Adhyaya 17

Verse 1

सोमशर्मोवाच । सर्वं देवि समाख्यातं धर्मसंस्थानमुत्तमम् । कथं पुत्रमहं विंद्यां सर्वज्ञं गुणसंयुतम्

सोमशर्मा म्हणाला—हे देवी! तू उत्तम धर्मसंस्थेचे सर्वस्व सांगितलेस. मी सर्वज्ञ व गुणसंपन्न असा पुत्र कसा प्राप्त करू?

Verse 2

वद त्वं मे महाभागे यदि जानासि सुव्रते । दानधर्मादिकं भद्रे परत्रेह न संशयः

हे महाभागे, हे सुव्रते! तुला माहीत असेल तर मला सांग. हे भद्रे! दान-धर्म इत्यादींचे फळ इहलोकी व परलोकी—दोन्हीकडे—निःसंशय मिळते.

Verse 3

सुमनोवाच । वसिष्ठं गच्छ धर्मज्ञं तं प्रार्थय महामुनिम् । तस्मात्प्राप्स्यसि वै पुत्रं धर्मज्ञं धर्मवत्सलम्

सुमना म्हणाली—धर्मज्ञ वसिष्ठांकडे जा आणि त्या महामुनींना प्रार्थना कर. त्यांच्याकडून तुला निश्चयच धर्मज्ञ व धर्मवत्सल असा पुत्र मिळेल.

Verse 4

सूत उवाच । एवमुक्ते तया वाक्ये सोमशर्मा द्विजोत्तमः । एवं करिष्ये कल्याणि तव वाक्यं न संशयः

सूत म्हणाला—तिने असे म्हटल्यावर द्विजोत्तम सोमशर्मा उत्तरला—हे कल्याणि! मी तसेच करीन; तुझ्या वचनाबद्दल संशय नाही.

Verse 5

एवमुक्त्वा जगामाशु सोमशर्मा द्विजोत्तमः । वसिष्ठं सर्ववेत्तारं दिव्यं तं तपतां वरम्

असे बोलून द्विजोत्तम सोमशर्मा त्वरेने सर्वज्ञ, दिव्य, तपस्व्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा वसिष्ठांकडे गेला.

Verse 6

गंगातीरे स्थितं पुण्यमाश्रमस्थं द्विजोत्तमम् । तेजोज्वालासमाकीर्णं द्वितीयमिव भास्करम्

गंगातिरी पवित्र आश्रमात वसणारे द्विजोत्तम विराजमान होते; तेजाच्या ज्वाळांनी वेढलेले, जणू दुसरेच सूर्यप्रभा।

Verse 7

राजमानं महात्मानं ब्रह्मण्यं च द्विजोत्तमम् । भक्त्या प्रणम्य विप्रेशं दंडवच्च पुनः पुनः

त्या राजमान महात्मा, ब्रह्मण्य व द्विजोत्तम विप्रेशाला तो भक्तिभावाने पुन्हा पुन्हा दंडवत् प्रणाम करू लागला।

Verse 8

तमुवाच महातेजा ब्रह्मसूनुरकल्मषः । उपाविशासने पुण्ये सुखेन सुमहामते

तेव्हा महातेजस्वी, निष्पाप ब्रह्मपुत्र त्याला म्हणाला—“हे सुमहामते, या पवित्र आसनावर सुखाने उपवेश कर।”

Verse 9

एवमुक्त्वा स योगींद्रः पुनः प्राह तपोधनम् । गृहे पुत्रेषु ते वत्स दारभृत्येषु सर्वदा

असे बोलून त्या योगींद्राने पुन्हा तपोधनास म्हटले—“वत्सा, नेहमी तुझ्या घरी, पुत्रांमध्ये, पत्नी व सेवकांमध्ये…”

Verse 10

क्षेममस्ति महाभाग पुण्यकर्मसु चाग्निषु । निरामयोसि चांगेषु धर्मं पालयसे सदा

हे महाभाग, तुझ्या पुण्यकर्मांत व पवित्र अग्नींत सर्व कुशल आहे ना? तू सर्वांगाने निरामय आहेस ना, आणि सदा धर्म पाळतोस ना?

Verse 11

एवमुक्त्वा महाप्राज्ञः पुनः प्राह सुशर्मणम् । किं करोमि प्रियं कार्यं सुप्रियं ते द्विजोत्तम

असे बोलून महाप्राज्ञ पुन्हा सुशर्मणास म्हणाला— “हे द्विजोत्तम! मी कोणते प्रिय कार्य करू, जे तुला अत्यंत सुप्रिय होईल?”

Verse 12

एवं संभाषितं विप्रं विरराम स कुंभजः । तस्मिन्नुक्ते महाभागे वसिष्ठे मुनिपुंगवे

अशा रीतीने विप्राशी संभाषण करून कुंभज मुनि (अगस्त्य) मौन झाले. हे बोलून झाल्यावर महाभाग मुनिपुंगव वसिष्ठ (पुन्हा उत्तर देऊ लागले).

Verse 13

स होवाच महात्मानं वसिष्ठं तपतां वरम् । भगवञ्छ्रूयतां वाक्यं सुप्रसन्नेन चेतसा

तेव्हा त्याने तपस्व्यांतील श्रेष्ठ महात्मा वसिष्ठांना म्हटले— “भगवन्! अत्यंत प्रसन्न चित्ताने माझे वचन ऐका.”

Verse 14

यदि मे सुप्रियं कार्यं त्वयैव मुनिपुंगव । मम प्रश्नार्थसंदेहं विच्छेदय द्विजोत्तम

हे मुनिपुंगव! जर तूच माझे अत्यंत प्रिय करावयास इच्छित असशील, तर हे द्विजोत्तम, माझ्या प्रश्नाच्या अर्थाविषयीचा संदेह छेदून टाक.

Verse 15

दारिद्र्यं केन पापेन पुत्रसौख्यं कथं नहि । एतन्मे संशयं तात कस्मात्पापाद्वदस्व मे

“कोणत्या पापामुळे दारिद्र्य येते, आणि पुत्रसौख्य का मिळत नाही? हे तात! हाच माझा संशय—हे कोणत्या पापातून होते ते मला सांग.”

Verse 16

महामोहेन संमुग्धः प्रियया बोधितो द्विज । तयाहं प्रेषितस्तात तव पार्श्वं समातुरः

महामोहाने मोहित झालो असता मला प्रियेने जागविले। हे द्विज! तिनेच मला पाठविले आहे, तात; म्हणून मी अत्यंत व्याकुळ होऊन तुमच्या सान्निध्यात आलो आहे।

Verse 17

इति श्रीपद्मपुराणेभूमिखंडेएंद्रे सुमनोपाख्यानेसप्तदशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या भूमिखंडात, इंद्रविषयक ‘सुमनोपाख्यान’ हा सतरावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 18

वसिष्ठ उवाच । पुत्रा मित्राण्यथ भ्राता अन्ये स्वजनबांधवाः । पंचभेदास्तु संभेदात्पुरुषस्य भवंति ते

वसिष्ठ म्हणाले—पुत्र, मित्र, भाऊ आणि इतर स्वजन-बांधव; त्यांच्या भेदांमुळे पुरुषाचे हे पाच विभाग होतात.

Verse 19

ते ते सुमनया प्रोक्ताः पूर्वमेव तवाग्रतः । ऋणसंबंधिनः सर्वे ते कुपुत्रा द्विजोत्तम

ते सर्व तुझ्यासमोर सुमनेने पूर्वीच सांगितले आहेत। हे द्विजोत्तम! ते कुपुत्र सर्व ऋण-संबंधाने बांधलेले आहेत.

Verse 20

पुत्रस्य लक्षणं पुण्यं तवाग्रे प्रवदाम्यहम् । पुण्यप्रसक्तो यस्यात्मा सत्यधर्मरतः सदा

आता मी तुझ्यासमोर पुण्यवान पुत्राची लक्षणे सांगतो—ज्याचे अंतःकरण पुण्यात आसक्त असते आणि जो सदैव सत्य व धर्मात रत असतो.

Verse 21

शुद्धिविज्ञानसंपन्नस्तपस्वी वाग्विदां वरः । सर्वकर्मसुसंधीरो वेदाध्ययनतत्परः

तो शुद्धी व सत्यविवेकाने संपन्न तपस्वी, वाणीविद्येत श्रेष्ठ आहे। सर्व कर्मांत धीर-स्थिर व सुज्ञ असून वेदाध्ययनास सदैव तत्पर असतो।

Verse 22

स सर्वशास्त्रवेत्ता च देवब्राह्मणपूजकः । याजकः सर्वयज्ञानां दाता त्यागी प्रियंवदः

तो सर्व शास्त्रांचा जाणकार, देव व ब्राह्मणांचा पूजक आहे। तो सर्व यज्ञांचा याजक, दानी, त्यागी आणि प्रिय वचन बोलणारा आहे।

Verse 23

विष्णुध्यानपरो नित्यं शांतो दांतः सुहृत्सदा । पितृमातृपरोनित्यं सर्वस्वजनवत्सलः

तो नित्य विष्णुध्यानात तत्पर, शांत, संयमी व सदैव हितचिंतक असतो। तो माता-पित्यांवर नित्य अनुरक्त आणि सर्व स्वजनांवर आत्मवत् प्रेम करणारा असतो।

Verse 24

कुलस्य तारको विद्वान्कुलस्य परिपोषकः । एवं गुणैश्च संयुक्तः सपुत्रः सुखदायकः

विद्वान पुत्र हा कुलाचा तारक व मार्गदर्शक, तसेच वंशाचा पालनकर्ता असतो। अशा गुणांनी युक्त तोच पुत्र सुख देणारा ठरतो।

Verse 25

अन्ये संबंधसंयुक्ताः शोकसंतापदायकाः । एतादृशेन किं कार्यं फलहीनेन तेन च

इतर संबंध हे नावापुरते ‘नाते’ असले तरी शोक व संतापच देतात। अशा निष्फळ संबंधाचा काय उपयोग?

Verse 26

आयांति यांति ते सर्वे तापं दत्वा सुदारुणम् । पुत्ररूपेण ते सर्वे संसारे द्विजसत्तम

ते सर्व येतात-जातात आणि अतिशय दारुण ताप देऊन पीडा करतात; हे द्विजश्रेष्ठ, ते सर्व संसारात पुत्ररूपानेच प्रकट होतात।

Verse 27

पूर्वजन्मकृतं पुण्यं यत्त्वया परिपालितम् । तत्सर्वं हि प्रवक्ष्यामि श्रूयतामद्भुतं पुनः

पूर्वजन्मी तू केलेले आणि तू जपून ठेवलेले जे पुण्य आहे, ते सर्व मी आता सांगतो; पुन्हा हे अद्भुत वृत्तांत ऐक।

Verse 28

वसिष्ठ उवाच । भवाञ्छूद्रो महाप्राज्ञ पूर्वजन्मनि नान्यथा । कृषिकर्त्ता ज्ञानहीनो महालोभेन संयुतः

वसिष्ठ म्हणाले—हे महाप्राज्ञ, पूर्वजन्मी तू निश्चयच शूद्र होतास, अन्यथा नाही; तू शेती करणारा, ज्ञानहीन आणि महालोभाने युक्त होतास।

Verse 29

एकभार्या सदा द्वेषी बहुपुत्रो ह्यदत्तवान् । धर्मं नैव विजानासि सत्यं नैव परिश्रुतम्

एक पत्नी असूनही तू सदैव द्वेषी आहेस; अनेक पुत्र असूनही तू दान देत नाहीस। धर्म तुला कळत नाही आणि सत्यही नीट ऐकून शिकलेले नाही।

Verse 30

दानं नैव त्वया दत्तं शास्त्रं नैव प्रतिश्रुतम् । कृता नैव त्वया तीर्थे यात्रा चैव महामते

तू दान मुळीच दिले नाहीस; शास्त्रांचे श्रवणही केले नाहीस, ना त्यांना मानण्याची प्रतिज्ञा केलीस। हे महामते, तू तीर्थयात्राही केली नाहीस।

Verse 31

एवं कृतं त्वया विप्र कृषिमार्गं पुनः पुनः । पशूनां पालनं सर्व गवां चैव द्विजोत्तम

हे विप्र, तू वारंवार कृषिमार्गाचा अवलंब केला आहेस; आणि हे द्विजोत्तम, सर्व पशूंचे—विशेषतः गायींचे—पालनही केले आहेस।

Verse 32

महिषीणां तथाऽश्वानां पालनं च पुनः पुनः । एवं पू र्वंकृतं कर्म त्वयैव द्विजसत्तम

तू वारंवार म्हशी व घोड्यांचेही पालन केले आहेस। हे द्विजसत्तम, हेच कर्म तू पूर्वीही केले होतेस।

Verse 33

विपुलं च धनं तद्वल्लोभेन परिसंचितम् । तस्य व्ययं सुपुण्येन न कृतं तु त्वया कदा

तसेच विपुल धन तू लोभाने साठवलेस; पण त्या धनाचा व्यय खऱ्या पुण्यकर्मांत तू कधीच केला नाहीस।

Verse 34

पात्रे दानं न दत्तं तु दृष्ट्वा दुर्बलमेव च । कृपां कृत्वा न दत्तं तु भवता धनमेव च

योग्य पात्र दिसूनही तू दान दिले नाहीस, आणि दुर्बल दिसूनही नाहीस। करुणा येऊनही तू आपले धन कधीच दिले नाहीस।

Verse 35

गोमहिष्यादिकं सर्वं पशूनां संचितं त्वया । विक्रीय च धनं विप्र संचितं विपुलं त्वया

गाय, म्हैस इत्यादी सर्व पशुधन तू साठवलेस; आणि हे विप्र, ते विकून तू विपुल धनही जमवलेस।

Verse 36

तक्रं घृतं तथा क्षीरं विक्रयित्वा ततो दधि । दुष्कालं चिंतितं विप्र मोहितो विष्णुमायया

ताक, तूप व दूध आणि मग दहीही विकून, हे ब्राह्मणा, तो दुष्काळाची चिंता करू लागला व विष्णुमायेने मोहग्रस्त झाला।

Verse 37

कृतं महार्घमेवात्र अन्नं ब्राह्मणसत्तम । निर्दयेन त्वया दानं न दत्तं तु कदाचन

हे ब्राह्मणश्रेष्ठा, येथे महागडे अन्न नक्कीच तयार केले गेले; पण तू निर्दयी होऊन कधीही दान दिले नाहीस।

Verse 38

देवानां पूजनं विप्र भवता न कृतं कदा । प्राप्य पर्वाणि विप्रेभ्यो द्रव्यं न च समर्पितम्

हे ब्राह्मणा, तू कधीही देवपूजन केले नाहीस; आणि पर्वकाळ आला तरी ब्राह्मणांना द्रव्यदान अर्पण केले नाहीस।

Verse 39

श्राद्धंकालंतुसंप्राप्यश्रद्धयानकृतंत्वया । भार्या वदति ते साध्वी दिनमेनं समागतम्

श्राद्धकाळ येऊनही तू श्रद्धेने ते केले नाहीस। तुझी साध्वी पत्नी तुला म्हणते—“आज तोच दिवस आला आहे।”

Verse 40

श्वशुरस्य श्राद्धकालः श्वश्र्वाश्चैव महामते । त्वं श्रुत्वा तद्वचस्तस्या गृहं त्यक्त्वा पलायसे

“हे महामते, हा तुझ्या सासऱ्याचा श्राद्धकाळ आहे आणि सासूचाही. तरी तिचे बोल ऐकून तू घर सोडून पळून जातोस।”

Verse 41

धर्ममार्गं न दृष्टं ते श्रुतं नैव कदा त्वया । लोभो मातापिता भ्राता लोभः स्वजनबांधवाः

तू कधीही धर्ममार्ग पाहिलेला नाहीस, त्याचे श्रवणही केलेले नाहीस. तुझ्यासाठी लोभच माता-पिता, लोभच भाऊ; लोभच आप्तस्वजन व बांधव आहेत.

Verse 42

पालितं लोभमेवैकं त्यक्त्वा धर्मं सदैव हि । तस्माद्दुःखी भवाञ्जातो दरिद्रेणातिपीडितः

धर्म नेहमीच सोडून तू फक्त लोभालाच पोसले आहेस; म्हणून तू दुःखी झालास आणि दारिद्र्याने अत्यंत पीडित झालास.

Verse 43

दिनेदिने महातृष्णा हृदये ते प्रवर्द्धते । यदायदा गृहे द्रव्यं वृद्धिमायाति ते तदा

दिवसेंदिवस तुझ्या हृदयात मोठी तृष्णा वाढत जाते; आणि जेव्हा जेव्हा घरातील धन वाढते, तेव्हा तेव्हा ती (तृष्णा) अधिकच वाढते.

Verse 44

तृष्णया दह्यमानस्तु तया त्वं वह्निरूपया । रात्रौ वा सुप्रसुप्तस्तु निश्चितो हि प्रचिंतसि

अग्निरूप तृष्णेने जळत असताना तू, रात्री गाढ झोपेतही, निश्चयाने त्याचाच विचार करत राहतोस.

Verse 45

दिनं प्राप्य महामोहैर्व्यापितोसि सदैव हि । सहस्रं लक्षं मे कोटिः कदा अर्बुदमेव च

दिवसेंदिवस तू नेहमी महामोहाने व्यापलेला असतोस—‘हजार, लाख, कोटी; मला अर्बुदही कधी मिळेल?’—अशीच चिंता करीत राहतोस.

Verse 46

भविष्यति कदा खर्वो निखर्वश्चाथ मे गृहे । एवं सहस्रं लक्षं च कोटिरर्बुदमेव च

माझ्या घरी कधी खर्व व निखर्व, तसेच सहस्र, लक्ष, कोटी आणि अर्बुद एवढे धन होईल?

Verse 47

खर्वो निखर्वः संजातस्तृष्णा नैव प्रगच्छति । तव कायं परित्यज्य वृद्धिमायाति सर्वदा

खर्व-निखर्व झाले तरी तृष्णा कधीच जात नाही; देह सोडून दिल्यावरही ती नेहमी वाढत पुन्हा येते.

Verse 48

नैव दत्तं हुतं विप्र भुक्तं नैव कदा त्वया । खनितं भूमिमध्ये तु क्षिप्तं पुत्रानजानते

हे विप्र! तू न दान दिलेस, न हवन केलेस, न कधी उपभोग केला; उलट भूमीच्या मध्यभागी खोदून पुरून ठेवलेस—पुत्रांनाही कळले नाही.

Verse 49

अन्यमेवमुपायं तु द्रव्यागमनकारणात् । कुरुषे सर्वदा विप्र लोकान्पृच्छसि बुद्धिमान्

धन मिळविण्याच्या कारणासाठी तू नेहमी असे वेगवेगळे उपाय करतोस, हे विप्र; बुद्धिमान असूनही लोकांना विचारत फिरतोस.

Verse 50

खनित्रमंजनं वादं धातुवादमतः परम् । पृच्छमानो भ्रमस्येकस्तृष्णया परिमोहितः

तो खनन, अंजन (सुरमा), वाद-विवाद आणि पुढे धातुवाद याविषयी विचारत राहिला; एकटा भटकत तृष्णेने पूर्ण मोहित झाला.

Verse 51

स्पर्शंचिंतयसेनित्यंकल्पान्सिद्धिप्रदायकान् । प्रवेशं विवराणां तु चिंतमानः सु पृच्छसि

तू नेहमी स्पर्शाने सिद्धी देणाऱ्या कल्पांचे चिंतन करतोस. आणि विवरांतील/छिद्रांतील प्रवेशाचा विचार करत तू उत्तम प्रश्न विचारतोस॥

Verse 52

तृष्णानलेन दग्धेन सुखं नैव प्रगच्छसि । तृष्णानलेन संदीप्तो हाहाभूतो विचेतनः

तृष्णेच्या अग्नीने जळून तू सुख अजिबात मिळवत नाहीस. त्याच तृष्णाग्नीने अधिक भडकून ‘हाय! हाय!’ करीत तू अचेतन होतोस॥

Verse 53

एवं मुग्धोसि विप्रेंद्र गतस्त्वं कालवश्यताम् । दारापुत्रेषु तद्द्रव्यं पृच्छमानेषु वै त्वया

हे विप्रश्रेष्ठ! अशा रीतीने तू मोहग्रस्त होऊन काळाच्या अधीन झालास. पत्नी व पुत्रांनी त्या धनाविषयी विचारले असता तू खरोखर उत्तर देऊ शकला नाहीस॥

Verse 54

कथितं नैव वृत्तांतं प्राणांस्त्यक्त्वा गतो यमम् । एवं सर्वं मया ख्यातं वृत्तांतं तव पूर्वकम्

त्याने काहीही वृत्तांत सांगितला नाही; प्राण सोडून तो यमाकडे गेला. अशा प्रकारे तुझा पूर्ववृत्तांत सर्व मी तुला सांगितला आहे॥

Verse 55

अनेन कर्मणा विप्र निर्धनोसि दरिद्रवान् । संसारे यस्य सत्पुत्रा भक्तिमंतः सदैव हि

हे विप्र! या कर्मामुळे तू निर्धन व दरिद्री झालास. तरीही संसारात तुझे सत्पुत्र सदैव भक्तियुक्त असतात॥

Verse 56

सुशीला ज्ञानसंपन्नाः सत्यधर्मरताः सदा । संभवंति गृहे तस्य यस्य विष्णुः प्रसीदति

ज्याच्या गृही भगवान विष्णु प्रसन्न होतात, त्या घरात सदैव सुशील, ज्ञानसंपन्न व सत्य-धर्मनिष्ठ जन उत्पन्न होतात व नांदतात।

Verse 57

धनं धान्यं कलत्रं तु पुत्रपौत्रमनंतकम् । स भुंक्ते मर्त्यलोके वै यस्य विष्णुः प्रसन्नवान्

ज्याच्यावर भगवान विष्णु प्रसन्न असतात, तो मनुष्यलोकी धन, धान्य, पत्नी आणि पुत्र-पौत्रांची अनंत परंपरा निश्चयाने उपभोगतो।

Verse 58

विना विष्णोः प्रसादेन दारापुत्रान्न चाप्नुयात् । सुजन्म च कुलं विप्र तद्विष्णोः परमं पदम्

विष्णूच्या प्रसादाविना पत्नी-पुत्र मिळत नाहीत, तसेच उत्तम जन्म व श्रेष्ठ कुलही नाही, हे विप्र; हेच विष्णूचे परम पद आहे।