Adhyaya 121

Verse 1

कामोदोवाच । न विदुर्देवताः सर्वा यस्यांतं रूपमेव च । यस्मिल्लींनस्तु सर्वोयं स चैकात्मा प्रकथ्यते

कामोद म्हणाला—ज्याचा अंत सर्व देवतांनाही कळत नाही, तसेच ज्याचे यथार्थ रूपही कळत नाही. ज्याच्यात हे सर्व जग लीन होते, तोच ‘एकात्मा’ म्हणून कथिला जातो.

Verse 2

यस्या मायाप्रपंचस्तु संसारः शृणु नारद । कस्मात्प्रयाति संसारं मम स्वामी जगत्पतिः

हे नारद, ऐक—संसार हा तिच्या मायाचाच विस्तार आहे. मग माझा स्वामी, जगत्पती, संसारात का प्रवेश करतो?

Verse 3

पापैश्चापि सुपुण्यैश्च नरोबद्धस्तु कर्मभिः । संसारं सरते विप्र हरिः कस्माद्व्रजेद्वद

पाप आणि महापुण्य अशा कर्मांनी बांधलेला मनुष्य, हे विप्र, संसारात फिरतो. मग हरि कशासाठी आणि कसा संसारात येईल? मला सांगा.

Verse 4

नारद उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यत्कृतं तेन चक्रिणा । भृगोरग्रे प्रतिज्ञातं यज्ञरक्षां करोम्यहम्

नारद म्हणाले—हे देवी, ऐक; चक्रधारी प्रभूंनी जे केले ते मी सांगतो. भृगूच्या समोर त्यांनी प्रतिज्ञा केली होती—‘मी यज्ञाचे रक्षण करीन.’

Verse 5

इंद्रस्य वचनात्सद्यो गतोऽसौ दानवैः सह । योद्धुं विहाय गोविंदो भृगोश्चैव मखोत्तमम्

इंद्राच्या वचनाने तो तत्काळ दानवांसह निघून गेला. गोविंदाने युद्धाचा विचार सोडून भृगूच्या त्या श्रेष्ठ यज्ञाकडे प्रस्थान केले.

Verse 6

मखं त्यक्त्वा गते देवे पश्चात्तैर्दानवोत्तमैः । आगत्य ध्वंसितः सर्वः स यज्ञः पापचेतनैः

देव निघून गेल्यावर, नंतर त्या श्रेष्ठ दानवांनी येऊन पापबुद्धीने तो यज्ञ पूर्णपणे उद्ध्वस्त केला.

Verse 7

हरिं क्रुद्धः स योगींद्रः शशाप भृगुरेव तम् । दशजन्मानि भुंक्ष्व त्वं मच्छापकलुषीकृतः

क्रोधाने त्या योगींद्र भृगूंनी स्वतः हरिला शाप दिला—‘माझ्या शापाने कलुषित होऊन तू दहा जन्मांपर्यंत दुःख भोगशील.’

Verse 8

कर्मणः स्वस्य संभोगं संभोक्ष्यति जनार्दनः । तन्निमित्तं त्वया देवि दुःस्वप्नः परिवीक्षितः

जनार्दन आपल्या कर्माचे फळ नक्कीच भोगतील; म्हणूनच, हे देवी, तुला हा अशुभ स्वप्न दिसला आहे.

Verse 9

इत्युक्त्वा तां गतो विप्रो ब्रह्मलोकं स नारदः । कृष्णस्यापि सुदुःखेन दुःखिता साभवत्तदा

असे बोलून विप्र नारद ब्रह्मलोकास निघून गेले। आणि तीही त्या वेळी श्रीकृष्णाच्या अतिशय शोकाने व्याकुळ होऊन दुःखी झाली।

Verse 10

रुरोद करुणं बाला हाहेति वदती मुहुः । गङ्गातीरोपविष्टा सा जलांते शृणु नन्दन

ती बाला करुण रडू लागली आणि वारंवार “हाय हाय” असे म्हणू लागली। गंगातीरी बसून ती जलकाठाशीच थांबली—ऐक, हे नंदन।

Verse 11

सुनेत्राभ्यां तथाश्रूणि दुःखेनापि प्रमुंचति । तान्यश्रूणि प्रमुक्तानि गंगातोये पतंत्यपि

तो आपल्या सुंदर नेत्रांतून दुःखामुळेही अश्रू ढाळतो. सोडलेले ते अश्रू गंगेच्या पाण्यातही पडतात.

Verse 12

जले चैव निमज्जंति तस्याश्चाप्यश्रुबिंदवः । संभवंति पुनस्तात पद्मरूपाणि तानि च

आणि तिचेही अश्रुबिंदू पाण्यात बुडून जातात. मग, हे तात, तेथेच ते पुन्हा उत्पन्न होऊन कमलरूप धारण करतात.

Verse 13

गंगातोये प्रफुल्लानि वाहितानि प्रयांति वै । ददृशे दानवश्रेष्ठो विष्णुमायाप्रमोहितः

गंगेच्या पाण्यात प्रफुल्ल (कमळे) प्रवाहाबरोबर वाहत जात होती. विष्णुमायेने मोहित झालेल्या दानवश्रेष्ठाने ते दृश्य पाहिले.

Verse 14

दुःखजानि न जानाति मुनिना कथितान्यपि । हर्षेण महताविष्टः परिजग्राह सोऽसुरः

मुनींनी सांगितलेले दुःखद परिणामही त्याला कळले नाहीत। महान हर्षाने व्यापून त्या असुराने ते स्वीकारले।

Verse 15

पद्मैस्तु पुष्पितैः सोपि पूजयेद्गिरिजाप्रियम् । सप्तकोटिभिर्दैत्येंद्रो विष्णुमायाप्रमोहितः

तोही फुललेल्या कमळांनी गिरिजाप्रिय (शिव) यांची पूजा करील. विष्णुमायेने मोहित झालेल्या दैत्येंद्राने सात कोटी (कमळांनी) हे पूजन केले.

Verse 16

अथ क्रुद्धा जगद्धात्री शंकरं वाक्यमब्रवीत् । पश्यैतस्य विकर्म त्वं दानवस्य महामते

मग जगद्धात्री क्रुद्ध होऊन शंकरांना म्हणाली— “हे महामते, या दानवाचे दुष्कर्म पाहा.”

Verse 17

शोकोत्पन्नानि पद्मानि गंगातोयगतानि वै । अयमेष प्रगृह्णाति कामाकुलितचेतनः

शोकातून उत्पन्न झालेली कमळे खरोखर गंगेच्या पाण्यात वाहत होती; आणि हा—कामाने व्याकुळ चित्ताचा—ती गोळा करीत आहे.

Verse 18

पूजयेच्चापि दुष्टात्मा शोकसंतापकारकैः । दुःखजैः शोकजैः पुष्पैस्तैः सुश्रेयः कथं भवेत्

दुष्टात्मा जर शोक-संताप निर्माण करणाऱ्या, दुःख व शोकातून उत्पन्न झालेल्या पुष्पांनीही पूजा करील, तर त्यातून खरे श्रेय कसे होईल?

Verse 19

यादृशेनापि भावेन मामेव परिपूजयेत् । तादृशेनापि भावेन अस्य सिद्धिर्भविष्यति

ज्या भावाने कोणी मला एकट्यालाच पूजितो, त्याच भावाप्रमाणेच त्याची सिद्धी निःसंशय फळास येते.

Verse 20

सत्यध्यानविहीनोयं कामोदा न्यस्तमानसः । संजातः पापचारित्रो जहि देवि स्वतेजसा

ही कामोदा सत्यध्यानरहित व मनाने खचलेली होऊन आता पापाचारी झाली आहे. हे देवि, आपल्या तेजाने हिचा संहार कर.

Verse 21

एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं शंभोश्चैव महात्मनः । अस्यैव संक्षयं शंभो करिष्ये तव शासनात्

महात्मा शंभूचे ते वचन ऐकून तो म्हणाला—हे शंभो, तुझ्या आज्ञेने मी हाच संशय दूर करीन.

Verse 22

एवमुक्त्वा ततो देवी तस्यापि वधकांक्षया । वर्त्तते हि विहुंडस्य वधोपायं व्यचिंतयत्

असे बोलून देवी त्याच्याही वधाची इच्छा धरून तिथेच राहिली आणि विहुण्डाच्या वधाचा उपाय विचारू लागली.

Verse 23

कृत्वा मायामयं रूपं ब्राह्मणस्य महात्मनः । पूजयेच्छंकरं नाथं सुपुष्पैः पारिजातजैः

मायेने महात्मा ब्राह्मणाचे रूप धारण करून, पारिजाताच्या उत्तम पुष्पांनी नाथ शंकराची पूजा करावी.

Verse 24

समेत्य दानवः पापो दिव्यां पूजां विनाशयेत् । कामाकुलः सुदुःखार्तस्तद्गतो भावतत्परः

तेथे येऊन तो पापी दानव दिव्य पूजेचा नाश करी। कामाने व्याकुळ व अतिदुःखाने पीडित, त्याचे चित्त त्याच विषयात स्थिर होऊन त्यातच पूर्ण तल्लीन झाले।

Verse 25

विष्णोश्चैव महामायां पूर्वदृष्टां स दानवः । सस्मार दानवः पापः कामबाणैः प्रपीडितः

कामबाणांनी पीडित तो दुष्ट दानव, पूर्वी पाहिलेली विष्णूची महामाया पुन्हा पुन्हा स्मरू लागला।

Verse 26

तस्याः स्मरणमात्रेण कंदर्पेण बलीयसा । विरहाकुलदुःखार्तो रोदते हि मुहुर्मुहुः

तिचे केवळ स्मरण होताच, बलवान कंदर्पाच्या अधीन होऊन, विरहदुःखाने व्याकुळ तो वारंवार रडू लागे।

Verse 27

कालाकृष्टः स दुष्टात्मा शोकजातानि तानि सः । परिगृह्य समायातः पूजनार्थी महेश्वरम्

काळाने ओढला गेलेला तो दुष्टात्मा, शोकातून उत्पन्न झालेल्या त्या वस्तू गोळा करून, महेश्वराच्या पूजेसाठी तेथे आला।

Verse 28

देव्या कृतां हि पूजां च सुपुष्पैः पारिजातजैः । तां निर्णाश्य सुलोभेन शोकजैः परिपूजयेत्

देवीसाठी पारिजाताच्या उत्तम पुष्पांनी केलेली पूजा दूर करून, मग लोभाने शोकातून उत्पन्न झालेल्या पुष्पांनी तशीच पूजा करावी।

Verse 29

नेत्राभ्यां तस्य दुष्टस्य बिंदवस्तेऽश्रुसंभवाः । अविरलास्ततो वत्स पतंति लिंगमस्तके

हे वत्सा, त्या दुष्टाच्या नेत्रांतून अश्रूजन्य थेंब अविरतपणे लिंगाच्या मस्तकावर पडत राहतात।

Verse 30

देवी ब्राह्मणरूपेण तमुवाच महामते । को भवान्पूजयेद्देवं शोकाकुलमनाः सदा

देवीने ब्राह्मणरूप धारण करून त्यास म्हटले— “हे महामते, जो सदैव शोकाकुल आहे तो देवाची पूजा कोण करील?”

Verse 31

पतंत्यश्रूणि देवस्य मस्तके शोकजानि ते । अपवित्राणि मे ब्रूहि एतमर्थं ममाग्रतः

शोकातून उत्पन्न झालेले तुझे अश्रू देवाच्या मस्तकावर पडत आहेत; ते अपवित्र का आहेत, हे माझ्यासमोर स्पष्ट सांग।

Verse 32

विहुंड उवाच । पूर्वं दृष्टा मया नारी सर्वसौभाग्यसंपदा । सर्वलक्षणसंपन्ना कामस्यायतनं महत्

विहुंड म्हणाला— पूर्वी मी एक स्त्री पाहिली; ती सर्व सौभाग्यसंपदेने युक्त, सर्व शुभलक्षणांनी संपन्न—जणू कामाचे महान अधिष्ठान होती।

Verse 33

तस्या मोहेन संदग्धः कामेनाकुलतां गतः । तया प्रोक्तं हि संभोगे देहि मे दायमुत्तमम्

तिच्या मोहाने दग्ध होऊन तो कामाने व्याकुळ झाला. तेव्हा तिने संभोगकाळी म्हटले— “मला उत्तम दाय (भाग) दे.”

Verse 34

कामोदसंभवैः पुष्पैः पूजयस्व महेश्वरम् । तेषां पुष्पकृतां मालां मम कंठे परिक्षिप

कामोदा-समुद्भव पुष्पांनी महेश्वराची विधिपूर्वक पूजा कर; आणि त्या पुष्पांची गुंफलेली माळ माझ्या कंठी अर्पण कर।

Verse 35

कोटिभिः सप्तसंख्यातैः पूजयस्व महेश्वरम् । तदर्थं पूजयाम्येव ईश्वरं फलदायकम्

सात कोटी (अर्पणांनी) महेश्वराची पूजा कर; त्याच हेतूसाठी मी फलदायक ईश्वराचीच पूजा करीत आहे।

Verse 36

कामोदसंभवैः पुष्पैर्दुर्लभैर्देवदानवैः । श्रीदेव्युवाच । क्व ते भावः क्व ते ध्यानं क्व ते ज्ञानं दुरात्मनः

कामोदा-समुद्भव, देव-दानवांनाही दुर्लभ अशा पुष्पांविषयी श्रीदेवी म्हणाल्या: ‘तुझा भाव कुठे आहे? तुझे ध्यान कुठे आहे? तुझे ज्ञान कुठे आहे, दुरात्म्या?’

Verse 37

ईश्वरस्यापि संबंधो नास्ति किंचित्त्वयैव हि । कामोदाया वरं रूपं कीदृशं वद सांप्रतम्

ईश्वराशीही तुझा काहीच संबंध नाही. आता सांग—सध्या कामोदेचे श्रेष्ठ रूप कसे आहे?

Verse 38

क्व लब्धानि सुपुष्पाणि तस्या हास्योद्भवानि च । विहुंड उवाच । भावं ध्यानं न जानामि न दृष्टा सा मया कदा

‘तिची सुंदर फुले कुठे मिळाली, आणि तिच्या हास्यातून उत्पन्न ते (वस्तू) कुठे?’ विहुण्ड म्हणाला: ‘मला तिचा भावही माहीत नाही, ध्यानही माहीत नाही; मी तिला कधीच पाहिलेले नाही।’

Verse 39

गंगातोयगतान्येव परिगृह्णामि नित्यशः । तैरहं पूजयाम्येकं शंकरं प्रवदाम्यहम्

मी नित्य गंगाजलस्पर्शित वस्तूच स्वीकारतो. त्यांच्याच द्वारा मी एकमेव शंकराची पूजा करतो—असे मी जाहीर करतो.

Verse 40

ममाग्रे कथितं विप्र शुक्रेणापि महात्मना । वचनात्तस्य देवेशमर्चयामि दिनदिने

हे विप्र, माझ्यासमोर महात्मा शुक्रानेही हे सांगितले होते. त्याच्या वचनानुसार मी दिवसेंदिवस देवेश्वराची आराधना करतो.

Verse 41

एतत्ते सर्वमाख्यातं यच्च पृष्टोस्मि सांप्रतम् । श्रीदेव्युवाच । कामोदारोदनाज्जातैः पुष्पैस्तैर्दुःखसंभवैः

आताच तू जे विचारलेस ते सर्व मी तुला सांगितले. श्रीदेवी म्हणाल्या—कामाच्या करुण रडण्यापासून उत्पन्न, दुःखजन्य त्या पुष्पांनी…

Verse 42

लिंगमर्चयसे दुष्ट प्रभाते नित्यमेव च । यादृशेनापि भावेन पुष्पैश्च यादृशैस्त्वया

अरे दुष्टा, तू नित्य पहाटे लिंगाची पूजा करतोस; पण ज्या भावाने आणि ज्या पुष्पांनी तू अर्पण करतोस…

Verse 43

अर्चितो देवदेवेशस्तादृशं फलमाप्नुहि । दिव्यपूजां विनाश्यैवं शोकपुष्पैः प्रपूजसि

देवदेवेश्वराची पूजा करूनही तुला तसाच फल मिळो. दिव्य पूजा नष्ट करून तू अशा रीतीने शोकपुष्पांनी पूजा करतोस.

Verse 44

असौ दोषस्तवैवाद्य समुत्पन्नः सुदारुणः । तस्माद्दण्डं प्रदास्यामि भुंक्ष्व स्वकर्मजं फलम्

आजच तुझ्यात हा अत्यंत भयंकर दोष उत्पन्न झाला आहे; म्हणून मी दंड देईन—स्वकर्मजन्य फळ भोग.

Verse 45

तस्या वाक्यं समाकर्ण्य कालकृष्टो बभाष ताम् । रे रे दुष्ट दुराचार मम कर्मप्रदूषक

तिचे वचन ऐकून काळाने प्रेरित झालेला तो म्हणाला—“अरे अरे दुष्टा, दुराचारी! माझ्या कर्माला दूषित करणाऱ्या!”

Verse 46

हन्मि त्वामिह खड्गेन अनेनापि न संशयः । इत्युक्त्वा ब्राह्मणं तं स निशितं खड्गमाददे

“या खड्गानेच मी इथेच तुला ठार मारीन—यात संशय नाही।” असे म्हणून त्याने त्या ब्राह्मणावर निशित खड्ग उचलला।

Verse 47

हंतुकामः स दुष्टात्मा अभ्यधावत दानवः । सा देवी विप्ररूपेण संक्रुद्धा परमेश्वरी

मारण्याच्या हेतूने तो दुष्टात्मा दानव धावून आला; पण परमेश्वरी देवी विप्ररूप धारण करून क्रुद्ध झाल्या।

Verse 48

हन्मि त्वामिह खड्गेन अनेनापि न संशयः । स्वस्थानमागतं दृष्ट्वा हुंकारं विससर्ज ह । तेन हुंकारनादेन पतितो दानवाधमः

“या खड्गानेच मी इथेच तुला मारीन—यात संशय नाही।” त्याला स्वस्थानास परतलेले पाहून त्याने भयंकर हुंकार सोडला; त्या हुंकारनादाने तो अधम दानव कोसळला।

Verse 49

निश्चेष्टः कामरूपेण वज्राहत इवाचलः । पतिते दानवे तस्मिन्सर्वलोकविनाशके

कामरूपाच्या प्रहाराने तो वज्राघाताने विदीर्ण झालेल्या पर्वतासारखा निश्चेष्ट पडून राहिला, जेव्हा सर्वलोकविनाशक तो दानव कोसळला।

Verse 50

लोकाः स्वास्थ्यं गताः सर्वे दुःखतापविवर्जिताः । एतस्मात्कारणाद्वत्स सा स्त्री वै परिदेवति

सर्व लोक स्वास्थ्याला प्राप्त झाले, दुःख व तापापासून मुक्त झाले. याच कारणामुळे, वत्सा, ती स्त्री खरोखरच विलाप करते.

Verse 51

गंगातीरे वरारोहा दुःखव्याकुलमानसा । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्त्वया परिपृच्छितम्

गंगातीरी, हे वरारोहा, तुझे मन दुःखाने व्याकुळ आहे. तू जे विचारलेस ते सर्व मी तुला सांगितले आहे.

Verse 52

विष्णुरुवाच । एवमुक्त्वा सुपुत्रं तं कुंजलो अंडजेश्वरः । विरराम महाप्राज्ञः किञ्चिन्नोवाच भूपते

विष्णु म्हणाले—असे म्हणून त्या सुपुत्राला, अंडजांचा स्वामी कुंजल हा महाप्राज्ञ शांत झाला; हे भूपते, पुढे तो काहीच बोलला नाही.