Adhyaya 120

Verse 1

कुंजल उवाच । कामोदाख्यं पुरं दिव्यं सर्वदेवसमाकुलम् । सर्वकामसमृद्ध्यर्थमपश्यन्नारदस्ततः

कुंजल म्हणाला—त्यानंतर नारदांनी ‘कामोदा’ नावाचे दिव्य नगर पाहिले; ते सर्व देवांनी परिपूर्ण असून सर्व कामनांच्या सिद्धी व समृद्धीसाठी प्रकट झाले होते।

Verse 2

कामोदाया गृहं प्राप्य प्रविवेश द्विजोत्तमः । कामोदां तु ततो दृष्ट्वा सर्वकामसमाकुलाम्

कामोदेच्या घरी पोहोचून तो श्रेष्ठ द्विज आत प्रवेशला. नंतर कामोदेला पाहून तिला सर्व प्रकारच्या कामनांनी व्याकुळ झालेली असे त्यास दिसले।

Verse 3

तया संपूजितो विप्रः सुवाक्यैः स्वागतादिभिः । दिव्यासने समारूढस्तां पप्रच्छ द्विजोत्तमः

तिने स्वागतादी मधुर वचने बोलून त्या विप्राचे विधिपूर्वक पूजन केले. दिव्य आसनावर आरूढ होऊन त्या द्विजोत्तमाने तिला प्रश्न विचारला।

Verse 4

सुखेन स्थीयते भद्रे विष्णुतेजः समुद्भवे । अनामयं च पप्रच्छ आशीर्भिरभिनंद्य ताम्

हे भद्रे, विष्णुतेजापासून उत्पन्ने! त्याने तुला आशीर्वादांनी अभिनंदन करून विचारले—तू सुखाने राहतेस का आणि निरामय आहेस का?

Verse 5

कामोदोवाच । प्रसादाद्भवतां विष्णोः सुखेन वर्तयाम्यहम् । कथयस्व महाप्राज्ञ त्वं प्रश्नोत्तरकारणम्

कामदा म्हणाली—तुमच्या विष्णूच्या कृपेने मी सुखाने वर्तते. हे महाप्राज्ञ, तुम्हीच प्रश्नोत्तरांचे कारण; कृपा करून सांगा.

Verse 6

महामोहः समुत्पन्नो ममांगे मुनिपुंगव । व्यापकः सर्वलोकानां ममांगे मतिनाशकः

हे मुनिपुंगव, माझ्याच अंगात महामोह उत्पन्न झाला आहे; तो सर्व लोकांत पसरून माझ्यातील मतीचा नाश करीत आहे.

Verse 7

तस्मान्निद्रा समुत्पन्ना यथा मर्त्येषु वर्तते । सुप्तया तु मया दृष्टः स्वप्नो वै दारुणो मुने

त्यातून निद्रा उत्पन्न झाली, जशी ती मर्त्यांमध्ये वर्तते. हे मुने, झोपेत मी खरोखरच एक दारुण स्वप्न पाहिले.

Verse 8

केनाप्युक्तं समेत्यैव पुरतो द्विजसत्तम । अव्यक्तोऽसौ हृषीकेशः संसारं स गमिष्यति

हे द्विजसत्तम, कोणाच्या तरी सांगण्यावरून तो येऊन माझ्या समोर उभा राहिला; तो अव्यक्त हृषीकेश मग संसारात प्रवेश करील.

Verse 9

तदा प्रभृति दुःखेन व्यापिताहं महामते । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि भवाञ्ज्ञानवतां वरः

त्या वेळेपासून, हे महामते, मी दुःखाने व्यापून गेलो आहे. म्हणून याचे कारण मला सांगा; आपण ज्ञानीजनांत श्रेष्ठ आहात.

Verse 10

नारद उवाच । वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः । स्वप्नः प्रवर्तते भद्रे मानवेषु न संशयः

नारद म्हणाले—हे भद्रे, मनुष्यांमध्ये स्वप्न निःसंशय प्रवर्तते—वातजन्य, पित्तजन्य, कफजन्य आणि सन्निपातजन्य.

Verse 11

न जायते च देवेषु स्वप्नो निद्रा च सुंदरि । आदित्योदयवेलायां दृश्यते स्वप्न उत्तमः

हे सुंदरी, देवांमध्ये ना स्वप्न उत्पन्न होते ना निद्रा. सूर्योदयाच्या वेळी दिसणारे स्वप्नच उत्तम (सत्यफलदायी) मानले जाते.

Verse 12

सत्स्वप्नो मानवानां हि पुण्यस्य फलदायकः । अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि स्वप्नस्य कारणं शुभे

मानवांसाठी सत्स्वप्न खरोखरच पुण्याचे फल देणारा असतो. हे शुभे, आता मी स्वप्नाचे कारण दुसऱ्या प्रकारे सांगतो.

Verse 13

महावातांदोलनैश्च चलंत्यापो वरानने । त्रुटंत्यंबुकणाः सूक्ष्मास्तस्मादुदकसंचयात्

हे वरानने, प्रचंड वाऱ्याच्या आंदोलनांनी पाणी हलते; त्यातून सूक्ष्म जलकण तुटून वेगळे होतात, आणि त्यापासूनच जलसंचय निर्माण होतो.

Verse 14

बहिरेव पतंत्येते निर्मलांबुकणाः शुभे । पुनर्लयं प्रयांत्येते दृश्यादृश्या भवंति वै

हे शुभे! हे निर्मळ जलकण बाहेरच पडतात; नंतर ते पुन्हा लयास जातात—कधी दृश्य, कधी अदृश्य होतात.

Verse 15

तद्वत्स्वप्नस्य वै भावः कथ्यते शृणु भामिनि । आत्मा शुद्धो विरक्तस्तु रागद्वेषविवर्जितः

तसेच स्वप्नाचा खरा भाव मी सांगतो—ऐक, हे भामिनि। आत्मा शुद्ध व विरक्त असून राग-द्वेषरहित आहे.

Verse 16

पंचभूतात्मकानां च मुषित्वैव सुनिश्चलः । षड्विंशतिसु तत्वानां मध्ये चैष विराजते

पंचमहाभूतात्मक देहभाव ओलांडून तो पूर्ण स्थिर राहतो; आणि षड्विंशति तत्त्वांच्या मध्ये हेच तत्त्व तेजस्वीपणे विराजते.

Verse 17

शुद्धात्मा केवलो नित्यः प्रकृतेः संगतिं गतः । तद्भावैर्वायुरूपैश्च चलते स्थानतो यदा

शुद्ध आत्मा—एकटा व नित्य—जेव्हा प्रकृतीच्या संगतीस येतो, तेव्हा तिच्या भावांनी व प्राणवायूंच्या रूपांनी तो स्थानांतराने चालतो असे भासते.

Verse 18

आत्मनस्तेजसश्चैव प्रतितेजः प्रजायते । अंतरात्मा शुभं नाम तस्य एव प्रकथ्यते

आत्मा आणि त्याच्या तेजापासूनच प्रतितेज उत्पन्न होते; आणि तीच अंतरात्मा त्याचे शुभ नाम म्हणून कथिली जाते.

Verse 19

पयसश्च यथा भिन्ना भवंत्यंबुकणाः शुभे । आत्मनस्तु तथा तेज अंतरात्मा प्रकथ्यते

हे शुभे! जसे पायसमध्ये पाण्याचे कण वेगळे भासतात, तसेच आत्म्यातील अंतःस्थ तेज—अंतरात्मा—भिन्न म्हणून सांगितले जाते।

Verse 20

स हि पृथ्वी स वै वायुः स चाप्याकाश एव हि । स वै तोयं स दीप्येत एते पंच पुरा कृताः

तोच पृथ्वी, तोच वायू, तोच आकाश; तोच जल आणि तोच अग्निसारखा दीप्त होतो—ही पंचतत्त्वे आदौ निर्माण झाली।

Verse 21

आत्मनस्तेजसो भूता मलरूपा महात्मनः । तस्यापि संगतिं प्राप्ता एकत्वं हि प्रयांति ते

त्या महात्म्याच्या आत्मतेजापासून उत्पन्न झालेले हे भूत, जरी मलरूप भासले तरी, त्याची संगती मिळताच एकत्वालाच पोहोचतात।

Verse 22

स्वात्मभावप्रदोषेण नाशयंति वरानने । तत्पिंडमन्यमिच्छंति वारं वारं वरानने

हे वरानने! स्वभावातील दोषामुळे ते स्वतःचा नाश करतात; आणि मग वारंवार दुसऱ्या देहरूप पिंडाची इच्छा धरतात।

Verse 23

तेषां क्रीडाविहारोयं सृष्टिसंबंधकारणम् । उदकस्य तरंगस्तु जायते च विलीयते

त्यांचा हा क्रीडाविहार सृष्टीशी संबंध जोडण्याचे कारण आहे; पाण्यातील लाटेसारखा तो उत्पन्न होतो आणि पुन्हा विलीन होतो।

Verse 24

पुनर्भूतिः पुनर्हानिस्तादृशस्य पुनः पुनः । अपां रूपस्य दृष्टांतं तद्वदेषां न संशयः

अशा वस्तूचे पुनःपुन्हा उत्पन्न होणे व पुनःपुन्हा नाश होणे घडते. पाण्याच्या रूप-परिवर्तनाचा हा दृष्टांत आहे; तसेच यांच्याबाबतही—संशय नाही.

Verse 25

आत्मा न नश्यते देवि तेजो वायुर्न नश्यति । न नश्यतो धराकाशौ न नश्यंत्याप एव च

हे देवी, आत्मा नष्ट होत नाही. तेज (अग्नी) व वायूही नष्ट होत नाहीत. पृथ्वी व आकाश नष्ट होत नाहीत, आणि जलही नष्ट होत नाही.

Verse 26

पंचैव आत्मना सार्द्धं प्रभवंति प्रयांति च । आत्मादयो ह्यमी भद्रे नित्यरूपा न संशयः

ही पाच तत्त्वे आत्म्यासह उत्पन्न होतात व लय पावतात. तरी हे भद्रे, आत्मा इत्यादी हे सर्व नित्यस्वरूप आहेत—संशय नाही.

Verse 27

पिंड एव प्रणश्येत तेषां संजात एव च । विषयाणां सुदोषैः स रागद्वेषादिभिर्हतः

त्यांचा हा पिंड (देहसमूह) उत्पन्न होताच नष्ट होतो; कारण विषयांच्या गंभीर दोषांनी—राग, द्वेष इत्यादींनी—तो घायाळ होतो.

Verse 28

प्राणाः प्रयांति वै पिंडात्पंचपंचात्मका द्विज । पिंडांते वसते आत्मा प्रतिरूपस्तु तस्य च

हे द्विज, पंचपंचात्मक प्राण निश्चयच पिंडातून (देहातून) निघून जातात. देहाच्या अंतकाळी आत्मा वास करतो, आणि त्याच्यासह त्याचा प्रतिरूप (सूक्ष्मरूप)ही असतो.

Verse 29

अंतरात्मा यथा चाग्नेः स्फुलिंगस्तु प्रकाशते । तथा प्रकाशमायाति दृश्यादृश्यः प्रजायते

जशी अग्नीतून निघालेली ठिणगी प्रकट होऊन तेजस्वी होते, तशीच अंतरात्मा प्रकाशमान होते; तिच्यापासून दृश्य व अदृश्य असे दोन्ही उत्पन्न होते।

Verse 30

शुद्धात्मा च परं ब्रह्म सदा जागर्ति नित्यशः । अंतरात्मा प्रबद्धस्तु प्रकृतेश्च महागुणैः

शुद्ध आत्माच परम ब्रह्म आहे—तो सदा जागृत, नित्य आहे; परंतु अंतरात्मा प्रकृतीच्या महागुणांनी (त्रिगुणांनी) बांधली जाते।

Verse 31

अन्नाहारेण संपुष्टैरंतरात्मा सुखं व्रजेत् । सुसुखाज्जायते मोहस्तस्मान्मनः प्रमुह्यति

अन्न-आहाराने पुष्ट झाल्यावर अंतरात्मा सुखाकडे जाते; पण अतिसुखातून मोह उत्पन्न होतो, म्हणून मन गोंधळून जाते।

Verse 32

पश्चात्संजायते निद्रा तामसी लयवर्द्धिनी । नाडीमार्गेण यः सूर्यो मेरुमुल्लंघ्य गच्छति

यानंतर तामसी निद्रा उत्पन्न होते, जी लय व जडत्व वाढवते; तेव्हा नाडीमार्गाने जाणारा सूर्य मेरू पर्वत ओलांडून पुढे जातो।

Verse 33

तदा रात्रिः प्रजायेत यावन्नोदयते रविः । विषयांधकारैर्मुक्तस्तु अंतरात्मा प्रकाशते

रवि उगवेपर्यंत तेव्हा रात्रि होते; पण विषयांच्या अंधकारातून मुक्त झाल्यावर अंतरात्मा प्रकाशमान होते।

Verse 34

भावैस्तत्त्वात्मकानां तु पंचतत्त्वैः प्रपोषितैः । पूर्वजन्मस्थितैः पिंडैरंतरात्मा प्रगृह्यते

तत्त्वस्वरूप भावांनी बनलेले, पंचमहाभूतांनी पोसलेले व पूर्वजन्मीच्या संस्कारांनी घडलेले पिंड घेऊन अंतरात्मा बांधली जाऊन वाहिली जाते।

Verse 35

स यास्यति च वै स्थानमुच्चावचं महामते । संसार अंतरात्मा वै दोषैर्बद्धः प्रणीयते

हे महामते! दोषांनी बांधलेली अंतरात्मा संसारात कधी उच्च तर कधी नीच अशा अवस्थांना जाऊन पुढे ढकलली जाते।

Verse 36

कायं रक्षति जीवात्मा पश्चात्तिष्ठति मध्यगः । उदानः स्फुरते तीव्रस्तस्माच्छब्दः प्रजायते

जीवात्मा देहाचे रक्षण करतो आणि अंतरी मध्यभागी स्थित राहून आधार देतो। उदानप्राण तीव्र स्पंदित झाला की त्यातूनच शब्द उत्पन्न होतो।

Verse 37

शुष्का भस्त्रा यथा श्वासं कुरुते वायुपूरिता । तद्वच्छब्दवशाच्छ्वासमुदानः कुरुते बलात्

जशी कोरडी भस्त्री वायूने भरली की श्वास निर्माण करते, तशीच शब्दाच्या वशाने उदानप्राण बलपूर्वक श्वास चालवितो।

Verse 38

आत्मनस्तु प्रभावेण उदानो बलवान्भवेत् । एवं कायः प्रमुग्धस्तु मृतकल्पः प्रजायते

आत्म्याच्या प्रभावाने उदानप्राण बलवान होतो; त्यामुळे देह अत्यंत प्रमुग्ध होऊन मृतासारखा भासू लागतो।

Verse 39

ततो निद्रा महामाया तस्यांगेषु प्रयाति सा । हृदि कंठे तथा चास्ये नासिकाग्रे प्रतिष्ठति

त्यानंतर महामाया रूपी निद्रा त्याच्या अवयवांत संचारते; ती हृदयात, कंठात, मुखात आणि नासिकाग्रावर प्रतिष्ठित होते.

Verse 40

बाहू संकुच्य संतिष्ठेद्धृद्गतो नाभिमंडले । आत्मनस्तु प्रभावाच्च उदानो नाम मारुतः

दोन्ही बाहू आकुंचित करून स्थिर उभा राहून, जेव्हा तो हृदयात व नाभिमंडलाच्या प्रदेशात स्थित होतो, तेव्हा आत्मप्रभावाने तो वायू ‘उदान’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 41

प्रजायते महातीव्रा बलरोधं करोति सः । यथा रज्ज्वा प्रबद्धस्तु दारु कीलधरः स्थितः

तो अत्यंत तीव्र होऊन उत्पन्न होतो आणि बलाचा अडथळा निर्माण करतो; जसा दोरीने घट्ट बांधलेला लाकडी खिळा-धारक खांब जागेवर दृढ स्थिर राहतो.

Verse 42

तथा चात्मासु संलग्नः प्राणवायुर्न संशयः । अंतरात्मप्रसक्तस्तु प्राणवायुः शुभानने

तसेच प्राणवायू आत्म्यांशी संलग्न आहे—यात संशय नाही. पण हे शुभानने, जेव्हा प्राणवायू अंतरात्म्यात आसक्त होतो, तेव्हा तो अंतर्मुख होऊन स्थिर होतो.

Verse 43

बुद्धिवद्रोहितो भद्रे अंतरात्मा प्रधावति । पूर्वजन्मार्जितान्वासान्स्मृत्वा तत्र प्रधावति

हे भद्रे, बुद्धी मार्गभ्रष्ट झाली की अंतरात्मा इकडे-तिकडे धावते; पूर्वजन्मांत अर्जित वासनांचे स्मरण करून ती पुन्हा पुन्हा त्याच दिशेने धाव घेते.

Verse 44

तत्र संस्थो महाप्राज्ञः स्वेच्छया रमते पुनः । एवं नानाविधान्स्वप्नानंतरात्मा प्रपश्यति

तेथे स्थित महाप्राज्ञ पुरुष स्वेच्छेने पुन्हा पुन्हा रमतो. अशा रीतीने अंतरात्मा नानाविध स्वप्ने पाहते.

Verse 45

उत्तमांश्च विरुद्धांश्च कर्मयुक्तान्प्रपश्यति । गिरींस्तथा सुदुर्गांश्च उच्चावचान्प्रपश्यति

तो उत्तम व विरुद्ध असे, तसेच कर्मबंधनयुक्त जीव पाहतो. तसेच अतिदुर्गम पर्वत आणि उंच-नीच प्रदेशही पाहतो.

Verse 46

तदेव वातिकं विद्धि कफवत्तद्वदाम्यहम् । जलं नदीं तडागं च पयः स्थानानि पश्यति

हेच वातजन्य लक्षण जाण; आणि मी सांगतो, ते कफासारखेही आहे. तेव्हा तो जल, नद्या, तळे व पाण्याची ठिकाणे पाहतो.

Verse 47

अग्निं च पश्यते देवि बहुकांचनमुत्तमम् । तदेव पैत्तिकं विद्धि भाव्यं चैव वदाम्यहम्

हे देवि, तो अग्नी व विपुल उत्तम सुवर्ण पाहतो; ते दर्शन पैत्तिक लक्षण समज. आणि पुढे काय होईल तेही मी सांगतो.

Verse 48

प्रभाते दृश्यते स्वप्नो भव्यो वाभव्य एव च । कर्मयुक्तो वरारोहे लाभालाभप्रकाशकः

हे वरारोहे, प्रभाती दिसलेले स्वप्न शुभही असते व अशुभही असते. ते कर्माशी संबंधित असून लाभ-हानि प्रकट करते.

Verse 49

स्वप्नस्यापि अवस्था मे कथिता वरवर्णिनि । तद्भाव्यंचवरारोहेविष्णोश्चैवभविष्यति

हे वरवर्णिनी! स्वप्नावस्थाही मी तुला सांगितली आहे. हे वरारोहे, जे होणार आहे ते निश्चयच विष्णूच्या इच्छेने घडेल.

Verse 50

तन्निमित्तं त्वया दृष्टो दुःस्वप्नः स तु प्रेक्षितः

त्याच कारणामुळे तू तो दुःस्वप्न पाहिलास—आणि तो प्रत्यक्ष अनुभविलास.