Adhyaya 11

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सर्वज्ञेन त्वया प्रोक्तं दैत्यदानवसंगरम् । इदानीं श्रोतुमिच्छामः सुव्रतस्य महात्मनः

ऋषी म्हणाले— हे सर्वज्ञ! तुम्ही दैत्य-दानवांचा संग्राम सांगितला. आता आम्हाला महात्मा सुव्रताची कथा ऐकावयाची आहे।

Verse 2

कस्य पुत्रो महाप्राज्ञः कस्य गोत्रसमुद्भवः । किं तपस्तस्य विप्रस्य कथमाराधितो हरिः

तो महाप्राज्ञ कोणाचा पुत्र आहे आणि कोणत्या गोत्रात जन्मला? त्या विप्राने कोणते तप केले, आणि हरिची आराधना कशी केली?

Verse 3

सूत उवाच । कथा प्रज्ञाप्रभावेण पूर्वमेव यथा श्रुता । तथा विप्राः प्रवक्ष्यामि सुव्रतस्य महात्मनः

सूत म्हणाला— हे विप्रहो! प्रज्ञेच्या प्रभावाने जशी ही कथा पूर्वी ऐकली गेली, तशीच मी महात्मा सुव्रताची कथा सांगतो।

Verse 4

चरितं पावनं दिव्यं वैष्णवं श्रेयआवहम् । भवतामग्रतः सर्वं विष्णोश्चैव प्रसादतः

हे पावन, दिव्य वैष्णव चरित्र—परम श्रेय देणारे—तुमच्या समोर सर्वस्वी, केवळ भगवान विष्णूच्या कृपेने सांगितले जाईल।

Verse 5

पूर्वकल्पे महाभागाः सुक्षेत्रे पापनाशने । रेवातीरे सुपुण्ये च तीर्थे वामनसंज्ञके

पूर्वकल्पी, हे महाभागांनो, पापनाशक त्या उत्तम क्षेत्रात—रेवा नदीच्या तीरावर—‘वामन-तीर्थ’ नावाच्या परम पुण्य तीर्थस्थानी…

Verse 6

कौशिकस्य कुले जातः सोमशर्मा द्विजोत्तमः । स तु पुत्रविहीनस्तु बहुदुःखसमन्वितः

कौशिक कुलात सोमशर्मा नावाचा एक द्विजोत्तम ब्राह्मण जन्मला. पण तो पुत्रविहीन होता आणि अनेक दुःखांनी ग्रस्त होता.

Verse 7

दारिद्रेण स दुःखेन सर्वदैवप्रपीडितः । पुत्रोपायं धनस्यापि दिवारात्रौ प्रचिंतयेत्

दारिद्र्याच्या दुःखाने तो सदैव पीडित असे; आणि पुत्रप्राप्तीचा उपाय व धनप्राप्तीचे साधन—दिवसरात्र चिंतत असे.

Verse 8

एकदा तु प्रिया तस्य सुमना नाम सुव्रता । भर्तारं चिंतयोपेतमधोमुखमलक्षयत्

एकदा त्याची प्रिया पत्नी—सुमना नावाची, सुव्रता—तिने आपल्या पतीला चिंतेने ग्रस्त, मुख खाली घातलेला पाहिला.

Verse 9

समालोक्य तदा कांतं तमुवाच तपस्विनी । दुःखजालैरसंख्यैस्तु तव चित्तं प्रधर्षितम्

तेव्हा आपल्या कांताला पाहून तपस्विनी म्हणाली—असंख्य दुःखजाळ्यांनी तुझे चित्त व्याकुळ व आक्रांत झाले आहे।

Verse 10

व्यामोहेन प्रमूढोसि त्यज चिंतां महामते । मम दुःखं समाचक्ष्व स्वस्थो भव सुखं व्रज

मोहामुळे तू भ्रमित झालास, हे महामते! चिंता सोड. माझे दुःख सांग; स्थिर होऊन सुख-शांतीने जा।

Verse 11

नास्ति चिंतासमं दुःखं कायशोषणमेव हि । यश्चिंतां त्यज्य वर्तेत स सुखेन प्रमोदते

चिंतेसारखे दुःख नाही; तीच देह शोषून टाकते. जो चिंता टाकून वागतो, तो सुखाने आनंदित होतो।

Verse 12

चिंतायाः कारणं विप्र कथयस्व ममाग्रतः । प्रियावाक्यं समाकर्ण्य सोमशर्माब्रवीत्प्रियाम्

हे विप्र! माझ्यासमोर चिंतेचे कारण सांग. प्रिय वचन ऐकून सोमशर्मा आपल्या प्रियेला म्हणाला।

Verse 13

सोमशर्मोवाच । इच्छया चिंतितं भद्रे चिंता दुःखस्य कारणम् । तत्सर्वं तु प्रवक्ष्यामि श्रुत्वा चैवावधार्यताम्

सोमशर्मा म्हणाला—हे भद्रे! इच्छेतून उत्पन्न चिंता दुःखाचे कारण आहे. ते सर्व मी सांगतो; ऐकून नीट समजून घे।

Verse 14

न जाने केन पापेन धनहीनोस्मि सुव्रते । तथा पुत्रविहीनश्च एतद्दुःखस्य कारणम्

हे सुव्रते! कोणत्या पापामुळे मी धनहीन झालो हे मला कळत नाही; तसेच मी पुत्रहीनही आहे—हेच माझ्या दुःखाचे कारण आहे.

Verse 15

सुमनोवाच । श्रूयतामभिधास्यामि सर्वसंदेहनाशनम् । स्वरूपमुपदेशस्य सर्वविज्ञानदर्शनम्

सुमना म्हणाली: ऐका, मी सांगते—जे सर्व संशयांचा नाश करते; उपदेशाचे खरे स्वरूप, ज्यामुळे सर्व ज्ञानाचे दर्शन होते.

Verse 16

लोभः पापस्य बीजं हि मोहो मूलं च तस्य हि । असत्यं तस्य वै स्कंधो माया शाखा सुविस्तरा

लोभ हे पापाचे बीज आहे आणि मोह त्याचे मूळ आहे. असत्य हा त्याचा खोड आहे, आणि माया ही दूरवर पसरलेली त्याची शाखा आहे.

Verse 17

चिंतामोहौ परित्यज्य अनुवर्तस्व च द्विज । संसारे नास्ति संबंधः केन सार्धं महामते

हे द्विज! चिंता आणि मोह सोडून पुढे जा. या संसारात टिकणारा संबंध नाही—मग, हे महामते, कोणासोबत खरी संगत होईल?

Verse 18

छद्मपाखंडशौर्येर्ष्याः क्रूराः कूटाश्च पापिनः । पक्षिणो मोहवृक्षस्य मायाशाखा समाश्रिताः

छद्मी पाखंड, दिखाऊ शौर्य आणि ईर्ष्या यांत रत—ते क्रूर, कुटील व पापी आहेत. मोहवृक्षावरील पक्ष्यांसारखे ते मायाशाखांचा आश्रय घेतात.

Verse 19

अज्ञानं सुफलं तस्य रसोऽधर्मः फलस्य हि । तृष्णोदकेन संवृद्धाऽश्रद्धा तस्य द्रवः प्रिय

त्याचे सुफळ अज्ञान आहे आणि त्या फळाचा रस अधर्म आहे। तृष्णारूपी पाण्याने वाढलेली अश्रद्धा हाच त्याचा प्रिय वाहता द्रव होतो।

Verse 20

अधर्मः सुरसस्तस्य उत्कटो मधुरायते । यादृशैश्च फलैश्चैव सुफलो लोभपादपः

त्याच्यासाठी अधर्मही सुरस वाटतो; जे कठोर तेही गोड भासते। आणि लोभरूपी वृक्ष इच्छित तशी अनेक फळे देऊन सुफळ ठरतो।

Verse 21

अस्यच्छायां समाश्रित्य यो नरः परितुष्यते । फलानि तस्य चाश्नाति सुपक्वानि दिनेदिने

जो मनुष्य याच्या छायेत आश्रय घेऊन तृप्त होतो, तो दिनोदिन याची उत्तम पिकलेली फळे खात राहतो।

Verse 22

फलानां तु रसेनापि अधर्मेण तु पालितः । स संतुष्टो भवेन्मर्त्यः पतनायाभिगच्छति

कोणी मर्त्य फळांच्या रसावरही जगत असला, तरी तो अधर्माने पोसला गेला तर तो संतुष्ट भासला तरी शेवटी पतनाकडेच जातो।

Verse 23

तस्माच्चिंतां परित्यज्य पुमांल्लोभं न कारयेत् । धनपुत्रकलत्राणां चिंतामेकां न कारयेत्

म्हणून चिंता सोडून पुरुषाने लोभ उत्पन्न करू नये। धन, पुत्र आणि पत्नी यांविषयी एकाच चिंतेत गुंतून राहू नये।

Verse 24

यो हि विद्वान्भवेत्कांत मूर्खाणां पथमेति हि । मूर्खश्चिंतयते नित्यं कथमर्थं ममैव हि

हे प्रिय! मनुष्य विद्वान असला तरी तो मूर्खांमध्ये प्रथम गणला जातो. कारण मूर्ख नेहमीच हेच चिंतितो—“धन केवळ माझेच कसे होईल?”

Verse 25

सुभार्यामिह विंदामि कथं पुत्रानहं लभे । एवं चिंतयते नित्यं दिवारात्रौ विमोहितः

“इथे मला सुसंस्कृत पत्नी मिळाली—आता मला पुत्र कसे मिळतील?” असे म्हणत मोहग्रस्त होऊन तो दिवस-रात्र सतत चिंता करीत राहतो.

Verse 26

क्षणमेकं प्रपश्येत चिंतामध्ये महत्सुखम् । पुनश्चैतन्यमायाति महादुःखेन पीड्यते

चिंतेच्या मध्यात कधी एक क्षण महान सुखाचे दर्शन होते; पण पुन्हा शुद्ध भान येताच तो महादुःखाने पीडित होतो.

Verse 28

मित्राश्च बांधवाः पुत्राः पितृमातृसभृत्यकाः । संबंधिनो भवंत्येव कलत्राणि तथैव च

मित्र, बांधव, पुत्र, माता-पिता आणि सेवक—हे सर्व ‘संबंधी’च होत; तसेच पत्नी/पतीही.

Verse 29

सोमशर्मोवाच । संबंधः कीदृशो भद्रे तथा विस्तरतो वद । येन संबंधिनः सर्वे धनपुत्रादिबांधवाः

सोमशर्मा म्हणाले—“हे भद्रे! संबंधाचे स्वरूप कसे आहे? ते विस्ताराने सांग, ज्यायोगे धन, पुत्र इत्यादी जे ‘संबंधी’ म्हणवतात ते सर्व समजतील.”

Verse 30

सुमनोवाच । ऋणसंबंधिनः केचित्केचिन्न्यासापहारकाः । लाभप्रदा भवंत्येके उदासीनास्तथापरे

सुमना म्हणाली—काही जण ऋणसंबंधाने जोडलेले असतात, काही जण न्यास (ठेव) अपहरण करणारे असतात. काही लाभ देणारे होतात, तर काही उदासीन राहतात.

Verse 31

भेदैश्चतुर्भिर्जायंते पुत्रमित्रस्त्रियस्तथा । भार्या पिता च माता च भृत्याः स्वजनबांधवाः

चार प्रकारच्या भेदांमुळे पुत्र, मित्र आणि स्त्रिया असे संबंध निर्माण होतात; तसेच पत्नी, पिता व माता; आणि भृत्य, स्वजन व बांधवजन.

Verse 32

स्वेनस्वेन हि जायंते संबंधेन महीतले । न्यासापहारभावेन यस्य येन कृतं भुवि

पृथ्वीवर प्रत्येक जण आपल्या-आपल्या संबंधानेच उत्पन्न होतो. आणि जगात ज्याने जे केले—न्यासभावाने वा अपहरणभावाने—त्याचे फळ त्या कर्त्यालाच मिळते.

Verse 33

न्यासस्वामी भवेत्पुत्रो गुणवान्रूपवान्भुवि । येनैवापह्रतं न्यासं तस्य गेहे न संशयः

पृथ्वीवर न्यासाचा स्वामी पुत्ररूपाने जन्मतो—गुणवान व रूपवान. आणि ज्याने तोच न्यास अपहृत केला, ते धन निःसंशय त्याच्याच घरी असते.

Verse 34

न्यासापहरणाद्दुःखं स दत्वा दारुणं गतः । न्यासस्वामी सुपुत्रोभून्न्यासापहारकस्य च

न्यास अपहरणामुळे त्याने दारुण दुःख दिले आणि भयंकर गतीस गेला. आणि न्यासस्वामीला सुपुत्र मिळाला; तसेच न्यास अपहारीलाही (पुत्र) प्राप्त झाला.

Verse 35

गुणवान्रूपवांश्चैव सर्वलक्षणसंयुतः । भक्तिं तु दर्शयंस्तस्य पुत्रो भूत्वा दिनेदिने

गुणवान व रूपवान, सर्व शुभलक्षणांनी युक्त असा तो दररोज त्याच्याप्रती भक्ती दाखवीत त्याचा पुत्र झाला।

Verse 36

प्रियवाङ्मधुरो रोगी बहुस्नेहं विदर्शयन् । स्वीयं द्रव्यं समुद्गृह्य प्रीतिमुत्पाद्य चोत्तमाम्

प्रिय व मधुर वाणी बोलणारा तो रोगी, फार स्नेह दाखवीत, आपले धन गोळा करून लोकांच्या मनात उत्तम प्रीती उत्पन्न करी।

Verse 37

यथा येन प्रदत्तं स्यान्न्यासस्य हरणात्पुरा । दुःखमेव महाभाग दारुणं प्राणनाशनम्

हे महाभाग! ज्या ठिकाणी कोणी न्यास (ठेव) ठेवला असेल, तेथून तो आधीच हरण केला तर त्यातून केवळ दुःखच—भयंकर, प्राणनाशक दुःख—उत्पन्न होते.

Verse 38

तादृशं तस्य सौहृद्यात्पुत्रो भूत्वा महागुणैः । अल्पायुषस्तथा भूत्वा मरणं चोपगच्छति

अशा सौहार्दामुळे तो महागुणांनी युक्त होऊन त्याचा पुत्र म्हणून जन्मतो; तरीही अल्पायुषी होऊन शेवटी मृत्यूस प्राप्त होतो.

Verse 39

दुःखं दत्वा प्रयात्येवं भूत्वाभूत्वा पुनःपुनः । यदा हा पुत्रपुत्रेति प्रलापं हि करोति सः

अशा रीतीने दुःख देऊन तो निघून जातो—पुन्हा पुन्हा जन्म घेऊन आणि नष्ट होऊन। आणि जेव्हा तो ‘हाय पुत्र! हाय पौत्र!’ असे विलाप करतो, तेव्हा तो खरेच शोकच करीत असतो.

Verse 40

तदा हास्यं करोत्येव कस्य पुत्रो हि कः पिता । अनेनापहृतं न्यासं मदीयस्योपकारणम्

तेव्हा तो फक्त हसतो—“कोणाचा पुत्र, कोणाचा पिता?”—असा म्हणत; आणि ह्याच बहाण्याने माझ्या ठेवलेल्या न्यास-धनाचा अपहार करून “हे तर माझ्याच उपकारासाठी” असे सांगतो।

Verse 41

द्रव्यापहरणेनापि न मे प्राणा गताः किल । दुःखेन महता चैव असह्येन च वै पुरा

द्रव्याचा अपहार झाला तरी माझे प्राण गेले नाहीत; पण पूर्वी एका महान व असह्य दुःखाने जणू प्राणच निघून जातील असे झाले होते।

Verse 42

तथा दुःखं प्रदत्वाहं द्रव्यमुद्गृह्य चोत्तमम् । गंतास्मि सुभृशं चाद्य कस्याहं सुत ईदृशः

अशा रीतीने दुःख देऊन आणि उत्तम द्रव्य उचलून मी आज फार दूर निघून जाईन. मी कोणाचा पुत्र, की असा झालो आहे?

Verse 43

न चैष मे पिता पुत्रः पूर्वमेव न कस्यचित् । पिशाचत्वं मया दत्तमस्यैवेति दुरात्मनः

तो ना माझा पिता, ना माझा पुत्र; पूर्वीही तो कुणाचाच नव्हता. त्या दुरात्म्यालाच मी पिशाचत्व प्रदान केले आहे।

Verse 44

एवमुक्त्वा प्रयात्येवं तं प्रहस्य पुनःपुनः । प्रयात्यनेन मार्गेण दुःखं दत्वा सुदारुणम्

असे बोलून तो तसाच निघून जातो आणि त्याच्यावर पुन्हा पुन्हा हसतो; आणि ह्याच मार्गाने जाताना अत्यंत दारुण दुःख देत राहतो।

Verse 45

एवं न्यासं समुद्धर्तुः पुत्राः कांत भवंति वै । संसारे दुःखबहुला दृश्यंते यत्रतत्र च

अशा रीतीने न्यास (अमानत) हडप करणाऱ्याचे पुत्र खरोखर दीन होतात; या संसारात ते ठिकठिकाणी दुःखाने भरलेले दिसतात.

Verse 46

ऋणसंबंधिनः पुत्रान्प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः

ऋण-परतफेडीशी संबंधित पुत्रांचे वर्णन मी तुझ्या समोर करीन.