Adhyaya 110
The Devas Arm Nahuṣa: Divine Weapons, Mātali’s Chariot, and the March Against Huṇḍa
वसिष्ठादि ऋषींची विधिवत् अनुमती घेऊन नहुष दानव हुण्डाशी सामना करण्यास निघतो. ऋषी त्याला विजयाशीर्वाद देतात; देव दुंदुभी-नाद व पुष्पवृष्टी करून आनंद व्यक्त करतात. इंद्र व अन्य देव नहुषाला दिव्य शस्त्रे-अस्त्रे प्रदान करतात. देवांच्या विनंतीवरून इंद्र आपल्या सारथी मातलीला आज्ञा देतो—ध्वजयुक्त रथ आण, ज्याने राजा रणांगणात जाईल. इंद्र स्पष्टपणे नहुषाला नियुक्त करतो—पापी हुण्डाचा वध कर. वसिष्ठकृपा व देवप्रसादाने हर्षित नहुष विजयाची प्रतिज्ञा करतो. नंतर शंख-चक्र-गदा धारण करणारे भगवान प्रकट होऊन अधिक अस्त्रे देतात—शिवाचे त्रिशूल, ब्रह्मास्त्र, वरुणपाश, इंद्रवज्र, वायूचे शूल व अग्नीचे प्रक्षेपास्त्र. तेजस्वी रथावर आरूढ होऊन मातलीसह नहुष शत्रुस्थानाकडे कूच करतो.
Shlokas
Verse 1
कुंजल उवाच । आमंत्र्य स मुनीन्सर्वान्वशिष्ठं तपतांवरम् । समुत्सुको गंतुकामो नहुषो दानवं प्रति
कुंजल म्हणाला—सर्व मुनींना, विशेषतः तपस्व्यांतील श्रेष्ठ वसिष्ठांना, निरोप देऊन नहुष अत्यंत उत्सुक होऊन दानवाकडे जाण्यास निघाला।
Verse 2
ततस्ते मुनयः सर्वे वशिष्ठाद्यास्तपोधनाः । आशीर्भिरभिनंद्यैनमायुपुत्रं महाबलम्
त्यानंतर वसिष्ठादी तपोधन सर्व मुनींनी आयुपुत्र महाबली नहुषाचा आशीर्वादांनी अभिनंदन व सत्कार केला।
Verse 3
आकाशे देवताः सर्वा जघ्नुर्वै दुंदुभीन्मुदा । पुष्पवृष्टिं प्रचक्रुस्ते नहुषस्य च मूर्धनि
आकाशात सर्व देवांनी आनंदाने दुंदुभी वाजविल्या आणि नहुषाच्या मस्तकावर पुष्पवृष्टी केली।
Verse 4
अथ देवः सहस्राक्षः सुरैः सार्द्धं समागतः । ददौ शस्त्राणि चास्त्राणि सूर्यतेजोपमानि च
मग सहस्राक्ष देव इंद्र सुरांसह आला आणि सूर्यतेजासमान दीप्त अशी शस्त्रे व दिव्य अस्त्रे प्रदान केली।
Verse 5
देवेभ्यो नृपशार्दूलो जगृहे द्विजसत्तम । तानि दिव्यानि चास्त्राणि दिव्यरूपोपमोऽभवत्
हे द्विजश्रेष्ठ! त्या नृपशार्दूलाने देवांकडून ती दिव्य अस्त्रशस्त्रे स्वीकारली; त्या दिव्य आयुधांनी तो दिव्यरूपासमान तेजस्वी झाला।
Verse 6
अथ ता देवताः सर्वाः सहस्राक्षमथाब्रुवन् । स्यंदनो दीयतामस्मै नहुषाय सुरेश्वर
तेव्हा सर्व देवतांनी सहस्राक्ष (इंद्र) यांस म्हटले— “हे सुरेश्वर, नहुषाला रथ द्यावा.”
Verse 7
देवानां मतमाज्ञाय वज्रपाणिः स्वसारथिम् । आहूय मातलि तं तु आदिदेश ततो द्विज
देवतांचा निर्णय जाणून वज्रपाणी (इंद्र) यांनी आपल्या सारथी मातलीला बोलावून, हे द्विजा, त्याला पुढे आज्ञा दिली.
Verse 8
एनं गच्छ महात्मानमुह्यतां स्यंदनेन वै । सध्वजेन महाप्राज्ञमायुजं समरोद्यतम्
त्या महात्म्याकडे जा; ध्वजयुक्त या रथानेच त्याला ने— तो महाप्राज्ञ अयुज युद्धासाठी सज्ज आहे.
Verse 9
स चोवाच सहस्राक्षं करिष्ये तवशासनम् । एवमुक्त्वा जगामाशु ह्यायुपुत्रं रणोद्यतम्
मातलीने सहस्राक्ष (इंद्र) यांस म्हटले— “मी तुमची आज्ञा पाळीन.” असे म्हणून तो रणोद्यत आयुपुत्राकडे त्वरेने गेला.
Verse 10
राजानं प्रत्युवाचैव देवराजस्य भाषितम् । विजयी भव धर्मज्ञ रथेनानेन संगरे
मग त्याने राजाला देवराजाचे वचन सांगितले— “हे धर्मज्ञा, या रथाने संग्रामात विजयी हो.”
Verse 11
इत्युवाच सहस्राक्षस्त्वामेव नृपतीश्वर । जहि त्वं दानवं संख्ये तं हुंडं पापचेतनम्
तेव्हा सहस्राक्ष (इंद्र) म्हणाला—“हे नृपतीश्वर! तूच; रणात त्या पापबुद्धी दानव हुंडाचा वध कर।”
Verse 12
समाकर्ण्य स राजेंद्र सानंदपुलकोद्गमः । प्रसादाद्देवदेवस्य वशिष्ठस्य महात्मनः
हे राजेंद्र, हे ऐकून तो आनंदाने रोमांचित झाला; देवाधिदेवाच्या प्रसादाने, महात्मा वसिष्ठांच्या कृपेने।
Verse 13
दानवं सूदयिष्यामि समरे पापचेतनम् । देवानां च विशेषेण मम मायापचारितम्
मी रणात त्या पापबुद्धी दानवाचा वध करीन, जो माझ्या मायेमुळे विशेषतः देवांच्या विरोधात प्रवृत्त झाला आहे।
Verse 14
एवमुक्ते महावाक्ये नहुषेण महात्मना । अथायातः स्वयं देवः शंखचक्रगदाधरः
महात्मा नहुषाने असे महावाक्य उच्चारताच, तेव्हा स्वयं भगवान शंख-चक्र-गदा धारण करून तेथे आले।
Verse 15
चक्राच्चक्रं समुत्पाट्य सूर्यबिंबोपमं महत् । ज्वलता तेजसा दीप्तं सुवृत्तारं शुभावहम्
एका चक्रातून जणू दुसरे चक्र उपटून त्यांनी सूर्यबिंबासारखे महान चक्र प्रकट केले—ज्वलंत तेजाने दीप्त, पूर्णवर्तुळाकार व शुभफलदायक।
Verse 16
नहुषाय ददौ देवो हर्षेण महता किल । तस्मै शूलं ददौ शंभुः सुतीक्ष्णं तेजसान्वितम्
देवाने नहुषाला मोठ्या हर्षाने ते दान दिले. मग शंभू (शिव) यांनी त्याला अतिशय तीक्ष्ण, तेजाने युक्त त्रिशूळ प्रदान केले.
Verse 17
तेन शूलवरेणासौ शोभते समरोद्यतः । द्वितीयः शंकरश्चासौ त्रिपुरघ्नो यथा प्रभुः
त्या श्रेष्ठ त्रिशूळाने सज्ज होऊन तो युद्धासाठी उद्यत झाला असता तेजस्वी दिसतो—जणू दुसरा शंकर, जणू त्रिपुरघ्न प्रभू।
Verse 18
ब्रह्मास्त्रं दत्तवान्ब्रह्मा वरुणः पाशमुत्तमम् । चंद्र तेजःप्रतीकाशं शंखं च नादमंगलम्
ब्रह्माने ब्रह्मास्त्र दिले, वरुणाने उत्तम पाश दिला; आणि चंद्रतेजासारखा दीप्त, मंगलनाद करणारा शंखही (मिळाला).
Verse 19
वज्रमिंद्रस्तथा शक्तिं वायुश्चापं समार्गणम् । आग्नेयास्त्रं तथा वह्निर्ददौ तस्मै महात्मने
इंद्राने त्याला वज्र दिले, वायूने शक्ती; तसेच धनुष्य व बाणांचा भाता. वह्नी (अग्नी)नेही त्या महात्म्यास आग्नेयास्त्र प्रदान केले.
Verse 20
शस्त्राण्यस्त्राणि दिव्यानि बहूनि विविधानि च । ददुर्देवा महात्मानस्तस्मै राज्ञे महौजसे
महात्मा देवांनी त्या महौजस्वी राजाला अनेक प्रकारची, बहुविध दिव्य शस्त्रे व अस्त्रे प्रदान केली.
Verse 21
कुंजल उवाच । अथ आयुसुतो वीरो दैवतैः परिमानितः । आशीर्भिर्नंदितश्चापि मुनिभिस्तत्त्ववेदिभिः
कुंजल म्हणाला—मग आयूचा वीर पुत्र देवांनी यथोचित सन्मानिला; तसेच तत्त्ववेत्त्या मुनींच्या आशीर्वादांनी तो आनंदित झाला।
Verse 22
आरुरोह रथं दिव्यं भास्वरं रत्नमालिनम् । घंटारवैः प्रणदंतं क्षुद्रघंटासमाकुलम्
तो तेजस्वी, रत्नमालांनी अलंकृत असा दिव्य रथ चढला; घंटांच्या निनादाने गजरत, असंख्य लहान घंट्यांच्या झंकाराने भरलेला।
Verse 23
रथेन तेन दिव्येन शुशुभे नृपनदंनः । दिविमार्गे यथा सूर्यस्तेजसा स्वेन वै किल
त्या दिव्य रथावर आरूढ होऊन राजपुत्र शोभून दिसला; जसा दिव्य मार्गावर स्वतःच्या तेजाने सूर्य प्रकाशतो तसा।
Verse 24
प्रतपंस्तेजसा तद्वद्दैत्यानां मस्तकेषु सः । जगाम शीघ्रं वेगेन यथा वायुः सदागतिः
तो आपल्या तेजाने दैत्यांच्या मस्तकांवर तसाच प्रताप दाखवीत, अतिशय शीघ्र वेगाने गेला; जसा सदैव गतिमान वारा।
Verse 25
यत्रासौ दानवः पापस्तिष्ठते स्वबलैर्युतः । तेन मातलिना सार्द्धं वाहकेन महात्मना
जिथे तो पापी दानव आपल्या सैन्यबळासह उभा होता, तिथे महात्मा सारथी मातलीसह (तो) पोहोचला।