Adhyaya 108

Verse 1

कुंजल उवाच । ब्रह्मपुत्रो महातेजा वशिष्ठस्तपतां वरः । नहुषं तं समाहूय इदं वचनमब्रवीत्

कुञ्जल म्हणाला—ब्रह्मपुत्र, महातेजस्वी व तपस्व्यांमध्ये श्रेष्ठ वसिष्ठांनी नहुषाला बोलावून हे वचन सांगितले।

Verse 2

वनं गच्छ स्वशीघ्रेण वन्यमानय पुष्कलम् । समाकर्ण्य मुनेर्वाक्यं नहुषो वनमाययौ

“लवकर वनात जा आणि भरपूर वन्य अन्न-सामग्री घेऊन ये.” मुनिंचे वचन ऐकून नहुष वनाकडे गेला।

Verse 3

तत्र किंचित्सुवृत्तांतं शुश्राव नहुषो बलः । अयमेष स धर्मात्मा नहुषो नाम वीर्यवान्

तेथे बलाने काही शुभ वृत्तांत ऐकला—“हा तोच धर्मात्मा, नहुष नावाचा, पराक्रमी वीर आहे.”

Verse 4

आयोः पुत्रो महाप्राज्ञो बाल्यान्मात्रा वियोजितः । अस्यैवातिवियोगेन आयुभार्या प्ररोदिति

आयुचा पुत्र महाप्राज्ञ बाल्यापासूनच मातेस दूर झाला; आणि या अतिवियोगाने आयुची पत्नी आक्रोश करू लागली।

Verse 5

अशोकसुंदरी तेपे तपः परमदुष्करम् । कदा पश्यति सा देवी पुत्रमिंदुमती शुभा

अशोकसुंदरीने अत्यंत दुष्कर तप केले. ती शुभा देवी इंदुमती कधी आपल्या पुत्राचे दर्शन घेईल?

Verse 6

नाहुषं नाम धर्मज्ञं हृतं पूर्वं तु दानवैः । तपस्तेपे निरालंबा शिवस्य तनया वरा

धर्मज्ञ नाहुष नावाचा पुरुष पूर्वी दानवांनी हरून नेला. तेव्हा शिवाची श्रेष्ठ कन्या निरालंबा हिने तपश्चर्या आरंभिली.

Verse 7

अशोकसुंदरी बाला आयुपुत्रस्य कारणात् । अनेनापि कदा सा हि संगता तु भविष्यति

आयुच्या पुत्रामुळे अशोकसुंदरी ती बाला—तीही कधी त्याच्याशी संयोग पावेल?

Verse 8

एवं सांसारिकं वाक्यं दिवि चारणभाषितम् । शुश्राव स हि धर्मात्मा नहुषो विभ्रमान्वितः

अशा रीतीने स्वर्गात चारणांनी उच्चारलेले सांसारिक वचन, भ्रमग्रस्त असला तरी, धर्मात्मा नहुषाने ऐकले.

Verse 9

स गत्वा वन्यमादाय वशिष्ठस्याश्रमं प्रति । वन्यं निवेद्य धर्मात्मा वशिष्ठाय महात्मने

तो वनातील अन्नसामग्री घेऊन वशिष्ठांच्या आश्रमाकडे गेला; आणि धर्मात्मा होऊन ती वन्य सामग्री महात्मा वशिष्ठांना अर्पण केली.

Verse 10

बद्धांजलिपुटोभूत्वा भक्त्या नमितकंधरः । तमुवाच महाप्राज्ञं वशिष्ठं तपतां वरम्

हात जोडून, भक्तीने मान झुकवून, त्याने तपस्व्यांतील श्रेष्ठ महाप्राज्ञ वशिष्ठांना संबोधिले.

Verse 11

भगवञ्छ्रूयतां वाक्यमपूर्वं चारणेरितम् । एष वै नहुषो नाम्ना आयुपुत्रो वियोजितः

हे भगवन्, चारणाने उच्चारलेले हे अपूर्व वचन ऐका. हा आयुपुत्र ‘नहुष’ नामाचा असून तो आपल्या पूर्वस्थितीपासून वियुक्त झाला आहे.

Verse 12

मात्रा सह सुदुःखैस्तु इंदुमत्या हि दानवैः । शिवस्य तनया बाला तपस्तेपे सुदुश्चरम्

माता इंदुमतीसह—दानवांच्या पीडेमुळे अत्यंत दुःखी होऊन—शिवाची बालकन्या अत्यंत दुष्कर तप करू लागली.

Verse 13

निमित्तमस्य धीरस्य नहुषस्येति वै गुरो । एवमाभाषितं तैस्तु तत्सर्वं हि मया श्रुतम्

हे गुरो, ‘धीर नहुषाच्या बाबतीत हेच कारण आहे’ असे त्यांनी सांगितले; आणि त्यांनी जे काही बोलले ते सर्व मी ऐकले आहे.

Verse 14

कोसावायुः स धर्मात्मा कासा त्विंदुमती शुभा । अशोकसुंदरी कासा नहुषेति क उच्यते

तो धर्मात्मा वायू कोण आहे? आणि ती शुभा इंदुमती कोण? अशोकसुंदरी कोण आहे? तसेच ‘नहुष’ असे कोणाला म्हणतात?

Verse 15

एतन्मे संशयं जातं तद्भवांश्छेत्तुमर्हति । अन्यः कोपि महाप्राज्ञः कुत्रासौ नहुषेति च

माझ्या मनात हा संशय उत्पन्न झाला आहे; तो दूर करण्यास आपण समर्थ आहात. आणि तो दुसरा महाप्राज्ञ कोण, तसेच नहुष आता कुठे आहे?

Verse 16

तत्सर्वं तात मे ब्रूहि कारणांतरमेव हि । वशिष्ठ उवाच । आयु राजा स धर्मात्मा सप्तद्वीपाधिपो बली

हे तात! ते सर्व मला सांग—खरे कारणही. वसिष्ठ म्हणाले—आयु राजा धर्मात्मा व पराक्रमी होता; तो सप्तद्वीपांचा अधिपती होता.

Verse 17

भार्या इंदुमती तस्य सत्यरूपा यशस्विनी । तस्यामुत्पादितः पुत्रो भवान्वै गुणमंदिरम्

त्याची पत्नी इंदुमती—सत्यस्वरूपा व यशस्विनी होती. तिच्यापासून पुत्र जन्मला—तो तूच, जो गुणांचे मंदिर आहेस.

Verse 18

आयुना राजराजेन सोमवंशस्य भूषणम् । हरस्य कन्या सुश्रोणी गुणरूपैरलंकृता

राजराज आयु—सोमवंशाचा भूषण—याच्यापासून हर (शिव) यांची कन्या उत्पन्न झाली; ती सुश्रोणी, गुण-रूपांनी अलंकृत होती.

Verse 19

अशोकसुंदरी नाम्ना सुभगा चारुहासिनी । तस्य हेतोस्तपस्तेपे निरालंबा तपोवने

तिचे नाव अशोकसुंदरी—ती सुभगा व मधुरहासिनी होती. त्या हेतूसाठी ती तपोवनात निरालंब होऊन तप करू लागली.

Verse 20

तस्या भर्ता भवान्सृष्टो धात्रा योगेन निश्चितः । गंगायास्तीरमाश्रित्य ध्यानयोग समाश्रिता

तिचा पती म्हणून तुला विधात्याने योगबलाने निर्माण केले—हे निश्चित. ती गंगातीरी आश्रय घेऊन ध्यानयोगाच्या साधनेत स्थित आहे.

Verse 21

हुंडश्च दानवेंद्रो यो दृष्ट्वा चैकाकिनीं सतीम् । तपसा प्रज्वलंतीं च सुभगां कमलेक्षणाम्

दानवांचा अधिपती हुंड त्या एकाकी सतीला पाहून—तपाच्या अग्नीने जणू प्रज्वलित, सुभगा व कमलनयना—मोहित झाला।

Verse 22

रूपौदार्यगुणोपेतां कामबाणैः प्रपीडितः । तां बभाषेऽन्तिकं गत्वा मम भार्या भवेति च

रूप, औदार्य व गुणांनी युक्त त्या देवीला पाहून, कामबाणांनी पीडित होऊन तो जवळ गेला व म्हणाला—“तू माझी पत्नी हो.”

Verse 23

एवं सा तद्वचः श्रुत्वा तमुवाच तपस्विनी । मा हुंड साहसं कार्षीर्मा जल्पस्व पुनः पुनः

त्याचे वचन ऐकून ती तपस्विनी म्हणाली—“हे हुंडा, असे धाडस करू नकोस; पुन्हा पुन्हा असे बोलू नकोस.”

Verse 24

अप्राप्याहं त्वया वीर परभार्या विशेषतः । दैवेन मे पुरा सृष्ट आयुपुत्रो महाबलः

हे वीरा, तू मला प्राप्त करू शकत नाहीस, विशेषतः मी परस्त्री आहे. दैवयोगाने पूर्वीच माझ्यासाठी आयुपुत्र नावाचा महाबली पुत्र उत्पन्न झाला आहे.

Verse 25

नहुषो नाम मेधावी भविष्यति न संशयः । देवदत्तो महातेजा अन्यथा त्वं करिष्यसि

निःसंशय ‘नहुष’ नावाचा एक मेधावी उत्पन्न होईल. ‘देवदत्त’ महातेजस्वी होईल; अन्यथा तू विपरीत कृत्य करशील.

Verse 26

ततः शाप्रं पदास्यामि येन भस्मी भविष्यसि । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं कामबाणैः प्रपीडितः

तेव्हा मी तत्क्षणी असा शाप देईन की तू भस्म होशील। ते वचन ऐकून तो कामबाणांनी पीडित होऊन अत्यंत व्याकुळ झाला।

Verse 27

व्याजेनापि हृता तेन प्रणीता निजमंदिरे । ज्ञात्वा तया महाभाग शप्तोऽसौ दानवाधमः

बहाण्यानेसुद्धा त्याने तिला पळवून नेऊन आपल्या घरात नेले। हे महाभाग, हे कळताच तिने त्या अधम दानवाला शाप दिला।

Verse 28

नहुषस्यैव हस्तेन तव मृत्युर्भविष्यति । अजाते त्वयि संजाता वदसे त्वं यथैव तत्

नहुषाच्या हातूनच तुझा मृत्यू होईल। तू अजून जन्मलासही नव्हतास, तरी जणू उत्पन्न झाल्यासारखे बोलतोस—तसेच तू हे ठाम सांगतोस।

Verse 29

स त्वमायुसुतो वीर हृतो हुंडेन पापिना । सूदेन रक्षितो दास्या प्रेषितो मम चाश्रमम्

हे वीर आयुपुत्रा, पापी हुंडाने तुला पळवून नेले होते; पण सूदाने (सारथी/सेवकाने) तुझे रक्षण केले आणि एका दासीमार्फत तुला माझ्या आश्रमात पाठविले।

Verse 30

भवंतं वनमध्ये च दृष्ट्वा चारणकिन्नरैः । यत्तु वै श्रावितं वत्स मया ते कथितं पुनः

वनाच्या मध्यभागी तुला पाहून चारण व किन्नरांनी ती वार्ता नक्कीच सांगितली; आणि हे वत्सा, जी गोष्ट मला ऐकवली गेली होती तीच मी तुला पुन्हा सांगितली।

Verse 31

जहि तं पापकर्तारं हुंडाख्यं दानवाधमम् । नेत्राभ्यां हि प्रमुंचंतीमश्रूणि परिमार्जय

‘हुंड’ नावाच्या त्या पापकर्मी अधम दानवाचा वध कर; आणि डोळ्यांतून वाहणारे अश्रू पुसून टाक।

Verse 32

इतो गत्वा प्रपश्य त्वं गंगातीरं महाबलम् । निपात्य दानवेंद्रं तं कारागृहात्समानय

इथून जाऊन गंगेचा महाबल तीर पाहा; त्या दानवेंद्राला पाडून, कारागृहातून त्याला इथे आणा।

Verse 33

अशोकसुंदरी याहि तस्या भर्ता भवस्व हि । एतत्ते सर्वमाख्यातं प्रश्नस्यास्य हि कारणम्

अशोकसुंदरीकडे जा; निश्चयच तिचा पती हो. या प्रश्नामागचे कारणासह सर्व मी तुला सांगितले आहे।

Verse 34

आभाष्य नहुषं विप्रो विरराम महामतिः

नहुषाला संबोधून तो महामती ब्राह्मण शांत झाला।

Verse 35

आकर्ण्य सर्वं मुनिना प्रयुक्तमाश्चर्यभूतं स हि चिंत्यमानः । तस्यांतमेकः परिकर्तुकाम आयोः सुतः कोपमथो चकार

मुनिने सांगितलेले सर्व अद्भुत वृत्तांत ऐकून तो मनात विचार करू लागला; आणि त्याचा अंत करण्याची इच्छा धरून आयूचा एक पुत्र क्रोधाने पेटला।

Verse 108

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे नाहुषाख्यानेऽष्टोत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या भूमिखंडात वेनोपाख्यान, गुरुतीर्थ-माहात्म्य, च्यवनचरित्र व नाहुषाख्यान यांतील अष्टोत्तरशततम (१०८वा) अध्याय समाप्त झाला।