Adhyaya 119

Verse 1

एकोनविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः । कपिंजल उवाच । यस्याः प्रहसनात्तात सुहृद्यानि भवंति वै । पुष्पाणि दिव्यगंधीनि दुर्लभानि सुरासुरैः

कपिंजल म्हणाला— हे ताता, जिच्या हास्यामुळे मनोहर, दिव्य सुगंधी पुष्प उत्पन्न होतात, जे देव-दानवांनाही दुर्लभ आहेत.

Verse 2

कस्मात्तु देवताः सर्वाः प्रवांछंति महामते । शंकरः सुखमायाति हास्यपुष्पैः सुपूजितः

हे महामते, सर्व देवता हे का इच्छितात? हास्य-आनंदाने अर्पिलेल्या पुष्पांनी सुपूजित झाल्यावर शंकर सहजच प्रसन्न होऊन येतात.

Verse 3

को गुणस्तस्य पुष्पस्य तन्मे कथय विस्तरात् । कामोदा सा भवेत्का तु कस्य पुत्री वरांगना

त्या पुष्पाचा विशेष गुण कोणता? ते मला सविस्तर सांगावे. आणि ‘कामोदा’ नावाची ती वरांगना कोण—ती कोणाची कन्या आहे?

Verse 4

हास्यात्तस्या महाभाग सुपुष्पाणि भवंति च । को गुणस्तत्कथां ब्रूहि सकलां विस्तरेण च

हे महाभाग! तिच्या हास्यातूनही उत्तम पुष्पे उत्पन्न होतात. त्यामागे कोणता गुण आहे? तिची संपूर्ण कथा सविस्तर सांगावी.

Verse 5

कुंजल उवाच । पुरा देवैर्महादैत्यैः कृत्वा सौहार्दमुत्तमम् । ममंथुः सागरं क्षीरममृतार्थं समुद्यताः

कुंजल म्हणाला—पूर्वी देव आणि महादैत्य यांनी उत्तम सौहार्द करून, अमृतप्राप्तीसाठी क्षीरसागराचे मंथन करण्यास आरंभ केला.

Verse 6

मथनाद्देवदैत्यानां कन्यारत्नचतुष्टयम् । वरुणेन दर्शितं पूर्वं सोमेनैव तथा पुनः

देव-दैत्यांच्या मंथनातून कन्यारत्नांचा चतुष्टय प्रकट झाला. ते प्रथम वरुणाने दाखविले आणि नंतर सोमानेही तसेच प्रकट केले.

Verse 7

पश्चात्संदर्शितं पुण्यममृतं कलशे स्थितम् । कन्या चतुष्टयं पूर्वं देवानां हितमिच्छति

नंतर कलशात स्थित पवित्र अमृत दाखविले गेले. आणि पूर्वी प्रकट झालेल्या त्या चार कन्या देवांचे हित इच्छित होत्या.

Verse 8

सुलक्ष्मीर्नाम सा चैका द्वितीया वारुणी तथा । ज्येष्ठा नाम तथा ख्याता कामोदान्या प्रचक्षते

त्यांपैकी एकीचे नाव सुलक्ष्मी, दुसरीचे वारुणी असेच नाव आहे। आणखी एक ‘ज्येष्ठा’ म्हणून प्रसिद्ध, तर दुसरीला ‘कामोदा’ असे म्हणतात।

Verse 9

तासां मध्ये वरा श्रेष्ठा पूर्वं जाता महामते । तस्माज्ज्येष्ठेति विख्याता लोके पूज्या सदैव हि

हे महामते! त्यांमध्ये जी सर्वश्रेष्ठ व उत्तम होती ती प्रथम जन्मली; म्हणून ती ‘ज्येष्ठा’ म्हणून लोकी विख्यात असून सदैव पूज्य आहे.

Verse 10

वारुणीपानरूपा च पयःफेनसमुद्भवा । अमृतस्य तरंगाच्च कामोदाख्या बभूव ह

ती वारुणी-पानरूप धारण करून, दुधाच्या फेनातून उत्पन्न झाली; आणि अमृताच्या तरंगांतून प्रकट होऊन ‘कामोदा’ या नावाने प्रसिद्ध झाली.

Verse 11

सोमो राजा तथा लक्ष्मीर्जज्ञाते अमृतादपि । त्रैलोक्यभूषणः सोमः संजातः शंकरप्रियः

अमृतातून राजा सोम आणि लक्ष्मीही उत्पन्न झाले. त्रैलोक्याचे भूषण असा सोम प्रकट झाला, जो शंकरास प्रिय आहे.

Verse 12

मृत्युरोगहरा जाता सुराणां वारुणी तथा । ज्येष्ठासु पुण्यदा जाता लोकानां हितमिच्छताम्

देवांसाठी वारुणी मृत्यू व रोग हरिणी म्हणून प्रकट झाली; आणि ‘ज्येष्ठा’ रूपाने ती लोकहित इच्छिणाऱ्यांना पुण्य देणारी ठरली.

Verse 13

अमृतादुत्थिता देवी कामोदा नाम पुण्यदा । विष्णोः प्रीत्यै भविष्ये तु वृक्षरूपं प्रयास्यति

अमृतातून उत्पन्न झालेली ‘कामोदा’ नामक देवी पुण्य देणारी आहे. पुढे विष्णूच्या प्रीत्यर्थ ती वृक्षरूप धारण करील.

Verse 14

विष्णुप्रीतिकरी सा तु भविष्यति सदैव हि । तुलसी नाम सा पुण्या भविष्यति न संशयः

ती सदैव विष्णूला प्रीतिदायक ठरेल. ती ‘तुळशी’ नावाची पुण्यवती होईल—यात संशय नाही.

Verse 15

तया सह जगन्नाथो रमिष्यति न संशयः । तुलस्याः पत्रमेकं यो नीत्वा कृष्णाय दास्यति

तिच्यासह जगन्नाथ निश्चयच रमतील—यात संशय नाही. जो तुळशीचे एक पानही आणून कृष्णाला अर्पण करतो, तो त्याची कृपा मिळवतो.

Verse 16

मेने तस्योपकाराणां किमस्मै च ददाम्यहम् । इत्येवं चिंतयेन्नित्यं तस्य प्रीतिकरो भवेत्

त्याच्या उपकारांचे स्मरण करून असे विचारावे—‘मी त्याला प्रतिदान म्हणून काय देऊ?’ जो नित्य असे चिंतन करतो, तो त्याच्या प्रीतीचा कारणीभूत होतो.

Verse 17

एवं कामोद नामासौ पूर्वं जाता समुद्रजा । यदा सा हसते देवी हर्षगद्गदभाषिणी

अशा रीतीने ‘कामोदा’ नावाची ती देवी पूर्वी समुद्रातून जन्मली. जेव्हा ती देवी हसते, तेव्हा आनंदाने गद्गद वाणीने बोलते.

Verse 18

सौहृद्यानि सुगंधीनि मुखात्तस्याः पतंति वै । अम्लानानि सुपुष्पाणि यो गृह्णाति समुद्यतः

तिच्या मुखातून सुगंधित सौहार्द्यचिन्हे निश्चयाने पडतात—न कोमेजलेली सुंदर फुले—जी उत्सुक भक्त उठून स्वीकारतो।

Verse 19

पूजयेच्छंकरं देवं ब्रह्माणं माधवं तथा । तस्य देवाः प्रतुष्यंति यदिच्छति ददंति तत्

देव शंकर, ब्रह्मा आणि माधव यांचीही पूजा करावी; ते प्रसन्न झाले की देव इच्छित तेच प्रदान करतात।

Verse 20

रोदित्येषा यदा सा च केन दुःखेन दुःखिता । नेत्राश्रुभ्यो हि तस्यास्तु प्रभवंति पतंति च

ती जेव्हा कोणत्या तरी दुःखाने दुःखित होऊन रडते, तेव्हा तिच्या डोळ्यांतून अश्रू उत्पन्न होऊन खाली पडतात।

Verse 21

तानि चैव महाभाग हृद्यानि सुमहांति च । सौरभेण विना तैस्तु यः पूजयति शंकरम्

हे महाभाग! ती अर्पणे अत्यंत हृदयंगम व फारच श्रेष्ठ आहेत; पण योग्य सुगंधाविना त्याच फुलांनी जो शंकराची पूजा करतो, तो…

Verse 22

तस्य दुःखं च संतापो जायते नात्र संशयः । पुष्पैस्तु तादृशैर्देवान्सकृदर्चति पापधीः

त्याच्यासाठी दुःख व संताप उत्पन्न होतो—यात संशय नाही. पापबुद्धी मनुष्य अशा (अयोग्य) फुलांनी देवांची एकदाही अर्चना करतो।

Verse 23

तस्य दुःखं प्रकुर्वंति देवास्तत्र न संशयः । एतत्ते सर्वमाख्यातं कामोदाख्यानमुत्तमम्

त्याचे दुःख देवच घडवितात—यात संशय नाही। अशा रीतीने ‘कामोदा’ नावाचे उत्तम आख्यान मी तुला सर्व सांगितले आहे।

Verse 24

अथ कृष्णो विचिंत्यैव दृष्ट्वा विक्रमसाहसम् । विहुंडस्यापि पापस्य उद्यमं साहसं तदा

मग श्रीकृष्णाने क्षणभर विचार करून त्या वेळी पापी विहुण्डाचा पराक्रम-साहस आणि त्याचा धिटाईचा उद्यम पाहिला।

Verse 25

नारदं प्रेषयामास मोहयैनं दुरासदम् । नारदस्त्वथ संश्रुत्य वाक्यं विष्णोर्महात्मनः

त्या दुर्जेय, दुर्गम पुरुषाला मोहविण्यासाठी त्यांनी नारदांना पाठविले। मग महात्मा विष्णूंचे वचन ऐकून नारद (तदनुसार) निघाले।

Verse 26

गच्छमानं दुरात्मानं कामोदां प्रति दानवम् । गत्वा तमाह दैत्येंद्रं नारदः प्रहसन्निव

कामोदा कडे निघालेल्या त्या दुरात्मा दानवाजवळ जाऊन नारदांनी, जणू हसत, त्या दैत्येंद्राला म्हटले।

Verse 27

क्व यासि त्वं च दैत्येंद्र सत्वरं च समातुरः । सांप्रतं केन कार्येण कस्यार्थं केन नोदितः

हे दैत्येंद्र! तू इतक्या घाईने व अस्वस्थपणे कुठे चालला आहेस? आत्ता कोणत्या कार्यासाठी, कोणाच्या हेतुने, आणि कोणाच्या प्रेरणेने निघालास?

Verse 28

ब्रह्मात्मजं नमस्कृत्य प्रत्युवाच कृतांजलि । कामोदपुष्पार्थमहं प्रस्थितो द्विजसत्तम

ब्रह्मदेवाच्या पुत्राला नमस्कार करून तो हात जोडून म्हणाला— “हे द्विजश्रेष्ठ, मी कामोदाची फुले मिळविण्यास निघालो आहे।”

Verse 29

तमुवाच स धर्मात्मा पुष्पैः किं ते प्रयोजनम् । विप्रवर्यं पुनः प्राह कार्यकारणमात्मनः

त्या धर्मात्म्याने त्याला विचारले— “फुलांचे तुला काय प्रयोजन?” मग त्याने द्विजश्रेष्ठाला पुन्हा आपल्या कार्याचे कारण सांगितले।

Verse 30

नंदनस्य वनोद्देशे काचिन्नारी वरानना । तस्या दर्शनमात्रेण गतोऽहं कामवश्यताम्

नंदनवनाच्या एका भागात एक सुंदरमुखी स्त्री होती; तिचे केवळ दर्शन होताच मी कामाच्या अधीन झालो।

Verse 31

तया प्रोक्तोऽस्मि विप्रेंद्र पुष्पैः कामोदसंभवैः । पूजयस्व महादेवं पुष्पैस्तु सप्तकोटिभिः

हे विप्रेंद्र, तिने मला सांगितले— “कामोदातून उत्पन्न फुलांनी महादेवाची पूजा कर— सात कोटी फुलांनी।”

Verse 32

ततस्ते सुप्रिया भार्या भविष्यामि न संशयः । तदर्थे प्रस्थितोऽस्म्यद्य कामोदाख्यं पुरं प्रति

मग मी तुझी अत्यंत प्रिय पत्नी होईन— यात संशय नाही. त्या हेतूनेच मी आज कामोद नावाच्या नगराकडे निघालो आहे।

Verse 33

तामहं कामयिष्यामि सिंधुजां शुणु सांप्रतम् । मनोल्लासैर्महाहासैर्हासयिष्याम्यहं पुनः

आता ऐक—मी त्या सिंधुज कन्येची इच्छा करीत आहे। मनोउल्लास व प्रचंड हास्याने मी तिला पुन्हा पुन्हा हसवीन।

Verse 34

प्रीता सती महाभागा हसिष्यति पुनः पुनः । तद्धास्यं गद्गदं विप्र मम कार्यप्रवर्द्धनम्

ती सती महाभागा अंतःकरणी प्रीती पावून पुन्हा पुन्हा हसेल। हे विप्र, तिचे गद्गद, भावविव्हळ हास्य माझे कार्य वाढवील।

Verse 35

तस्माद्धास्यात्पतिष्यंति दिव्यानि कुसुमानि च । तैस्तु देवमुमाकांतं पूजयिष्यामि सांप्रतम्

म्हणून त्या हास्यातून दिव्य कुसुमे गळून पडतील; आणि त्यांच्याच द्वारा मी आता उमाकांत देवाचे पूजन करीन।

Verse 36

तेन पूजाप्रदानेन तुष्टो दास्यति मे फलम् । ईश्वरः सर्वभूतेशः शंकरो लोकभावनः

त्या पूजाप्रदानाने संतुष्ट होऊन ईश्वर—सर्वभूतेश, लोकभावन शंकर—मला त्याचे फळ देतील।

Verse 37

नारद उवाच । तत्र दैत्य न गंतव्यं कामोदाख्ये पुरोत्तमे । विष्णुरस्ति सुमेधावी सर्वदैत्यक्षयावहः

नारद म्हणाले—हे दैत्य, कामोदा नावाच्या त्या उत्तम नगरीत तुला जाऊ नये; तेथे परम मेधावी विष्णु विराजमान आहेत, जे सर्व दैत्यांचा क्षय करणारे आहेत।

Verse 38

येनोपायेन पुष्पाणि कामोदाख्यानि दानव । तव हस्ते प्रयास्यंति तमुपायं वदाम्यहम्

हे दानवा! ज्या उपायाने ‘कामोद’ नावाची पुष्पे आपोआप तुझ्या हाती येतील, तो उपाय मी तुला सांगतो।

Verse 39

गंगातोयेषु दिव्यानि पतिष्यंति न संशयः । वाहितानि जलैर्दिव्यैरागमिष्यंति सांप्रतम्

गंगेच्या जलात ती दिव्य वस्तू निःसंशय पडतील; त्या पवित्र जलप्रवाहाने वाहत आता त्या इथे येऊन पोहोचतील।

Verse 40

तानि त्वं तु प्रतिगृहाण सुहृद्यानि महांति च । गृहीत्वा तानि पुष्पाणि साधयस्व मनीप्सितम्

म्हणून ती महान व हृदयाला प्रिय अशी दाने स्वीकार; ती पुष्पे घेऊन तुझे मनोइच्छित साध्य कर।

Verse 41

नारदो दानवश्रेष्ठं मोहयित्वा ततः पुनः । ततश्च स तु धर्मात्मा चिंतयामास वै पुनः

दानवश्रेष्ठाला मोहात पाडून नारद पुन्हा तेथून निघून गेले; मग तो धर्मात्मा पुन्हा विचार करू लागला।

Verse 42

कथमश्रूणि सा मुंचेत्केनोपायेन दुःखिता । चिंतयानस्य तस्यैवं क्षणं वै नारदस्य च

“ती दुःखिता स्त्री कोणत्या उपायाने अश्रू थांबवील?” असे चिंतित होऊन नारद क्षणभर मौन राहिले।

Verse 43

ततो बुद्धिः समुत्पन्ना कामोदाख्यं पुरं गतः

तेव्हा त्याची बुद्धी जागृत झाली आणि तो ‘कामोदा’ नावाच्या नगरास गेला।

Verse 119

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे कामोदाख्याने एकोनविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात—वेनोपाख्यान, गुरुतीर्थमाहात्म्य, च्यवनचरित्र आणि ‘कामोदा’ आख्यानांतर्गत—एकशे एकोणविसावा अध्याय समाप्त झाला।