Adhyaya 115
The Battle of Nahuṣa and Huṇḍa (within the Guru-tīrtha Glorification Episode)
भूमिखंडातील गुरु-तीर्थ-माहात्म्य व च्यवन–नहुष प्रसंगाच्या अंतर्गत हा अध्याय नहुष व दानव हुण्ड यांच्यातील निर्णायक संग्राम सांगतो. आयूचा पुत्र नहुष सूर्यसदृश तेजस्वी बाणवृष्टीने दानवांना पराभूत करतो; तेव्हा क्रुद्ध हुण्ड त्याला आव्हान देतो आणि दोघांमध्ये प्रत्यक्ष द्वंद्वयुद्ध सुरू होते. मातली रथ हाकत असताना नहुष व हुण्ड घोर प्रहारांची देवाणघेवाण करतात. हुण्ड क्षणभर कोसळतो, पण रणक्रोधाने पुन्हा उठून नहुषाच्या पार्श्वभागास घाव घालतो; रथ, ध्वज व अश्वांनाही इजा करतो. नहुष आपल्या श्रेष्ठ धनुर्विद्येने हुण्डाचा रथ व शस्त्रे निष्प्रभ करतो, त्याचा भुजा छेदतो आणि अखेरीस त्याला भूमीवर पाडून वध करतो. देव, सिद्ध व चारण धर्मसंस्थापनेचा जयघोष करतात; आणि कथा गुरु-तीर्थ व नहुषचरित्राच्या क्रमात आपले स्थान पुनः अधोरेखित करून समाप्त होते।
Shlokas
Verse 1
कुंजल उवाच । ततस्त्वसौ संयति राजमानः समुद्यतश्चापधरो महात्मा । यथैव कालः कुपितः सलोकान्संहर्तुमैच्छत्तु तथा सुदानवान्
कुंजल म्हणाला—त्यानंतर तो महात्मा योद्धा रणांगणात तेजस्वी दिसत, उचललेला धनुष्य धारण करून सज्ज झाला. जसा क्रुद्ध काळ सर्व लोकांचा संहार करू इच्छितो, तसाच तो दानवांसह जगाचा नाश करावयास उद्यत झाला।
Verse 2
महास्त्रजालै रवितेजतुल्यैः सुदीप्तिमद्भिर्निजघान दानवान् । वायुर्यथोन्मूलयतीह पादपांस्तथैव राजा निजघान दानवान्
सूर्यतेजासारख्या प्रज्वलित, विशाल अस्त्रजाळ्यांनी त्याने दानवांचा संहार केला. जशी वारा येथे वृक्ष उन्मूलित करतो, तसाच राजाने दानवांना पराभूत केले।
Verse 3
वायुर्यथा मेघचयं च दिव्यं संचालयेत्स्वेन बलेन तेजसा । तथा स राजा असुरान्मदोत्कटाननाशयद्बाणवरैः सुतीक्ष्णैः
जसा वारा आपल्या बळाने व तेजाने दिव्य मेघसमूहाला पुढे ढकलतो, तसाच त्या राजाने मदाने उन्मत्त असुरांना श्रेष्ठ, अतितीक्ष्ण बाणांनी समूळ नष्ट केले।
Verse 4
न शेकुर्दानवाः सर्वे बाणवर्षं महात्मनः । मृताः केचिद्द्रुताः केचित्केचिन्नष्टा महाहवात्
महात्म्याच्या बाणवृष्टीला सर्व दानव तोंड देऊ शकले नाहीत. काही मारले गेले, काही घाईघाईने पळाले, आणि काही महायुद्धातून अदृश्य झाले।
Verse 5
सूत उवाच । महातेजं महाप्राज्ञं महादानवनाशनम् । चुक्रोध हुंडो दुष्टात्मा दृष्ट्वा तं नृपनंदनम्
सूत म्हणाला—महातेजस्वी, महाप्राज्ञ, दानवनाशक त्या नृपनंदनाला पाहून दुष्टात्मा हुंड क्रोधाने पेटून उठला।
Verse 6
स्थितो गत्वेदमाभाष्य तिष्ठतिष्ठेति चाहवे । त्वामद्य च नयिष्यामि आयुपुत्र यमांतिकम्
तो तेथे उभा राहून रणमध्यात पुढे जाऊन म्हणाला— “थांब, थांब! आज मी तुला, हे आयुपुत्रा, यमाच्या सन्निधीला नेईन।”
Verse 7
नहुष उवाच । स्थितोस्मि समरे पश्य त्वामहं हंतुमागतः । अहं त्वां तु हनिष्यामि दानवं पापचेतनम्
नहुष म्हणाला— “मी समरात उभा आहे; पाहा, तुला मारायला आलो आहे. हे दानवा, पापबुद्धी, मी तुला नक्कीच वध करीन।”
Verse 8
इत्युक्त्वा धनुरादाय बाणानग्निशिखोपमान् । छत्रेण ध्रियमाणेन शुशुभे सोऽपि संयुगे
असे बोलून त्याने धनुष्य उचलले व अग्निशिखेसारखे बाण घेतले; डोक्यावर धरलेल्या छत्रासह तोही रणात तेजस्वी दिसू लागला।
Verse 9
इंद्रस्य सारथिं दिव्यं मातलिं वाक्यमब्रवीत् । वाहयतु रथं मेऽद्य हुंडस्य सम्मुखं भवान्
त्याने इंद्राच्या दिव्य सारथी मातलीला म्हटले— “आज माझा रथ हुंडाच्या अगदी समोर तुम्ही हाकून न्या।”
Verse 10
इत्युक्तस्तेन वीरेण मातलिर्लघुविक्रमः । तुरगांश्चोदयामास महावातजवोपमान्
त्या वीराने असे सांगितल्यावर, लघुविक्रम मातलीने महावाऱ्याच्या वेगासारख्या घोड्यांना जोराने हाकले।
Verse 11
उत्पेतुश्च ततो वाहा हंसा इव यथांबरे । छत्रेण इंदुवर्णेन रथेनापि पताकिना
मग ते वाहने आकाशातील हंसांसारखी उड्या मारू लागली; चंद्रवर्ण छत्र व ध्वजायुक्त रथही सोबत निघाला।
Verse 12
नभस्तलं तु संप्राप्य यथा सूर्यो विराजते । आयुपुत्रस्तथा संख्ये तेजसा विक्रमेण तु
जसा सूर्य आकाशमंडळात पोहोचून तेजस्वी दिसतो, तसा रणांगणात आयुपुत्रही तेज व पराक्रमाने उजळून निघाला।
Verse 13
अथ हुंडो रथस्थोऽपि राजमानः स्वतेजसा । सर्वायुधैश्च संयुक्तस्तद्वद्वीरव्रते स्थितः
मग रथावर बसलेला हुंडा स्वतेजाने उजळला; सर्व शस्त्रांनी सज्ज होऊन तोही वीरव्रतावर दृढ राहिला।
Verse 14
उभयोर्वीरयोर्युद्धं देवविस्मयकारकम् । तदा आसीन्महाप्राज्ञ दारुणं भीतिदायकम्
त्या दोन्ही वीरांचे युद्ध देवांनाही विस्मयकारक होते; त्या वेळी, हे महाप्राज्ञ, ते अत्यंत दारुण व भयदायक झाले।
Verse 15
सुबाणैर्निशितैस्तीक्ष्णैः कंकपत्रैः शिलीमुखैः । हुंडेन ताडितो राजा सुबाह्वोरंतरे तदा
तेव्हा हुंडाने राजाला उत्तम बाणांनी—अतिशय धारदार, गिधाडपंखयुक्त, शिलीमुखासारखे भेदक—दोन्ही बाहूंच्या मध्ये घाव घातला।
Verse 16
सुभाले पंचभिर्बाणैर्विद्धः क्रुद्धोऽभवत्तदा । सविद्धस्तु तदा बाणैरधिकं शुशुभे नृपः
पाच बाणांनी विद्ध होऊन तो राजा तेव्हा क्रुद्ध झाला. तरीही त्या बाणांनी छिन्नभिन्न असूनही नृप अधिक तेजाने उजळून निघाला.
Verse 17
सारुणः करमालाभिरुदयंश्च दिवाकरः । रुधिरेण तु दिग्धांगो हेमबाणैस्तनुस्थितैः
किरणमालांचा हार जणू हातात धारण करून अरुण-रक्तवर्ण दिवाकर उदयास आला. त्याचे अंग रक्ताने माखले होते आणि सुवर्णबाण देहात रुतले होते.
Verse 18
सूर्यवच्छोभते राजा पूर्वकालस्य चांबरे । दृष्ट्वा तु पौरुषं तस्य दानवं वाक्यमब्रवीत्
पूर्वकाळच्या आकाशातील सूर्याप्रमाणे राजा शोभत होता. त्याचे पौरुष पाहून दानवाने त्याला असे वचन सांगितले.
Verse 19
तिष्ठतिष्ठ क्षणं दैत्य पश्य मे लाघवं पुनः । इत्युक्त्वा तु रणे दैत्यं जघान दशभिः शरैः
“थांब, थांब क्षणभर, हे दैत्य! माझे लाघव पुन्हा पाहा.” असे म्हणत त्याने रणात दैत्याला दहा बाणांनी घायाळ केले.
Verse 20
मुखे भाले हतस्तेन मूर्च्छितो निपपात ह । पश्यामानैः सुरैर्दिव्यै रथोपरि महाबलः
मुखावर व भाळावर त्याने प्रहार केला; तेव्हा तो महाबली मूर्च्छित होऊन रथावरच कोसळला, आणि दिव्य सुर ते पाहत राहिले.
Verse 21
देवैश्च चारणैः सिद्धैः कृतः शब्दः सुहर्षजः । जयजयेति राजेंद्र शंखान्दध्मुः पुनः पुनः
तेव्हा देव, चारण व सिद्ध यांसह, महान् हर्षातून ‘जय जय’ असा जयघोष करू लागले, हे राजेंद्र; आणि त्यांनी पुन्हा पुन्हा शंख फुंकले।
Verse 22
सकोलाहलशब्दस्तु तुमलो देवतेरितः । कर्णरंध्रमाविवेश हुंडस्य मूर्छितस्य च
मग देवतेच्या प्रेरणेने उठलेला तो प्रचंड, कोलाहलयुक्त आवाज मूर्छित पडलेल्या हुंडाच्या कर्णरंध्रात शिरला।
Verse 23
श्रुत्वा सधनुरादाय बाणमाशीविषोपमम् । स्थीयतां स्थीयतां युद्धे न मृतोस्मि त्वया हतः
हे ऐकून त्याने धनुष्य उचलले आणि विषारी सर्पासारखा बाण घेतला, व म्हणाला— “युद्धात थांबा, थांबा! मी मेलो नाही; तुझ्या हातून मारला गेलो नाही।”
Verse 24
इत्युक्त्वा पुनरुत्थाय लाघवेन समन्वितः । एकविंशतिभिर्बाणैर्नहुषं चाहनत्पुनः
असे बोलून तो पुन्हा उठला, चपळतेने युक्त होऊन, आणि एकवीस बाणांनी नहुषावर पुन्हा प्रहार केला।
Verse 25
एकेन मुष्टिमध्ये तु चतुर्भिर्बाहुमध्यतः । चतुर्भिश्च महाश्वांश्च छत्रमेकेन तेन वै
त्याने एका हाताने (त्याला) मुठीच्या मध्यभागी धरले; चार हातांनी भुजांच्या मध्यभागी; चार हातांनी महान घोडेही आवळले; आणि आणखी एका हाताने छत्रही धरून ठेवले।
Verse 26
पंचभिर्मातलिं विद्ध्वा रथनीडं तु सप्तभिः । ध्वजदंडं त्रिभिस्तीक्ष्णैर्दानवः शिखिपत्रिभिः
दानवाने मोरपिसांनी युक्त तीक्ष्ण बाणांनी पाच बाणांनी मातलीला विद्ध केले, सात बाणांनी रथाचा सांगाडा भेदला आणि तीन बाणांनी ध्वजदंडही छिन्न केला।
Verse 27
आदानं तु निदानं तु लक्षमोक्षं दुरात्मनः । लाघवं तस्य संदृष्ट्वा देवता विस्मयंगताः
त्या दुरात्म्याचे अनुचित ‘आदान’, त्याचे कथित ‘निदान’ (कारण) आणि त्याचा हेतूही उघड झाला; त्याचे लाघव पाहून देवता विस्मयचकित झाले।
Verse 28
तस्य पौरुषमापश्य स राजा दानवोत्तमम् । शूरोसि कृतविद्योसि धीरोसि रणपंडितः
त्याचे पौरुष पाहून राजा त्या श्रेष्ठ दानवास म्हणाला— “तू शूर आहेस, विद्यात कृतविद्य आहेस, धीर आहेस आणि रणविद्येत पंडित आहेस।”
Verse 29
इत्युक्वा दानवं तं तु धनुर्विस्फार्य भूपतिः । मार्गणैर्दशभिस्तं तु विव्याध लघुविक्रमः
असे बोलून भूपतीने धनुष्याची टंकार केली आणि लघुविक्रमाने दहा बाणांनी त्या दानवास विद्ध केले।
Verse 30
त्रिभिर्ध्वजं प्रचिच्छेद स पपात धरातले । तुरगान्पातयामास चतुर्भिस्तस्य सायकैः
तीन बाणांनी त्याने ध्वज छेदून पाडला, तो धरणीवर पडला; मग चार बाणांनी त्याचे घोडेही पाडून दिले।
Verse 31
एकेन छत्रं तस्यापि चकर्त लघुविक्रमः । दशभिः सारथिस्तस्य प्रेषितो यममंदिरम्
एकाच प्रहाराने लघुविक्रमाने त्याचे छत्रही द्विधा केले; आणि दहा प्रहारांनी त्याच्या सारथ्याला यममंदिरी धाडले।
Verse 32
दंशनं दशभिश्छित्त्वा शरैश्च विदलीकृतः । सर्वांगेषु च त्रिंशद्भिर्विव्याध दनुजेश्वरम्
दहा बाणांनी दंशनाला छिन्नभिन्न करून शरांनी विदीर्ण केले; मग दानवेश्वराला तीस बाणांनी सर्वांगांत भेदले।
Verse 33
हताश्वो विरथो जातो बाणपाणिर्धनुर्धरः । अभ्यधावत्स वेगेन वर्षयन्निशितैः शरैः
घोडे मारले गेल्याने तो विरथ झाला; तरीही हातात बाण व धनुष्य धारण करून वेगाने धावला आणि तीक्ष्ण शरांचा वर्षाव करू लागला।
Verse 34
खड्गचर्मधरो दैत्यो राजानं तमधावत । धावमानस्य हुंडस्य खड्गं चिच्छेद भूपतिः
खड्ग व ढाल धारण करून तो दैत्य त्या राजावर धावून आला; धावत असलेल्या हुंडाचा खड्ग भूपतीने छेदून टाकला।
Verse 35
क्षुरप्रैर्निशितैर्बाणैश्चर्म चिच्छेद भूपतिः । अथ हुंडः स दुष्टात्मा समालोक्य समंततः
क्षुरप्रासारख्या तीक्ष्ण बाणांनी भूपतीने त्याचे चर्म छेदले; मग तो दुष्टात्मा हुंड सर्व बाजूंनी पाहू लागला।
Verse 36
जग्राह मुद्गरं तूर्णं मुमोच लघुविक्रमः । वज्रवेगं समायांतं ददृशे नृपतिस्तदा
लघुविक्रमाने त्वरित मुद्गर हाती घेतला आणि भिरकावला. तेव्हा राजाने वज्राच्या वेगाने येणाऱ्या त्या अस्त्राला पाहिले.
Verse 37
मुद्गरं स्वनवंतं चापातयदंबरात्ततः । दशभिर्निशितैर्बाणैः क्षुरप्रैश्च स्वविक्रमात्
त्यानंतर त्याने आपल्या पराक्रमाने दहा तीक्ष्ण बाणांनी आकाशातून तो गर्जना करणारा मुद्गर खाली पाडला.
Verse 38
मुद्गरं पतितं दृष्ट्वा दशखण्डमयं भुवि । गदामुद्यम्य वेगेन राजानमभ्यधावत
जमिनीवर मुद्गराचे दहा तुकडे पडलेले पाहून, त्याने गदा उगारली आणि वेगाने राजाच्या दिशेने धावला.
Verse 39
खड्गेन तीक्ष्णधारेण तस्य बाहुं विचिच्छिदे । सगदं पतितं भूमौ सांगदं कटकान्वितम्
तीक्ष्ण धारेच्या तलवारीने त्याने त्याचा हात तोडला; तो गदा, बाजूबंद आणि कड्यांसह जमिनीवर पडला.
Verse 40
महारावं ततः कृत्वा वज्रस्फोटसमं तदा । रुधिरेणापि दिग्धांगो धावमानो महाहवे
त्यानंतर वज्राघाताप्रमाणे मोठी गर्जना करून, रक्ताने माखलेल्या अंगाने तो त्या महायुद्धात धावू लागला.
Verse 41
क्रोधेन महताविष्टो ग्रस्तुमिच्छति भूपतिम् । दुर्निवार्यः समायातः पार्श्वं तस्य च भूपतेः
तीव्र क्रोधाने आविष्ट होऊन तो राजाला गिळून टाकावे अशी इच्छा करू लागला. आवरणे कठीण असा तो राजाच्या अगदी पार्श्वाशी येऊन पोहोचला.
Verse 42
नहुषेण महाशक्त्या ताडितो हृदि दानवः । पतितः सहसा भूमौ वज्राहत इवाचलः
नहुषाने महाशक्तीने त्याच्या उरावर प्रहार केला. तो दानव क्षणात भूमीवर कोसळला—जणू वज्राने फोडलेला पर्वतच.
Verse 43
तस्मिन्दैत्ये गते भूमावितरे दानवा गताः । विविशुः कति दुर्गेषु कति पातालमाश्रिताः
तो दैत्य भूमीवर पडताच उरलेले दानव पळून गेले. काही जण दुर्गांत शिरले, तर काहींनी पाताळाचा आश्रय घेतला.
Verse 44
देवाः प्रहर्षमाजग्मुर्गंधर्वाः सिद्धचारणाः । हते तस्मिन्महापापे नहुषेण महात्मना
महात्मा नहुषाने त्या महापापीचा वध केल्यावर देव, गंधर्व, सिद्ध आणि चारण सर्वजण परम हर्षाने भरून गेले.
Verse 45
तस्मिन्हते दैत्यवरे महाहवे देवाश्च सर्वे प्रमुदं प्रलेभिरे । तां देवरूपां तपसा प्रवर्द्धितां स आयुपुत्रः प्रतिलभ्य हर्षितः
महाहव्यात त्या श्रेष्ठ दैत्याचा वध होताच सर्व देव अत्यंत प्रमुदित झाले. आणि आयुपुत्राने तपाने संवर्धित, देवरूपिणी तिला पुन्हा प्राप्त करून हर्षित झाला.
Verse 115
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे नहुषाख्याने पंचदशाधिकशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात—वेनोपाख्यान, गुरुतीर्थ-माहात्म्य, च्यवनचरित्र व नहुषाख्यान या प्रसंगांत—एकशे पंधरावा अध्याय समाप्त झाला।