Adhyaya 103

Verse 1

कुंजल उवाच । अशोकसुंदरी जाता सर्वयोषिद्वरा तदा । रेमे सुनंदने पुण्ये सर्वकामगुणान्विते

कुंजल म्हणाला—तेव्हा अशोकसुंदरीचा जन्म झाला; ती सर्व स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ होती. सर्वकामगुणांनी युक्त अशा पुण्य सूनंदन उपवनात ती आनंदाने रमली।

Verse 2

सुरूपाभिः सुकन्याभिर्देवानां चारुहासिनी । सर्वान्भोगान्प्रभुंजाना गीतनृत्यविचक्षणा

सुरूप व सुकन्यांनी वेढलेली ती देवांसमोर मनोहर हास्य करीत होती। सर्व भोगांचा उपभोग घेत ती गीत-नृत्यात निपुण होती।

Verse 3

विप्रचित्तेः सुतो हुंडो रौद्रस्तीव्रश्च सर्वदा । स्वेच्छाचारो महाकामी नंदनं प्रविवेश ह

विप्रचित्तीचा पुत्र हुंड हा सदैव उग्र व क्रूर होता. स्वेच्छाचारी व महाकामी होऊन तो नंदन-उद्यानात प्रविष्ट झाला.

Verse 4

अशोकसुंदरीं दृष्ट्वा सर्वालंकारसंयुताम् । तस्यास्तु दर्शनाद्दैत्यो विद्धः कामस्य मार्गणैः

सर्व अलंकारांनी विभूषित अशोकसुंदरीला पाहताच, केवळ तिच्या दर्शनानेच तो दैत्य कामदेवाच्या बाणांनी विद्ध झाला.

Verse 5

तामुवाच महाकायः का त्वं कस्यासि वा शुभे । कस्मात्त्वं कारणाच्चात्र आगतासि वनोत्तमम्

तेव्हा त्या महाकायाने म्हटले—“शुभे, तू कोण आहेस आणि कोणाची आहेस? कोणत्या कारणाने तू येथे या उत्तम वनात आली आहेस?”

Verse 6

अशोकसुंदर्युवाच । शिवस्यापि सुपुण्यस्य सुताहं शृणु सांप्रतम् । स्वसाहं कार्तिकेयस्य जननी गोत्रजापि मे

अशोकसुंदरी म्हणाली—“आता ऐक; मी परम पुण्यवान शिवाची कन्या आहे. मी कार्तिकेयाची बहीण आहे, आणि त्याची जननीही माझ्याच गोत्रातील आहे.”

Verse 7

बालभावेन संप्राप्ता लीलया नंदनं वनम् । भवान्कोहि किमर्थं तु मामेवं परिपृच्छति

मी बालभावाने लीलया नंदनवनात आले आहे. पण आपण कोण, आणि कशासाठी मला असे विचारता?

Verse 8

हुंड उवाच । विप्रचित्तेः सुतश्चाहं गुणलक्षणसंयुतः । हुंडेति नाम्ना विख्यातो बलवीर्यमदोद्धतः

हुंड म्हणाला—मी विप्रचित्तीचा पुत्र, गुण-लक्षणांनी युक्त आहे. ‘हुंड’ या नावाने प्रसिद्ध असून बल-वीर्याच्या मदाने उन्मत्त आहे.

Verse 9

दैत्यानामप्यहं श्रेष्ठो मत्समो नास्ति राक्षसः । देवेषु मर्त्यलोकेषु तपसा यशसा कुले

दैत्यमध्येही मी श्रेष्ठ; राक्षसांत माझ्यासमान कोणी नाही. देवांमध्ये व मर्त्यलोकी तप, यश आणि कुल यांच्या बळावर मी अग्रगण्य आहे.

Verse 10

अन्येषु नागलोकेषु धनभोगैर्वरानने । दर्शनात्ते विशालाक्षि हतः कंदर्पमार्गणैः

हे वरानने! अन्य नागलोकी धन-भोग आहेत; पण हे विशालाक्षि, तुला पाहताच मी कंदर्पाच्या बाणांनी विद्ध झालो आहे.

Verse 11

शरणं ते ह्यहं प्राप्तः प्रसादसुमुखी भव । भव स्ववल्लभा भार्या मम प्राणसमा प्रिया

मी खरोखर तुझ्या शरणी आलो आहे; प्रसन्न होऊन सुमुखी हो. माझ्या प्राणासमान प्रिये, माझी प्रिय पत्नी हो.

Verse 12

अशोकसुंदर्युवाच । श्रूयतामभिधास्यामि सर्वसंबंधकारणम् । भवितव्या सुजातस्य लोके स्त्री पुरुषस्य हि

अशोकसुंदरी म्हणाली—ऐका, मी सर्व संबंधांचे कारण सांगते. या लोकी सुजात पुरुषासाठी विधिनिश्चित पत्नी असतेच.

Verse 13

भवितव्यस्तथा भर्ता स्त्रिया यः सदृशो गुणैः । संसारे लोकमार्गोयं शृणु हुंड यथाविधि

तसेच स्त्रीचा पती तोच असावा जो गुणांनी तिच्यासारखा व योग्य असेल. संसारात हाच लोकमार्ग आहे; हे हुंडा, विधिपूर्वक ऐक.

Verse 14

अस्त्येव कारणं चात्र यथा तेन भवाम्यहम् । सुभार्या दैत्यराजेंद्र शृणुष्व यतमानसः

येथे नक्कीच एक कारण आहे, ज्यामुळे मी अशी झाले. हे दैत्यराजेंद्र, हे सुभार्ये, एकाग्र मनाने ऐक.

Verse 15

वृक्षराजादहं जाता यदा काले महामते । शंभोर्भावं सुसंगृह्य पार्वत्या कल्पिता ह्यहम्

हे महामते, योग्य काळी मी वृक्षराजापासून जन्मले. शंभूचा भाव नीट जाणून पार्वतीनेच मला घडविले.

Verse 16

देवस्यानुमते देव्या सृष्टो भर्ता ममैव हि । सोमवंशे महाप्राज्ञः स धर्मात्मा भविष्यति

देवाच्या अनुमतीने देवीने माझ्यासाठी पतीची सृष्टी केली आहे. तो सोमवंशात उत्पन्न होईल—महाप्राज्ञ आणि धर्मात्मा.

Verse 17

जिष्णुर्जिष्णुसमो वीर्ये तेजसा पावकोपमः । सर्वज्ञः सत्यसंधश्च त्यागे वैश्रवणोपमः

तो विजयी आहे; पराक्रमात जिष्णु (इंद्र) समान, आणि तेजात अग्निसारखा आहे. तो सर्वज्ञ, सत्यसंकल्प, आणि त्यागात वैश्रवण (कुबेर) तुल्य आहे.

Verse 18

यज्वा दानपतिः सोपि रूपेण मन्मथोपमः । नहुषोनाम धर्मात्मा गुणशील महानिधिः

तोही यज्ञकर्ता व दानाचा अधिपती होता; रूपात मन्मथ (कामदेव) समान होता. ‘नहुष’ नावाचा तो धर्मात्मा, गुणशील, पुण्यांचा महानिधी होता.

Verse 19

देव्या देवेन मे दत्तःख्यातोभर्ताभविष्यति । तस्मात्सर्वगुणोपेतं पुत्रमाप्स्यामि सुंदरम्

देवी व देव यांनी मला दिलेला तो कीर्तिमान पती निश्चयच माझा भर्ता होईल. म्हणून मी सर्वगुणसंपन्न, सुंदर पुत्र प्राप्त करीन.

Verse 20

इंद्रोपेंद्र समं लोके ययातिं जनवल्लभम् । लप्स्याम्यहं रणे धीरं तस्माच्छंभोः प्रसादतः

शंभूच्या कृपेने मी रणात धैर्यवान, जनप्रिय ययाति प्राप्त करीन—जो या लोकी इंद्र व उपेंद्र समान असेल.

Verse 21

अहं पतिव्रता वीर परभार्या विशेषतः । अतस्त्वं सर्वथा हुंड त्यज भ्रांतिमितो व्रज

हे वीर, मी पतिव्रता आहे; विशेषतः मी परपुरुषाची धर्मपत्नी आहे. म्हणून हे हुंडा, ही भ्रांती पूर्णपणे सोडून इथून निघून जा.

Verse 22

प्रहस्यैव वचो ब्रूते अशोकसुंदरीं प्रति । हुंड उवाच । नैव युक्तं त्वया प्रोक्तं देव्या देवेन चैव हि

तो हसत हसत अशोकसुंदरीकडे बोलला। हुंड म्हणाला—“तू जे बोललीस ते मुळीच योग्य नाही; तसेच देवीने व देवाने जे सांगितले तेही (असे) उचित नाही.”

Verse 23

नहुषोनाम धर्मात्मा सोमवंशे भविष्यति । भवती वयसा श्रेष्ठा कनिष्ठो न स युज्यते

सोमवंशात नहुष नावाचा धर्मात्मा उत्पन्न होईल. पण तू वयाने श्रेष्ठ आहेस; तो कनिष्ठ आहे, म्हणून त्याचा तुझ्याशी योग (विवाह) योग्य नाही.

Verse 24

कनिष्ठा स्त्री प्रशस्ता तु पुरुषो न प्रशस्यते । कदा स पुरुषो भद्रे तव भर्ता भविष्यति

कनिष्ठ स्त्री प्रशंसनीय मानली जाते; पण कनिष्ठ पुरुष प्रशंसनीय नाही. हे भद्रे, तो पुरुष कधी तुझा पती होईल?

Verse 25

तारुण्यं यौवनं चापि नाशमेवं प्रयास्यति । यौवनस्य बलेनापि रूपवत्यः सदा स्त्रियः

तारुण्य आणि यौवनही अशाच रीतीने क्षय पावून नाशाला जातात. यौवनाच्या बळावरही रूपवती स्त्रिया सदैव तशाच राहत नाहीत.

Verse 26

पुरुषाणां वल्लभत्वं प्रयांति वरवर्णिनि । तारुण्यं हि महामूलं युवतीनां वरानने

हे वरवर्णिनि, स्त्रिया पुरुषांना प्रिय होतात; कारण हे वरानने, युवतींसाठी तारुण्य हेच महामूल (मुख्य कारण) आहे.

Verse 27

तस्या धारेण भुंजंति भोगान्कामान्मनोनुगान् । कदा सोभ्येष्यते भद्रे आयोः पुत्रः शृणुष्व मे

तिच्या आधाराने ते मनास अनुरूप असे कामभोग भोगतात. हे भद्रे, आयूचा तो पुत्र कधी परत येईल? माझे वचन ऐक.

Verse 28

यौवनं वर्ततेऽद्यैव वृथा चैव भविष्यति । गर्भत्वं च शिशुत्वं च कौमारं च निशामय

यौवन आजच आहे; लवकरच ते व्यर्थ होऊन निघून जाईल. गर्भावस्था, शैशव आणि कौमार्य—या अवस्थांचा क्रमही मनात धर.

Verse 29

कदासौ यौवनोपेतस्तव योग्यो भविष्यति । यौवनस्य प्रभावेन पिबस्व मधुमाधवीम्

तो यौवनयुक्त होऊन कधी तुझ्यास योग्य वर होईल? यौवनाच्या प्रभावाने ही मधुर माधवी (मधुरस) पान कर.

Verse 30

मया सह विशालाक्षि रमस्व त्वं सुखेन वै । हुंडस्य वचनं श्रुत्वा शिवस्य तनया पुनः

हे विशालाक्षि, माझ्यासह सुखाने रम. हुंडाचे वचन ऐकून शिवकन्येने पुन्हा उत्तर दिले.

Verse 31

उवाच दानवेंद्रं तं साध्वसेन समन्विता । अष्टाविंशतिके प्राप्ते द्वापराख्ये युगे तदा

साध्वसेनेसह तिने त्या दानवेंद्राला सांगितले, जेव्हा अठ्ठाविसावे द्वापरयुग आले होते.

Verse 32

शेषावतारो धर्मात्मा वसुदेवसुतो बलः । रेवतस्य सुतां दिव्यां भार्यां स च करिष्यति

शेषावतार, धर्मात्मा वसुदेवपुत्र बल रेवताची दिव्य कन्या पत्नी म्हणून स्वीकारील।

Verse 33

सापि जाता महाभाग कृताख्ये हि युगोत्तमे । युगत्रयप्रमाणेन सा हि ज्येष्ठा बलादपि

हे महाभाग! तीही ‘कृत’ नावाच्या श्रेष्ठ युगात जन्मली; आणि तीन युगांच्या प्रमाणाने ती बलापेक्षाही ज्येष्ठ ठरते।

Verse 34

बलस्य सा प्रिया जाता रेवती प्राणसंमिता । भविष्यद्वापरे प्राप्त इह सा तु भविष्यति

ती बलाची प्राणसम प्रिया रेवती झाली; भविष्य द्वापरयुगात प्राप्त होऊन इथेच ती त्याची सहधर्मिणी होईल।

Verse 35

मायावती पुरा जाता गंधर्वतनया वरा । अपहृत्य नियम्यैव शंबरो दानवोत्तमः

पूर्वी मायावती गंधर्वांची श्रेष्ठ कन्या म्हणून जन्मली; दानवोत्तम शंबराने तिचे अपहरण करून तिला वश केले।

Verse 36

तस्या भर्ता समाख्यातो माधवस्य सुतो बली । प्रद्युम्नो नाम वीरेशो यादवेश्वरनंदनः

तिचा पती प्रसिद्ध झाला—माधवाचा बलवान पुत्र ‘प्रद्युम्न’ नावाचा वीरेश्वर, यादवेश्वराचा प्रिय नंदन।

Verse 37

तस्मिन्युगे भविष्येत भाव्यं दृष्टं पुरातनैः । व्यासादिभिर्महाभागैर्ज्ञानवद्भिर्महात्मभिः

त्या युगात जे भवितव्य आहे ते निश्चयाने घडेल—प्राचीनांनी, व्यासादि महाभाग्यवान ज्ञानवंत महात्म्यांनी ते पूर्वीच पाहिले होते।

Verse 38

एवं हि दृश्यते दैत्य वाक्यं देव्या तदोदितम् । मां प्रति हि जगद्धात्र्या पुत्र्या हिमवतस्तदा

हे दैत्य, असेच दिसते की त्या वेळी देवी—जगद्धात्री, हिमवताची कन्या—हिने माझ्याशी ते वचन उच्चारले होते।

Verse 39

त्वं तु लोभेन कामेन लुब्धो वदसि दुष्कृतम् । किल्बिषेण समाजुष्टं वेदशास्त्रविवर्जितम्

पण तू लोभ व कामाने आंधळा होऊन दुष्कृतच बोलतोस—पापाने कलुषित, आणि वेद-शास्त्रांच्या मार्गापासून पूर्णतः दूर।

Verse 40

यद्यस्यदिष्टमेवास्ति शुभं वाप्यशुभं दृढम् । पूर्वकर्मानुसारेण तत्तस्य परिजायते

ज्याचे जे दृढ दैव आहे—शुभ वा अशुभ—ते त्याच्या पूर्वकर्मानुसार त्यालाच प्राप्त होते।

Verse 41

देवानां ब्राह्मणानां च वदने यत्सुभाषितम् । निःसरेद्यदि सत्यं तदन्यथा नैव जायते

देव व ब्राह्मणांच्या मुखातून जे सुभाषित वचन निघते—ते सत्य असेल तर नक्कीच फलित होते; अन्यथा ते कधीच घडत नाही।

Verse 42

मद्भाग्यादेवमाज्ञातं नहुषस्यापि तस्य च । समायोगं विचार्यैवं देव्या प्रोक्तं शिवेन च

माझ्या सौभाग्याने हे असे नीट समजले—नहुषाच्या विषयातही. असा संयोग विचारून देवीने सांगितले, आणि शिवानेही तसेच उच्चारले.

Verse 43

एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ त्यज भ्रांतिं मनःस्थिताम् । नैव शक्तो भवान्दैत्य मे मनश्चालितुं ध्रुवम्

हे जाणून शांती व संयम धारण कर; मनात बसलेली भ्रांती सोड. हे दैत्य, माझे दृढ मन तू निश्चयच हलवू शकत नाहीस.

Verse 44

पतिव्रता दृढा चित्ते स को मे चालितुं क्षमः । महाशापेन धक्ष्यामि इतो गच्छ महासुर

मी पतिव्रता, चित्ताने दृढ आहे—मला कोण हलवू शकेल? महाशापाने मी तुला भस्म करीन; इथून निघून जा, हे महासुरा!

Verse 45

एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं हुंडो वै दानवो बली । मनसा चिंतयामास कथं भार्या भवेदियम्

ते वचन ऐकून बलवान दानव हुंड मनात विचार करू लागला—“ही स्त्री माझी पत्नी कशी होईल?”

Verse 46

विचिंत्य हुंडो मायावी अंतर्धानं समागतः । ततो निष्क्रम्य वेगेन तस्मात्स्थानाद्विहाय ताम् । अन्यस्मिन्दिवसे प्राप्ते मायां कृत्वा तमोमयीम्

विचार करून मायावी हुंड अंतर्धान पावला. मग वेगाने त्या स्थानातून निघून, तिला तिथेच सोडून, दुसऱ्या दिवशी वेळ येताच त्याने तमोमयी माया रचली.

Verse 47

दिव्यं मायामयं रूपं कृत्वा नार्यास्तु दानवः । मायया कन्यका रूपो बभूव मम नंदन

त्या दानवाने दिव्य मायामय स्त्रीरूप धारण केले; आपल्या मायाबळाने तो कन्येच्या रूपात झाला, हे माझ्या पुत्रा।

Verse 48

सा कन्यापि वरारोहा मायारूपागमत्ततः । हास्यलीला समायुक्ता यत्रास्ते भवनंदिनी

ती सुलक्षणी, वरारोहा कन्याही मायारूप धारण करून; हास्य-लीला सहित जिथे भवनंदिनी होती तिथे गेली.

Verse 49

उवाच वाक्यं स्निग्धेव अशोकसुंदरीं प्रति । कासि कस्यासि सुभगे तिष्ठसि त्वं तपोवने

त्याने अशोकसुंदरीला स्नेहाने म्हटले—“हे सुभगे, तू कोण? कोणाची आहेस? या तपोवनात का राहतेस?”

Verse 50

किमर्थं क्रियते बाले कामशोषणकं तपः । तन्ममाचक्ष्व सुभगे किंनिमित्तं सुदुष्करम्

“हे बाले, काम शोषून टाकणारे हे तप कशासाठी केले जाते? हे सुभगे, मला सांग—हे अतिशय दुष्कर व्रत कोणत्या कारणाने?”

Verse 51

तन्निशम्य शुभं वाक्यं दानवेनापि भाषितम् । मायारूपेण छन्नेन साभिलाषेण सत्वरम्

दानवाने उच्चारलेले ते शुभ वचन ऐकून, तो मायारूपाने लपलेला व अभिलाषेने भरलेला, त्वरितच हालचाल करू लागला.

Verse 52

आत्मसृष्टि सुवृत्तांतं प्रवृत्तं तु यथा पुरा । तपसः कारणं सर्वं समाचष्ट सुदुःखिता

अतिशय दुःखी होऊन तिने आपल्या आत्मसृष्टीचा सर्व वृत्तांत, जसा पूर्वी घडला तसा, सविस्तर सांगितला आणि सर्वाचे कारण तपच आहे असेही स्पष्ट केले।

Verse 53

उपप्लवं तु तस्यापि दानवस्य दुरात्मनः । मायारूपं न जानाति सौहृदात्कथितं तया

तिने स्नेहाने सांगितले तरी तो दुष्ट दानव त्याच्यावर येणारा उपद्रव मायेचे रूप आहे हे ओळखू शकला नाही।

Verse 54

हुंड उवाच । पतिव्रतासि हे देवि साधुव्रतपरायणा । साधुशीलसमाचारा साधुचारा महासती

हुंड म्हणाला—हे देवी, तू पतिव्रता आहेस, साधुव्रतपरायणा आहेस; तुझे शील व आचार उत्तम, तू महासती आहेस।

Verse 55

अहं पतिव्रता भद्रे पतिव्रतपरायणा । तपश्चरामि सुभगे भर्तुरर्थे महासती

हे भद्रे, मी पतिव्रता आहे, पतिव्रतातच परायण आहे; हे सुभगे, पतीच्या हेतुने मी तपश्चर्या करते, महासती आहे।

Verse 56

मम भर्ता हतस्तेन हुंडेनापि दुरात्मना । तस्य नाशाय वै घोरं तपस्यामि महत्तपः

माझा पती त्या दुष्ट हुंडाने मारला; त्याच्या नाशासाठी मी घोर व महान तपश्चर्या करीत आहे।

Verse 57

एहि मे स्वाश्रमे पुण्ये गंगातीरे वसाम्यहम् । अन्यैर्मनोहरैर्वाक्यैरुक्ता प्रत्ययकारकैः

ये, माझ्या स्वतःच्या पवित्र आश्रमात; मी गंगातिरी वास करतो. मला यापूर्वीही इतर मनोहर वचने—विश्वास उत्पन्न करणारे शब्द—ऐकविले गेले आहेत.

Verse 58

हुंडेन सखिभावेन मोहिता शिवनंदिनी । समाकृष्टा सुवेगेन महामोहेन मोहिता

हुंडाने सख्यभावाचा बहाणा करून शिवनंदिनीला मोहित केले. ती प्रचंड वेगाने त्याच्याकडे ओढली गेली—महामोहाने पूर्णतः गोंधळली.

Verse 59

आनीतात्मगृहं दिव्यमनौपम्यं सुशोभनम् । मेरोस्तु शिखरे पुत्र वैडूर्याख्यं पुरोत्तमम्

तो त्याला आपल्या दिव्य, अनुपम व अत्यंत शोभिवंत गृहात घेऊन आला—हे पुत्रा, मेरूच्या शिखरावर असलेल्या ‘वैडूर्य’ नावाच्या उत्तम नगरीत.

Verse 60

अस्ति सर्वगुणोपेतं कांचनाख्यं महाशिवम् । तुंगप्रासादसंबाधैः कलशैर्दंडचामरैः

तेथे ‘कांचन’ नावाचे महाशिवाचे महान धाम आहे, सर्व गुणांनी युक्त—उंच प्रासादांनी गजबजलेले, आणि कलश, दंड व चामरांनी अलंकृत.

Verse 61

नानवृक्षसमोपेतैर्वनैर्नीलैर्घनोपमैः । वापीकूपतडागैश्च नदीभिस्तु जलाशयैः

ते नानाविध वृक्षांनी युक्त वनांनी शोभून दिसत होते—निळसर, दाट मेघांसारखे—आणि जलाशयांनी: वापी, कूप, तडाग, नद्या व इतर सरोवरांनी.

Verse 62

शोभमानं महारत्नैः प्राकारैर्हेमसंयतैः । सर्वकामसमृद्धार्थं संपूर्णं दानवस्य हि

ते महान रत्नांनी शोभून दिसत होते आणि सुवर्णजडित प्राकारांनी वेढलेले होते। सर्व कामना पूर्ण करणाऱ्या संपत्तीने सर्वथा परिपूर्ण—खरोखर दानवाचेच ते नगर होते।

Verse 63

ददृशे सा पुरं रम्यमशोकसुंदरी तदा । कस्य देवस्य संस्थानं कथयस्व सखे मम

तेव्हा अशोकसुंदरीने ते रम्य नगर पाहिले। ती म्हणाली—“सखे, मला सांग, हे कोणत्या देवाचे निवासस्थान आहे?”

Verse 64

सोवाच दानवेंद्रस्य दृष्टपूर्वस्य वै त्वया । तस्य स्थानं महाभागे सोऽहं दानवपुंगवः

तो म्हणाला—“हे महाभागे, तू पूर्वी दानवेंद्राला पाहिले आहेस. हे त्याचेच स्थान आहे; मीच तो दानवांतील श्रेष्ठ आहे.”

Verse 65

मया त्वं तु समानीता मायया वरवर्णिनि । तामाभाष्य गृहं नीता शातकौंभं सुशोभनम्

हे वरवर्णिनी, मी तुला माझ्या मायेनं इथे आणलं. तिच्याशी बोलून मी तुला सुवर्णशोभित त्या अतिसुंदर गृहात नेलं.

Verse 66

नानावेश्मैः समाजुष्टं कैलासशिखरोपमम् । निवेश्य सुंदरीं तत्र दोलायां कामपीडितः

अनेक वेश्मांनी सजलेले, कैलासशिखरासारख्या त्या निवासात त्याने सुंदरीला ठेवले; आणि कामपीडित होऊन तिला झुल्यावर बसविले.

Verse 67

पुनः स्वरूपी दैत्येंद्रः कामबाणप्रपीडितः । करसंपुटमाबध्य उवाच वचनं तदा

तेव्हा दैत्येंद्र पुन्हा आपल्या स्वरूपात येऊन कामबाणांनी पीडित झाला। त्याने हात जोडून तेव्हा हे वचन उच्चारले।

Verse 68

यं यं त्वं वांछसे भद्रे तं तं दद्मि न संशयः । भज मां त्वं विशालाक्षि भजंतं कामपीडितम्

हे भद्रे! तू जे-जे इच्छिशील ते-ते मी देईन—यात संशय नाही. हे विशालाक्षि! मला भज—मला, जो कामपीडित होऊन तुलाच भजतो।

Verse 69

श्रीदेव्युवाच । नैव चालयितुं शक्तो भवान्मां दानवेश्वरः । मनसापि न वै धार्यं मम मोहं समागतम्

श्रीदेवी म्हणाली—हे दानवेश्वर! तू मला किंचितही हलवू शकत नाहीस. आणि माझ्यावर आलेला मोह मनानेही आवरता येत नाही।

Verse 70

भवादृशैर्महापापैर्देवैर्वा दानवाधमैः । दुष्प्राप्याहं न संदेहो मा वदस्व पुनः पुनः

तुझ्यासारख्या महापापींनी—किंवा देवांनीही—अथवा दानवांतील अधमांनी, मी दुष्प्राप्य आहे; यात संशय नाही. हे पुन्हा पुन्हा बोलू नकोस।

Verse 71

स्कंदानुजा सा तपसाभियुक्ता जाज्वल्यमाना महता रुषा च । संहर्तुकामा परि दानवं तं कालस्य जिह्वेव यथा स्फुरंती

स्कंदाची अनुजा, तपस्येत नियुक्त ती देवी, प्रचंड क्रोधाने ज्वाळेसारखी प्रज्वलित झाली। त्या दानवाचा संहार करावयास इच्छित होऊन ती त्याच्या भोवती अशी स्फुरली, जणू काळाची जिव्हा चमकत आहे।

Verse 72

पुनरुवाच सा देवी तमेवं दानवाधमम् । उग्रं कर्म कृतं पाप चात्मनाशनहेतवे

मग त्या देवीने त्या नीच दानवाला पुन्हा म्हटले: 'हे पापी! तू स्वतःच्या विनाशासाठीच हे घोर कर्म केले आहेस.'

Verse 73

आत्मवंशस्य नाशाय स्वजनस्यास्य वै त्वया । दीप्ता स्वगृहमानीता सुशिखा कृष्णवर्त्मनः

आपल्या वंशाच्या आणि स्वजनांच्या नाशासाठीच तू प्रज्वलित अग्नीला आपल्या घरात आणले आहेस.

Verse 74

यथाऽशुभः कूटपक्षी सर्वशोकैः समुद्गतः । गृहं तु विशते यस्य तस्य नाशं प्रयच्छति

ज्याप्रमाणे सर्व दुःखांनी भरलेला एखादा अशुभ पक्षी ज्याच्या घरात प्रवेश करतो, त्याचा तो नाश करतो.

Verse 75

स्वजनस्य च सर्वस्य सधनस्य कुलस्य च । स द्विजो नाशमिच्छेत विशत्येव यदा गृहम्

जेव्हा तो घरात प्रवेश करतो, तेव्हा तो सर्व नातेवाईक, धन आणि कुळाच्या नाशाची इच्छा करतो.

Verse 76

तथा तेहं गृहं प्राप्ता तव नाशं समीहती । पुत्राणां धनधान्यस्य तव वंशस्य सांप्रतम्

त्याचप्रमाणे मी तुझ्या घरी आले आहे आणि आता तुझे पुत्र, धन-धान्य व तुझ्या वंशाचा नाश करू इच्छिते.

Verse 77

जीवं कुलं धनं धान्यं पुत्रपौत्रादिकं तव । सर्वं ते नाशयित्वाहं यास्यामि च न संशयः

तुझे जीवित, कुळ, धन, धान्य आणि पुत्र-पौत्रादी—हे सर्व मी नष्ट करीन; आणि मग निःसंशय निघून जाईन।

Verse 78

यथा त्वयाहमानीता चरंती परमं तपः । पतिकामा प्रवांच्छंती नहुषं चायुनंदनम्

जशी तू मला परम तप आचरित असताना आणलेस, तशीच पतिकामनेने त्याला मिळविण्याची इच्छा धरून मी आयुनंदन नहुषाचा शोध घेतला।

Verse 79

तथा त्वां मम भर्ता च नाशयिष्यति दानव । मन्निमित्तौपायोऽयं दृष्टो देवेन वै पुरा

तसेच, हे दानवा, माझा भर्ता तुला नष्ट करील। माझ्या निमित्त हा उपाय देवाने पूर्वीच पाहिला होता।

Verse 80

सत्येयं लौकिकी गाथा यां गायंति विदो जनाः । प्रत्यक्षं दृश्यते लोके न विंदंति कुबुद्धयः

ही लौकिक गाथा सत्य आहे, जी विद्वान जन गातात—जगात जे प्रत्यक्ष दिसते, तेही कुबुद्धी लोक ओळखत नाहीत।

Verse 81

येन यत्र प्रभोक्तव्यं यस्माद्दुःखसुखादिकम् । स एव भुंजते तत्र तस्मादेव न संशयः

ज्याला जिथे आणि ज्या कारणाने जे दुःख-सुख भोगायचे आहे, तोच तेथे ते भोगतो—यात संशय नाही।

Verse 82

कर्मणोस्य फलं भुंक्ष्व स्वकीयस्य महीतले । यास्यसे निरयस्थानं परदाराभिमर्शनात्

स्वकर्माचे फळ या भूमीत भोग; परंतु परस्त्रीचा अपमान/स्पर्श केल्याच्या पापाने तू नरकस्थानी जाशील।

Verse 83

सुतीक्ष्णं हि सुधारं तु सुखड्गं च विघट्टति । अंगुल्यग्रेण कोपाय तथा मां विद्धि सांप्रतम्

अतिशय तीक्ष्ण, धारदार खड्गही धार तपासण्यासाठी आघातला जातो; तसेच क्रोधाने बोटाच्या टोकाने मला आत्ताच चिथावलेले जाण।

Verse 84

सिंहस्य संमुखं गत्वा क्रुद्धस्य गर्जितस्य च । को लुनाति मुखात्केशान्साहसाकारसंयुतः

क्रुद्ध व गर्जणाऱ्या सिंहासमोर जाऊन कोण असा उन्मत्त धाडसी आहे की त्याच्या मुखातून केस/लोकर उपटण्याचे साहस करील?

Verse 85

सत्याचारां दमोपेतां नियतां तपसि स्थिताम् । निधनं चेच्छते यो वै स वै मां भोक्तुमिच्छति

जो सत्याचरणात स्थित, संयमयुक्त, नियमशील व तपात दृढ असून मृत्यूच इच्छितो—तोच खरोखर मला भोगण्याची/प्राप्त करण्याची इच्छा करतो।

Verse 86

समणिं कृष्णसर्पस्य जीवमानस्य सांप्रतम् । गृहीतुमिच्छते सो हि यथा कालेन प्रेषितः

आत्ताच तो जिवंत काळ्या सर्पाचा मणी पकडू इच्छितो—जणू काळाने (मृत्यूने)च त्याला पाठविले आहे।

Verse 87

भवांस्तु प्रेषितो मूढ कालेन कालमोहितः । तदा ते ईदृशी जाता कुमतिः किं नपश्यसि

अरे मूढा! तू काळानेच पाठविला आहेस आणि काळानेच मोहून गेलास. म्हणूनच तुझ्यात अशी कुमती उत्पन्न झाली—तुला ते का दिसत नाही?

Verse 88

ऋते तु आयुपुत्रेण समालोकयते हि कः । अन्यो हि निधनं याति ममरूपावलोकनात्

पण आयुपुत्रावाचून मला कोण पाहू शकेल? इतर कोणीही माझे रूप पाहताच मृत्यूला प्राप्त होतो.

Verse 89

एवमाभाषयित्वा तं गंगातीरं गता सती । सशोका दुःखसंविग्ना नियतानि यमान्विता

असे त्याला बोलून ती सती गंगातीरी गेली. ती शोकाकुल, दुःखाने व्याकुळ आणि यम-नियमांत दृढ होती.

Verse 90

पूर्वमाचरितं घोरं पतिकामनया तपः । तव नाशार्थमिच्छंती चरिष्ये दारुणं पुनः

पूर्वी पतीच्या इच्छेने मी घोर तप केले होते. आता तुझ्या नाशासाठी इच्छिते, मी पुन्हा दारुण तपश्चर्या करीन.

Verse 91

यदा त्वां निहतं दुष्टं नहुषेण महात्मना । निशितैर्वज्रसंकाशैर्बाणैराशीविषोपमैः

जेव्हा महात्मा नहुषाने तुला, दुष्टाला, तीक्ष्ण वज्रासारख्या—विषारी सर्पांसारख्या—बाणांनी घायाळ करून पाडले,

Verse 92

रणे निपतितं पाप मुक्तकेशं सलोहितम् । गतासुं च प्रपश्यामि तदा यास्याम्यहं पतिम्

हे पापिणी! रणांगणात पडलेला माझा पती विस्कटलेल्या केशांसह, रक्ताने माखलेला व प्राणहीन दिसला, तर मीही माझ्या स्वामीकडे निघून जाईन।

Verse 93

एवं सुनियमं कृत्वा गंगातीरमनुत्तमम् । संस्थिता हुंडनाशाय निश्चला शिवनंदिनी

अशा रीतीने कठोर नियम पाळून, शिवनंदिनी निश्‍चला गंगेच्या अनुपम तीरावर स्थिर उभी राहिली—हुंडांचा नाश करण्याच्या संकल्पाने अचल।

Verse 94

वह्नेर्यथादीप्तिमती शिखोज्ज्वला तेजोभियुक्ता प्रदहेत्सुलोकान् । क्रोधेन दीप्ता विबुधेशपुत्री गंगातटे दुश्चरमाचरत्तपः

जशी अग्नीची दीप्त ज्वाला तेजाने युक्त होऊन लोकांनाही दग्ध करील—तशीच क्रोधाने प्रज्वलित देवाधिपतीची कन्या गंगेच्या तटी अत्यंत दुश्चर तप आचरू लागली।

Verse 95

कुंजल उवाच । एवमुक्ता महाभाग शिवस्य तनया गता । गंगांभसि ततः स्नात्वा स्वपुरे कांचनाह्वये

कुंजल म्हणाला—असे सांगितल्यावर शिवाची महाभाग कन्या निघून गेली। मग गंगेच्या जलात स्नान करून ‘कांचन’ नावाच्या आपल्या नगरीस गेली।

Verse 96

तपश्चचार तन्वंगी हुंडस्य वधहेतवे । अशोकसुंदरी बाला सत्येन च समन्विता

सुकुमार तन्वंगी बालिका अशोकसुंदरीने हुंडाच्या वधासाठी तप आचरले, आणि ती सत्यनिष्ठेनेही युक्त होती।

Verse 97

हुंडोपि दुःखितोभूतः शापदग्धेन चेतसा । चिंतयामास संतप्त अतीव वचनानलैः

हुंडही दुःखी झाला; शापाने दग्ध झालेल्या मनाने तो कठोर वचनांच्या अग्निने अत्यंत संतप्त होऊन चिंतेत मग्न झाला।

Verse 98

समाहूय अमात्यं तं कंपनाख्यमथाब्रवीत् । समाचष्ट स वृत्तांतं तस्याः शापोद्भवं महत्

मग ‘कंपन’ नावाच्या त्या मंत्र्याला बोलावून तो म्हणाला; आणि तिच्या शापातून उत्पन्न झालेल्या महान परिणामाचा सारा वृत्तांत सांगितला।

Verse 99

शप्तोस्म्यशोकसुंदर्या शिवस्यापि सुकन्यया । नहुषस्यापि मे भर्त्तुस्त्वं तु हस्तान्मरिष्यसि

“मी शापित आहे—शिवाची सुकन्या अशोकसुंदरी हिच्याकडून। आणि तू, माझा पती नहुष यांच्या हातून, निश्चयाने मरण पावशील.”

Verse 100

नैव जातस्त्वसौ गर्भ आयोर्भार्या च गुर्विणी । यथा सत्याद्व्यलीकस्तु तस्याः शापस्तथा कुरु

तो गर्भ अजून उत्पन्नच झालेला नाही, आणि आयुची पत्नीही गर्भवती नाही. म्हणून मी जसे निष्कपट सत्य बोलतो, तसेच तिचा शाप फलद्रूप होवो।

Verse 101

कंपन उवाच । अपहृत्य प्रियां तस्य आयोश्चापि समानय । अनेनापि प्रकारेण तव शत्रुर्न जायते

कंपन म्हणाला: “त्याची प्रिया अपहरण करून, आयुलाही इथे आणा. या प्रकारेही तुझा शत्रू उत्पन्न होणार नाही.”

Verse 102

नो वा प्रपातयस्व त्वं गर्भं तस्याः प्रभीषणैः । अनेनापि प्रकारेण तव शत्रुर्न जायते

अन्यथा, भयंकर धमक्यांनी तिला भयभीत करून तिचा गर्भपात घडवू नकोस; या प्रकारेही तुझा शत्रू जन्माला येणार नाही.

Verse 103

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे त्र्यधिकशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात, वेनोपाख्यानांतर्गत गुरुतीर्थ-माहात्म्यात, च्यवनचरित्राचा एकशे तिसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 104

एवं संमंत्र्य तेनापि कंपनेन स दानवः । अभूत्स उद्यमोपेतो नहुषस्य प्रणाशने

अशा प्रकारे त्याच्याशी सल्लामसलत करून, आणि त्या कंपनेनेही प्रेरित होऊन, तो दानव नहुषाच्या नाशासाठी दृढनिश्चयी होऊन प्रयत्नास लागला.

Verse 105

विष्णुरुवाच । एलपुत्रो महाभाग आयुर्नाम क्षितीश्वरः । सार्वभौमः स धर्मात्मा सत्यव्रतपरायणः

विष्णू म्हणाले—एला-पुत्र महाभाग ‘आयु’ नावाचा क्षितीश्वर राजा होता; तो सार्वभौम सम्राट, धर्मात्मा आणि सत्यव्रतपरायण होता.

Verse 106

इंद्रोपेंद्रसमो राजा तपसा यशसा बलैः । दानयज्ञैः सुपुण्यैश्च सत्येन नियमेन च

तो राजा तप, यश आणि बल यांमध्ये इंद्र-उपेन्द्रासमान होता; तो अतिपुण्य दान-यज्ञांनी तसेच सत्य आणि नियम- संयमाने युक्त होता.

Verse 107

एकच्छत्रेण वै राज्यं चक्रे भूपतिसत्तमः । पृथिव्यां सर्वधर्मज्ञः सोमवंशस्य भूषणम्

त्या भूपतिश्रेष्ठाने एकछत्री राज्य प्रस्थापित केले। पृथ्वीवर तो सर्वधर्मज्ञ होता आणि सोमवंशाचा भूषण होता।

Verse 108

पुत्रं न विंदते राजा तेन दुःखी व्यजायत । चिंतयामास धर्मात्मा कथं मे जायते सुतः

राजाला पुत्र प्राप्त झाला नाही, म्हणून तो दुःखी झाला. त्या धर्मात्म्याने विचार केला—“मला पुत्र कसा होईल?”

Verse 109

इति चिंतां समापेदे आयुश्च पृथिवीपतिः । पुत्रार्थं परमं यत्नमकरोत्सुसमाहितः

अशा रीतीने पृथ्वीपति आयु चिंतेत पडला. पुत्रप्राप्तीसाठी तो पूर्ण एकाग्र होऊन परम प्रयत्न करू लागला.

Verse 110

अत्रिपुत्रो महात्मा वै दत्तात्रेयो महामुनिः । क्रीडमानः स्त्रिया सार्द्धं मदिरारुणलोचनः

अत्रिपुत्र महात्मा महामुनी दत्तात्रेय एका स्त्रीसह क्रीडा करीत होता; त्याचे नेत्र मदिरासारखे अरुण झाले होते.

Verse 111

वारुण्या मत्त धर्मात्मा स्त्रीवृंदैश्च समावृतः । अंके युवतिमाधाय सर्वयोषिद्वरां शुभाम्

वारुणीने मत्त झालेला तो धर्मात्मा स्त्रीवृंदांनी वेढलेला होता. सर्व स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ अशा शुभ युवतीला त्याने मांडीवर बसविले होते.

Verse 112

गायते नृत्यते विप्रः सुरां च पिबते भृशम् । विना यज्ञोपवीतेन महायोगीश्वरोत्तमः

विप्र गातो, नाचतो आणि अतिशय मद्यही पितो; तरीही यज्ञोपवीताविना तो महायोगीश्वरांमध्ये परमश्रेष्ठ असे म्हटले जाते।

Verse 113

पुष्पमालाभिर्दिव्याभिर्मुक्ताहारपरिच्छदैः । चंदनागुरुदिग्धांगो राजमानो मुनीश्वरः

दिव्य पुष्पमाळा, मोत्यांचे हार व अलंकार यांनी विभूषित, चंदन-अगुरूने लेपित अंगांचा तो मुनीश्वर तेजाने राजमान दिसत होता।

Verse 114

तस्याश्रमं नृपो गत्वा तं दृष्ट्वा द्विजसत्तमम् । प्रणाममकरोन्मूर्ध्ना दण्डवत्सुसमाहितः

राजा त्याच्या आश्रमात गेला; त्या द्विजश्रेष्ठास पाहून, पूर्ण संयमित होऊन, मस्तक झुकवून दंडवत् प्रणाम केला।

Verse 115

अत्रिपुत्रः स धर्मात्मा समालोक्य नृपोत्तमम् । आगतं पुरतो भक्त्या अथ ध्यानं समास्थितः

अत्रिपुत्र तो धर्मात्मा, भक्तीने समोर आलेल्या राजश्रेष्ठास पाहून, मग ध्यानात स्थिर झाला।

Verse 116

एवं वर्षशतं प्राप्तं तस्य भूपस्य सत्तम । निश्चलं शांतिमापन्नं मानसं भक्तितत्परम्

अशा रीतीने त्या राजश्रेष्ठाची शंभर वर्षे पूर्ण झाल्यावर, त्याचे मन अचल झाले, शांतीस प्राप्त झाले आणि भक्तीत पूर्ण तल्लीन राहिले।

Verse 117

समाहूय उवाचेदं किमर्थं क्लिश्यसे नृप । ब्रह्माचारेण हीनोस्मि ब्रह्मत्वं नास्ति मे कदा

त्याला बोलावून तो म्हणाला— “हे नृपा, तू कशासाठी स्वतःला क्लेश देतोस? मी ब्रह्मचर्यहीन आहे; माझ्यात कधीही खरे ब्राह्मणत्व नाही.”

Verse 118

सुरामांसप्रलुब्धोऽस्मि स्त्रियासक्तः सदैव हि । वरदाने न मे शक्तिरन्यं शुश्रूष ब्राह्मणम्

“मी सुरा व मांस यांचा आसक्त आहे आणि सदैव स्त्रीसंगात गुंतलेला असतो. वरदान देण्याची शक्ती माझ्यात नाही; दुसऱ्या ब्राह्मणाची सेवा कर.”

Verse 119

आयुरुवाच । भवादृशो महाभाग नास्ति ब्राह्मणसत्तमः । सर्वकामप्रदाता वै त्रैलोक्ये परमेश्वरः

आयु म्हणाला— “हे महाभाग, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तुमच्यासारखा कोणी नाही. तुम्हीच त्रैलोक्याचे परमेश्वर आणि सर्व कामनांचे दाते आहात.”

Verse 120

अत्रिवंशे महाभाग गोविंदः परमेश्वरः । ब्राह्मणस्य स्वरूपेण भवान्वै गरुडध्वजः

“हे महाभाग, अत्रिवंशात गोविंद परमेश्वर प्रकट होतो; आणि तुम्ही गरुडध्वज होऊन ब्राह्मणरूपाने प्रकट झाला आहात.”

Verse 121

नमोऽस्तु देवदेवेश नमोऽस्तु परमेश्वर । त्वामहं शरणं प्राप्तः शरणागतवत्सल

देवदेवेश, तुला नमस्कार; परमेश्वरा, तुला नमस्कार. शरणागतवत्सला, मी तुझ्या शरणास आलो आहे.

Verse 122

उद्धरस्व हृषीकेश मायां कृत्वा प्रतिष्ठसि । विश्वस्थानां प्रजानां तु विद्वांसं विश्वनायकम्

हे हृषीकेश! उद्धार कर. तू माया धारण करून जगतात प्रतिष्ठित आहेस. विश्वधामांत वसणाऱ्या प्रजांसह त्या विद्वान् विश्वनायकाचे रक्षण कर.

Verse 123

जानाम्यहं जगन्नाथं भवंतं मधुसूदनम् । मामेव रक्ष गोविंद विश्वरूप नमोस्तु ते

मी तुला जगन्नाथ, मधुसूदन म्हणून जाणतो. हे गोविंद! केवळ माझे रक्षण कर. हे विश्वरूपा! तुला नमस्कार असो.

Verse 124

कुंजल उवाच । गते बहुतिथे काले दत्तात्रेयो नृपोत्तमम् । उवाच मत्तरूपेण कुरुष्व वचनं मम

कुंजल म्हणाला—खूप काळ गेल्यावर दत्तात्रेयाने श्रेष्ठ राजाला मदोन्मत्त रूप धारण करून म्हटले—“माझे वचन पाळ, तसेच कर.”

Verse 125

कपाले मे सुरां देहि पाचितं मांसभोजनम् । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं स चायुः पृथिवीपतिः

“माझ्या कपालपात्रात सुरा दे आणि भोजनासाठी शिजवलेले मांस दे.” हे वचन ऐकून पृथ्वीपति राजा आयु (तत्पर झाला).

Verse 126

उत्सुकस्तु कपालेन सुरामाहृत्य वेगवान् । पलं सुपाचितं चैव च्छित्त्वा हस्तेन सत्वरम्

तो उत्सुक होऊन वेगाने कपालपात्रात सुरा आणून दिली; आणि तत्क्षणी हाताने उत्तम शिजलेल्या मांसाचा तुकडा कापून आणला.

Verse 127

नृपेंद्रः प्रददौ चापि दत्तात्रेयाय सत्तम । अथ प्रसन्नचेताः स संजातो मुनिपुंगवः

त्या श्रेष्ठ नृपाने दत्तात्रेयांना ते दानही अर्पण केले. मग प्रसन्नचित्त होऊन तो मुनिपुंगव—मुनींमध्ये अग्रगण्य—झाला.

Verse 128

दृष्ट्वा भक्तिं प्रभावं च गुरुशुश्रूषणं परम् । समुवाच नृपेंद्रं तमायुं प्रणतमानसम्

त्याची भक्ती, प्रभाव आणि गुरूसेवेची परम निष्ठा पाहून, विनयाने झुकलेल्या मनाचा तो राजा आयु यास त्यांनी संबोधिले.

Verse 129

वरं वरय भद्रं ते दुर्लभं भुवि भूपते । सर्वमेव प्रदास्यामि यंयमिच्छसि सांप्रतम्

हे भूपते, तुझे कल्याण असो—पृथ्वीवर दुर्लभ असा वर माग. आत्ता तू जे जे इच्छशील ते सर्व मी तुला प्रदान करीन.

Verse 130

राजोवाच । भवान्दाता वरं सत्यं कृपया मुनिसत्तम । पुत्रं देहि गुणोपेतं सर्वज्ञं गुणसंयुतम्

राजा म्हणाला—हे मुनिश्रेष्ठ, आपण खरोखर वरदाता आहात; कृपा करून मला सद्गुणांनी युक्त, सर्वज्ञ आणि उत्तम गुणसंपन्न असा पुत्र द्या.

Verse 131

देववीर्यं सुतेजं च अजेयं देवदानवैः । क्षत्रियै राक्षसैर्घोरैर्दानवैः किन्नरैस्तथा

तो दैवी पराक्रम व उज्ज्वल तेजाने युक्त होता; देव-दानवांच्या समूहालाही अजेय, तसेच क्षत्रिय, भयंकर राक्षस, दानव आणि किन्नर यांनाही अजिंक्य होता.

Verse 132

देवब्राह्मणसंभक्तः प्रजापालो विशेषतः । यज्वा दानपतिः शूरः शरणागतवत्सलः

तो देव व ब्राह्मणांचा भक्त असून विशेषतः प्रजेचा पालनकर्ता आहे। तो यज्ञ करणारा, दानाचा अधिपती, शूर आणि शरणागतांवर वात्सल्य करणारा आहे।

Verse 133

दाता भोक्ता महात्मा च वेदशास्त्रेषु पंडितः । धनुर्वेदेषु निपुणः शास्त्रेषु च परायणः

तो दाता व योग्य भोक्ता, महात्मा आहे; वेद-शास्त्रांत पंडित, धनुर्वेदात निपुण आणि शास्त्रांच्या उपदेशांत पूर्ण परायण आहे।

Verse 134

अनाहतमतिर्धीरः संग्रामेष्वपराजितः । एवं गुणः सुरूपश्च यस्माद्वंशः प्रसूयते

त्याची बुद्धी अढळ आहे, तो धीर असून संग्रामात अपराजित आहे। अशा गुणांनी व सुरूपाने युक्त तोच आहे, ज्याच्यापासून श्रेष्ठ वंश प्रसवतो।

Verse 135

देहि पुत्रं महाभाग ममवंशप्रधारकम् । यदि चापि वरो देयस्त्वया मे कृपया विभो

हे महाभाग! माझा वंश पुढे चालविणारा पुत्र मला द्या। हे विभो! जर वर द्यावयाचा असेल, तर कृपया मला हा वर प्रदान करा।

Verse 136

दत्तात्रेय उवाच । एवमस्तु महाभाग तव पुत्रो भविष्यति । गृहे वंशकरः पुण्यः सर्वजीवदयाकरः

दत्तात्रेय म्हणाले—हे महाभाग! तथास्तु। तुझ्या घरी पुत्र होईल; तो वंश वाढविणारा, पुण्यवान आणि सर्व जीवांवर दया करणारा असेल।

Verse 137

एभिर्गुणैस्तु संयुक्तो वैष्णवांशेन संयुतः । राजा च सार्वभौमश्च इंद्रतुल्यो नरेश्वरः

या गुणांनी युक्त व वैष्णव-अंशाने संयुक्त असा राजा सार्वभौम सम्राट होतो—इंद्रतुल्य, मनुष्यांतील खरा नरेश्वर।

Verse 138

एवं खलु वरं दत्वा ददौ फलमनुत्तमम् । भूपमाह महायोगी सुभार्यायै प्रदीयताम्

अशा रीतीने वर देऊन त्याने अनुपम फल प्रदान केले। मग महायोगी राजाला म्हणाला—“हे तुझ्या सुभार्येला अर्पण कर.”

Verse 139

एवमुक्त्वा विसृज्यैव तमायुं प्रणतं पुरः । आशीर्भिरभिनंद्यैव अंतर्द्धानमधीयत

असे बोलून त्याने समोर नतमस्तक उभ्या आयुला निरोप दिला; आशीर्वाद देऊन व अभिनंदन करून तो दृष्टीआड अंतर्धान पावला.