं दुःखं विष्णोश्चैव प्रसादतः

मी स्वतःला दुःखांचा सागर मानतो, अनेक क्लेशांनी क्लेशित झालो आहे. तरीही विष्णूच्या प्रसादाने हे दुःख मी दूर करीन.

Verse 47

विचार्य मनसा विप्रः शिवशर्मा महामतिः । पुनर्मायां चकाराथ कुंभादपहृतं पयः

महामती ब्राह्मण शिवशर्मा यांनी मनात विचार करून पुन्हा माया केली आणि कुंभातील दूध हरण केले.

Verse 48

पश्चात्तं च समाहूय सोमशर्माणमब्रवीत् । तव हस्ते मया दत्तममृतं व्याधिनाशनम्

नंतर त्याला बोलावून तो सोमशर्माला म्हणाला—“तुझ्या हातात मी व्याधिनाशक अमृत दिले आहे.”

Verse 49

तन्मे शीघ्रं प्रयच्छस्व यथा पानं करोम्यहम् । येन नीरुग्भवाम्यद्य प्रसादाद्विष्णुशर्मणः

म्हणून ते मला लवकर दे, जेणेकरून मी पिऊ शकेन; विष्णुशर्माच्या प्रसादाने आज मी निरोग होईन.

Verse 50

एवमुक्ते तदा वाक्ये ऋषिणा शिवशर्मणा । समुत्थाय त्वरायुक्तः सोमशर्मा कमंडलुम्

ऋषी शिवशर्मा यांनी असे बोलताच सोमशर्मा त्वरित उठला आणि घाईने आपला कमंडलू उचलला.

Verse 51

तं च रिक्तं ततो दृष्ट्वा ह्यमृतेन विना कृतम् । कस्य पापस्य वै कर्म केन मे विप्रियं कृतम्

मग तो अमृताविना रिकामा झालेला तो घट पाहून तो म्हणाला—“हे कोणत्या पापकर्माचे फळ? माझ्याशी हे अप्रिय कृत्य कोणी केले?”

Verse 52

इति चिंतापरो भूत्वा सोमशर्मा सुदुःखितः । पितुरग्रे च वृत्तांतं कथयिष्याम्यहं यदा

अशा रीतीने चिंतेत मग्न व अत्यंत दुःखी झालेला सोमशर्मा मनात म्हणाला—“मी जेव्हा पित्यापुढे उभा राहीन, तेव्हा सर्व वृत्तांत त्यांना सांगेन।”

Verse 53

ततः कोपं प्रयास्येत गुरुर्मे व्याधिपीडितः । सुचिरं चिंतयित्वा तु सोमशर्मा महामतिः

मग तो (तो विचार करू लागला)—“व्याधीने पीडित माझे गुरु क्रोधाविष्ट होतील.” दीर्घ काळ विचार करून महामती सोमशर्माने योग्य उपाय मनात ठरविला.

Verse 54

यदि मे सत्यमस्तीति गुरुशुश्रूषणं यदि । तपस्तप्तं मयापूर्वं निर्व्यलीकेन चेतसा

जर माझ्यात सत्य असेल; जर मी गुरूंची शुश्रूषा केली असेल; आणि पूर्वी मी निष्कपट मनाने तप केले असेल—तर ते सर्व माझ्यासाठी सत्य ठरो.

Verse 55

दमशौचादिभिः सत्यं धर्ममेव प्रपालितम् । तदा घटोऽमृतयुतो भवत्वेष न संशयः

दम, शौच इत्यादी सद्गुणांनी सत्य व धर्म पाळले असतील, तर हा घट निःसंशय अमृतयुक्त होईल—यात शंका नाही.

Verse 56

यावदेव महाभागश्चिंतयित्वा विलोकयेत् । तावच्चामृतपूर्णस्तु पुनरेवाभवद्घटः

महाभागाने विचार करून जसा दृष्टिक्षेप केला, तसाच त्या क्षणी तो घट पुन्हा अमृताने परिपूर्ण झाला।

Verse 57

तं दृष्ट्वा हर्षसंयुक्तः सोमशर्मा महायशाः । गत्वा गुरुं नमस्कृत्य कुंभमादाय सत्वरम्

त्याला पाहून महायशस्वी सोमशर्मा आनंदाने भरून गेला; तो गुरूंकडे जाऊन नमस्कार करून घाईघाईने कुंभ उचलून घेतला।

Verse 58

गृहाण त्वं पितश्चेमं पयः कुंभं समागतम् । पानं कुरु महाभाग गदान्मुक्तो भवाचिरम्

पिताजी, येथे आणलेला हा दुधाचा कुंभ स्वीकारा। हे महाभाग, याचे पान करा; तुम्ही लवकरच रोगातून मुक्त व्हाल।

Verse 59

एतद्वाक्यं महापुण्यं सत्यधर्मार्थकं पुनः । शिवशर्मा सुतस्यापि श्रुत्वा च मधुराक्षरम्

सत्य, धर्म आणि योग्य अर्थाने युक्त, महापुण्य व मधुर अक्षरांचे हे वचन ऐकून शिवशर्माने आपल्या पुत्राचेही म्हणणे ऐकले।

Verse 60

हर्षेण महताविष्ट इदं वचनमब्रवीत्

महान आनंदाने भारावून तो हे वचन बोलला।