Adhyaya 14

Verse 1

सोमशर्मोवाच । एवंविधं महापुण्यं धर्मव्याख्यानमुत्तमम् । कथं जानासि भद्रे त्वं कस्माच्चैव त्वया श्रुतम्

सोमशर्मा म्हणाला—अशा प्रकारचे परम उत्तम धर्मव्याख्यान महापुण्यदायक आहे। हे भद्रे, तू हे कसे जाणतेस, आणि तू हे कोणाकडून ऐकलेस?

Verse 2

सुमनोवाच । भार्गवाणां कुले जातः पिता मम महामते । च्यवनो नाम विख्यातः सर्वज्ञानविशारदः

सुमना म्हणाली—हे महामते, माझे पिता भार्गव कुळात जन्मले. ते ‘च्यवन’ या नावाने विख्यात होते आणि सर्व विद्यांत पारंगत होते.

Verse 3

तस्याहं प्रिय कन्या वै प्राणादपि च वल्लभा । यत्रयत्र व्रजत्येष तीर्थारामेषु सुव्रत

मी त्यांची प्रिय कन्या आहे, प्राणांपेक्षाही अधिक वल्लभ. हे सुव्रत, ते जिथेजिथे जातात तिथे तीर्थस्थाने व पवित्र उपवने यांतच विहार करतात.

Verse 4

सभासु च मुनीनां तु देवतायतनेषु च । तेन सार्द्धं व्रजाम्येका क्रीडमाना सदैव हि

मुनींच्या सभांत आणि देवालयांतही मी त्यांच्या सोबत—एकटीच—सदैव क्रीडारत होत जाते.

Verse 5

कौशिकान्वयसंभूतो वेदशर्मा महामतिः । पितुर्मम सखा दैवादटमानः समागतः

कौशिक वंशात जन्मलेले महामती वेदशर्मा—जे माझ्या पित्याचे मित्र—दैवयोगाने भटकत भटकत येथे येऊन पोहोचले.

Verse 6

दुःखेन महताविष्टश्चिंतयानो मुहुर्मुहुः । समागतं महात्मानं तमुवाच पिता मम

महादुःखाने ग्रासलेला व वारंवार चिंतेत बुडालेला माझा पिता, तो महात्मा आला असता त्याला म्हणाला।

Verse 7

भवंतं दुःखसंतप्तमिति जानामि सुव्रत । कस्माद्दुःखी भवाञ्जातस्तस्मात्त्वं कारणं वद

हे सुव्रत, तू दुःखाने दग्ध झालास हे मला कळते. कोणत्या कारणाने तू दुःखी झालास? म्हणून कारण सांग।

Verse 8

एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा च्यवनस्य महात्मनः । तमुवाच महात्मानं पितरं मम सुव्रतः

त्यानंतर महात्मा च्यवनाचे हे वचन ऐकून, त्या सुव्रताने माझ्या महात्मा पित्याला सांगितले।

Verse 9

वेदशर्मा महाप्राज्ञ सर्वदुःखस्य कारणम् । मम भार्या महासाध्वी पातिव्रत्यपरायणा

हे महाप्राज्ञ वेदशर्मा, माझ्या सर्व दुःखाचे कारण तूच आहेस. माझी पत्नी महासाध्वी असून पतिव्रत्यात पूर्णत: परायण आहे।

Verse 10

अपुत्रा सा हि संजाता मम वंशो न विद्यते । एतत्ते कारणं प्रोक्तं प्रश्नितोस्मि यतस्त्वया

ती अपुत्रा झाली आहे; माझा वंश पुढे चालत नाही. तू मला विचारलेस म्हणून हेच कारण मी तुला सांगितले।

Verse 11

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः कश्चित्सिद्धः समागतः । मम पित्रा तथा तेन ह्युत्थाय वेदशर्मणा

याच दरम्यान तेथे एक सिद्ध महात्मा आला. माझे वडील आणि वेदशर्मा हेही आदराने उठून उभे राहिले.

Verse 12

द्वाभ्यामपि च सिद्धोसौ पूजितो भक्तिपूर्वकैः । उपहारैस्स भोज्यान्नैर्वचनैर्मधुराक्षरैः

त्या दोघांनीही त्या सिद्ध पुरुषाची भक्तिपूर्वक पूजा केली—उपहारांनी, भोजन-प्रसादाने आणि मधुर वचनांनी.

Verse 13

द्वाभ्यामन्तर्गतं पृष्टं पूर्वोक्तं च यथा त्वया । उभौ तौ प्राह धर्मात्मा ससखं पितरं मम

तू पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे दोनही मुद्दे एकत्र करून विचारलेस; तेव्हा धर्मात्म्याने माझे वडील आणि त्यांचा सखा—दोघांविषयी सांगितले.

Verse 14

धर्मस्य कारणं सर्वं मयोक्तं ते तथा किल । धर्मेण प्राप्यते पुत्रो धनं धान्यं तथा स्त्रियः

धर्माची सर्व कारणे व आधार मी तुला यथार्थ सांगितले आहेत. धर्माने पुत्र, धन, धान्य आणि पत्नीही प्राप्त होते.

Verse 15

ततस्तेन कृतं धर्मं संपूर्णं वेदशर्मणा । तस्माद्धर्मात्सुसंजातं महत्सौख्यं सपुत्रकम्

त्यानंतर वेदशर्माने तो धर्मकर्म पूर्णपणे संपन्न केला. त्या धर्मातून पुत्रासह महान सुख प्राप्त झाले.

Verse 16

तेन संगप्रसंगेन ममैष मतिनिश्चयः । यथा कांत तव प्रोक्तं मयैव च परं शुभम्

त्या संगतीच्या प्रसंगाने व परिणामाने माझा हा दृढ निश्चय झाला आहे—हे कांता, तू जसे सांगितलेस तसेच मीही परम शुभाचीच पुष्टी करीत आहे।

Verse 17

तस्माच्छ्रुतं महासिद्धात्सर्वसंदेहनाशनम् । विप्रधर्मं समाश्रित्य अनुवर्त्तस्व सर्वदा

म्हणून महासिद्धांकडून ऐकलेले, सर्व संशय नष्ट करणारे हे उपदेश घेऊन विप्रधर्माचा आश्रय कर आणि सदैव त्याचे आचरण कर।

Verse 18

सोमशर्मोवाच । धर्मेण कीदृशो मृत्युर्जन्म चैव वदस्व मे । उभयोर्लक्षणं कांते तत्सर्वं हि वदस्व मे

सोमशर्मा म्हणाले—धर्माने नियंत्रित असता मृत्यू व जन्म कसे असतात ते मला सांग. हे कांते, दोन्हींची लक्षणे मला सर्वस्वी सांग.

Verse 19

सुमनोवाच । सत्य शौच क्षमा शांति तीर्थपुण्यादिकैस्तथा । धर्मश्च पालितो येन तस्य मृत्युं वदाम्यहम्

सुमना म्हणाली—सत्य, शौच, क्षमा, शांती तसेच तीर्थपुण्य इत्यादींनी ज्याने धर्म पाळला आहे, त्याच्या मृत्यूचे वर्णन मी करीत आहे।

Verse 20

रोगो न जायते तस्य न च पीडा कलेवरे । न श्रमो वै न च ग्लानिर्न च स्वेदो भ्रमस्तथा

त्याला रोग होत नाही, देहात पीडाही होत नाही. थकवा नाही, ग्लानी नाही; घाम नाही आणि भ्रम/चक्करही नाही.

Verse 21

दिव्यरूपधरा भूत्वा गंधर्वा ब्राह्मणास्तथा । वेदपाठसमायुक्ता गीतज्ञानविशारदाः

दिव्यरूप धारण करून गंधर्व तसेच काही ब्राह्मण वेदपाठात संलग्न होते आणि गीत-संगीतज्ञानात अत्यंत निपुण होते।

Verse 22

तस्य पार्श्वं समायांति स्तुतिं कुर्वंति चातुलाम् । स्वस्थो हि आसने युक्तो देवपूजारतः किल

ते त्याच्या पार्श्वास येऊन अतुल स्तुती करतात; कारण तो आसनावर स्वस्थ, स्थिर व संयत बसलेला असून—असे म्हणतात—देवपूजेत रत असतो।

Verse 23

तीर्थं च लभते प्राज्ञः स्नानार्थं धर्मतत्परः । अग्न्यागारे च गोस्थाने देवतायतनेषु च

धर्मतत्पर प्राज्ञ पुरुष स्नानार्थ तीर्थ प्राप्त करतो—अग्न्यागारात, गोठ्यात आणि देवालयांच्या प्रांगणातही।

Verse 24

आरामे च तडागे च यत्राश्वत्थो वटस्तथा । ब्रह्मवृक्षं समाश्रित्य श्रीवृक्षं च तथा पुनः

उद्यानात व तळ्याजवळ—जिथे अश्वत्थ व वट असे पवित्र वृक्ष असतील—तेथे ‘ब्रह्मवृक्षा’चा आश्रय घ्यावा आणि पुन्हा ‘श्रीवृक्षा’जवळही आश्रय करावा।

Verse 25

अश्वस्थानं समाश्रित्य गजस्थानगतो नरः । अशोकं चूतवृक्षं च समाश्रित्य यदास्थितः

जो पुरुष अश्वस्थानाचा आश्रय घेऊन गजस्थानाकडे जातो, आणि त्या वेळी अशोक व आंब्याच्या वृक्षाचा आश्रय घेऊन तेथे राहतो—

Verse 26

संनिधौ ब्राह्मणानां च राजवेश्मगतोथवा । रणभूमिं समाश्रित्य पूर्वं यत्र मृतो भवेत्

ब्राह्मणांच्या सान्निध्यात, किंवा राजवाड्यात प्रवेश करून, अथवा रणभूमीचा आश्रय घेऊन—जिथे तो पूर्वी मरण पावला असेल तिथेही।

Verse 27

मृत्युस्थानानि पुण्यानि केवलं धर्मकारणम् । गोग्रहं तु सुसंप्राप्य तथा चामरकंटकम्

मृत्यूशी संबंधित स्थानेही पुण्यरूप होतात, कारण ती केवळ धर्माचे कारण ठरतात। गोग्रहास नीट पोहोचून तसेच अमरकंटकास (पुण्य मिळते)।

Verse 28

शुद्धधर्मकरो नित्यं धर्मतो धर्मवत्सलः । एवं स्थानं समाप्नोति यदा मृत्युं समाश्रितः

जो नित्य शुद्ध धर्म आचरतो, धर्मनिष्ठ व धर्मवत्सल असतो—जेव्हा मृत्यू त्याला येऊन धरतो, तेव्हा तो असे धाम प्राप्त करतो।

Verse 29

मातरं पश्यते पुण्यं पितरं च नरोत्तमः । भ्रातरं श्रेयसा युक्तमन्यं स्वजनबांधवम्

तो नरोत्तम पुण्यवती मातेला व पित्याला पाहतो; तसेच श्रेययुक्त भावाला आणि इतर स्वजन-बांधवांनाही पाहतो।

Verse 30

बंदीजनैस्तथा पुण्यैः स्तूयमानं पुनःपुनः । पापिष्ठं नैव पश्येत मातृपित्रादिकं पुनः

बंदीजन व पुण्यशील जन त्याची पुन्हापुन्हा स्तुती करतात. तो परम पापिष्ठाला पुन्हा पाहत नाही; तसेच माता-पिता आदिकांनाही पुन्हा पाहत नाही.

Verse 31

गीतं गायंति गंधर्वाः स्तुवंतिस्तावकाः स्तवैः । मंत्रपाठैस्तथा विप्रा माता स्नेहेन पूजयेत्

गंधर्व गीते गातात, भक्त स्तोत्रांनी स्तुती करतात आणि ब्राह्मण मंत्रपाठ करतात; अशा रीतीने मातेला स्नेहपूर्वक पूजावे।

Verse 32

पितास्वजनवर्गाश्च धर्मात्मानं महामतिम् । एवं दूताः समाख्याताः पुण्यस्थानानि ते विभो

पिता व स्वजनवर्ग—धर्मात्मे व महामती—यांनाच दूत असे सांगितले आहे; आणि हे प्रभो, तुझे पुण्यस्थानही तसेच वर्णिले आहेत।

Verse 33

प्रत्यक्षान्पश्यते दूतान्हास्यस्नेहसमाविलान् । न च स्वप्नेन मोहेन क्लेदयुक्तेन नैव सः

तो दूतांना प्रत्यक्ष पाहतो—उपहासमिश्र हसू व कपटस्नेहाने त्यांचे मुख मलिन झालेले; हे ना स्वप्न, ना मोह, ना जडत्वयुक्त भ्रम—त्याच्यासाठी तर मुळीच नाही।

Verse 34

धर्मराजो महाप्राज्ञो भवंतं तु समाह्वयेत् । एह्येहि त्वं महाभाग यत्र धर्मः स तिष्ठति

महाप्राज्ञ धर्मराज तुला हाक देईल—“ये, ये, महाभाग! जिथे धर्म वास करतो तिथे चल।”

Verse 35

तस्य मोहो न च भ्रांतिर्न ग्लानिः स्मृतिविभ्रमः । जायते नात्र संदेहः प्रसन्नात्मा स तिष्ठति

त्याला ना मोह होतो, ना भ्रांती; ना ग्लानी, ना स्मृतिभ्रम. यात संशय नाही—तो प्रसन्नचित्ताने स्थिर राहतो।

Verse 36

ज्ञानविज्ञानसंपन्नः स्मरन्देवं जनार्दनम् । तैः सार्द्धं तु प्रयात्येवं संतुष्टो हृष्टमानसः

ज्ञान-विज्ञानाने संपन्न होऊन तो भगवान् जनार्दनाचे स्मरण करीत, त्यांच्यासह असा निघाला—संतुष्ट आणि हर्षित अंतःकरणाने।

Verse 37

एकत्वं जायते तत्र त्यजतः स्वंकलेवरम् । दशमद्वारमाश्रित्य आत्मा तस्य स गच्छति

तेथे स्वतःचे देहकवच त्यागताच एकत्वाची अवस्था उत्पन्न होते; आणि ‘दशमद्वार’चा आश्रय घेऊन त्या पुरुषाचा आत्मा त्या मार्गाने प्रस्थान करतो।

Verse 38

शिबिका तस्य आयाति हंसयानं मनोहरम् । विमानमेव चायाति हयो वा गज उत्तमः

त्याच्यासाठी हंसयानासारखी मनोहर पालखी येते. खरोखरच एक दिव्य विमानही येते; किंवा उत्तम घोडा, अथवा श्रेष्ठ हत्ती.

Verse 39

छत्रेण ध्रियमाणेन चामरैर्व्यजनैस्तथा । वीज्यमानः स पुण्यात्मा पुण्यैरेवं समंततः

त्याच्यावर छत्र धरले गेले, तसेच चामर व पंख्यांनी त्याला वीज घातली गेली; तो पुण्यात्मा असा सर्व बाजूंनी पुण्यजनांनी सेविला गेला।

Verse 40

गीयमानस्तु धर्मात्मा स्तूयमानस्तु पंडितैः । बंदिभिश्चारणैर्दिव्यैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः

तो धर्मात्मा गाण्यांतून गौरविला जात होता आणि पंडितांकडून स्तुतिला जात होता—बंदी, दिव्य चारण आणि वेदपारंगत ब्राह्मण यांच्याकडून।

Verse 41

साधुभिः स्तूयमानस्तु सर्वसौख्यसमन्वितः । यथादानप्रभावेण फलमाप्नोति तत्र सः

सज्जनांनी स्तुत होऊन आणि सर्व सुखांनी युक्त होऊन, तो तेथे आपल्या दानाच्या प्रभावाप्रमाणे फल प्राप्त करतो।

Verse 42

आरामवाटिकामध्ये स प्रयाति सुखेन वै । अप्सरोभिः समाकीर्णो दिव्याभिर्मंगलैर्युतः

तो उपवन-वाटिकांच्या मध्ये निश्चयच सुखाने विहार करतो; दिव्य मंगलाने युक्त, अप्सरांनी वेढलेला असतो।

Verse 43

देवैः संस्तूयमानस्तु धर्मराजं प्रपश्यति । देवाश्च धर्मसंयुक्ता जग्मुः संमुखमेव तम्

देवांनी स्तुत होत असताना तो धर्मराजाला पाहतो; आणि धर्मयुक्त देव त्याच्या समोर सरळच गेले।

Verse 44

एह्येहि वै महाभाग भुंक्ष्व भोगान्मनोनुगान् । एवं स पश्यते धर्मं सौम्यरूपं महामतिम्

“ये, ये, हे महाभाग्यवान! मनास अनुरूप भोगांचा उपभोग कर.” अशा प्रकारे तो सौम्यरूप व महामती धर्माला पाहतो।

Verse 45

स्वस्य पुण्यप्रभावेण भुंक्ते च स्वर्गमेव सः । भोगक्षयात्सधर्मात्मा पुनर्जन्म प्रयाति वै

स्वतःच्या पुण्यप्रभावाने तो निश्चयच स्वर्गभोग करतो; पण भोग संपल्यावर तो धर्मात्मा पुन्हा जन्माला जातो।

Verse 46

निजधर्मप्रसादात्स कुलं पुण्यं प्रयाति वै । ब्राह्मणस्य सुपुण्यस्य क्षत्रियस्य तथैव च

स्वधर्माच्या प्रसादाने कुल निश्चयच पुण्यत्वास प्राप्त होते. हे अतिपुण्यवान ब्राह्मणास तसेच क्षत्रियासही लागू आहे.

Verse 47

धनाढ्यस्य सुपुण्यस्य वैश्यस्यैव महामते । धर्मेण मोदते तत्र पुनः पुण्यं करोति सः

हे महामते, तो धनाढ्य व अतिपुण्यवान वैश्य तेथे धर्माचरणाने आनंदित होतो आणि पुन्हा पुन्हा पुण्यकर्म करीत राहतो.