Adhyaya 10

Verse 1

ऋषय ऊचुः । ततस्ते दानवाः सर्वे हिरण्यकशिपूत्तराः । युद्धाद्भग्नास्तु किं कुर्युर्व्यवसायं महामते

ऋषी म्हणाले—मग हिरण्यकशिपूचे पुत्र असलेले ते सर्व दानव युद्धात पराभूत होऊन, हे महामते! कोणता उपाय करू लागले?

Verse 2

विस्तरेणापि नो ब्रूहि तेषां वृत्तमनुत्तमम् । श्रोतुमिच्छामहे सर्वे त्वत्तो वै सांप्रतं द्विज

त्यांचा अनुपम वृत्तांत आम्हाला विस्तारानेही सांगा. हे द्विज! आम्ही सर्वजण आत्ताच तुमच्याकडून ते ऐकू इच्छितो.

Verse 3

सूत उवाच । भग्ना रणात्तु ते सर्वे बलहीनास्तु वै तदा । गतदर्पाः सुदुःखार्ता दैत्यास्ते पितरं गताः

सूत म्हणाला—तेव्हा ते सर्व रणात पराभूत होऊन बलहीन झाले. त्यांचा दर्प गेला; अतिदुःखाने व्याकुळ होऊन ते दैत्य आपल्या पित्याकडे गेले.

Verse 4

भक्त्या प्रणम्य ते सर्वे समूचुः कश्यपं तदा । दानवा ऊचुः । भवद्वीर्यात्समुत्पत्तिरस्माकं द्विजसत्तम

तेव्हा सर्वांनी भक्तिभावाने कश्यपांना प्रणाम करून म्हटले। दानव म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठ, आम्ही तुमच्या वीर्यशक्तीतून उत्पन्न झालो आहोत।

Verse 5

देवतानां महाभाग दानवानां तथैव च । वयं च दानवाः सर्वे बलवीर्यपराक्रमाः

हे महाभाग, देवतांमध्ये आणि दानवांमध्येही आम्ही सर्व दानव बल, वीर्य व पराक्रमाने युक्त आहोत।

Verse 6

उपायज्ञाः सुधीराश्च उद्यमेन समन्विताः । वयं तु बहवस्तात देवास्त्वल्पास्तथैव च

आम्ही उपाय जाणणारे, सुबुद्धी आणि उद्योगाने युक्त आहोत। हे तात, आम्ही तर अनेक आहोत; देव मात्र तसेच थोडे आहेत।

Verse 7

कथं जयंति ते सर्वे वयं भग्ना महाहवात् । तत्किं वै कारणं तात बलतेजः समन्विताः

ते सर्व कसे जिंकतात आणि आम्ही महायुद्धातून पराभूत कसे होतो? हे तात, बल व तेजाने युक्त असूनही याचे कारण काय?

Verse 8

मत्तनागसहस्राणामेकैकस्य महामते । बलमस्ति च दैत्यस्य नास्ति देवेषु तादृशम्

हे महामते, प्रत्येक दैत्यामध्ये हजार मत्त हत्तींच्या बळासारखे बळ आहे; देवांमध्ये तसे बळ नाही।

Verse 9

जयश्च दृश्यते तात देवेष्वेव महाहवे । तत्सर्वं कथयस्वैव संशयंछेत्तुमर्हसि

तात! त्या महायुद्धात देवांमध्येच विजय दिसून येतो. म्हणून ते सर्व मला सांगावे; माझा संशय छेदण्यास आपण समर्थ आहात.

Verse 10

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे दैत्यतपश्चर्यावर्णनंनाम दशमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात ‘दैत्यतपश्चर्यावर्णन’ नावाचा दहावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 11

वीर्यनिर्वापकस्तातो माताक्षेत्रमिदं सदा । धारणे पालने चैव पोषणे च यथैव हि

म्हणून, तात! माता सदैव बीज स्वीकारून स्थिर करणारे क्षेत्र आहे; तसेच धारण, पालन-रक्षण आणि पोषण यातही तीच आहे.

Verse 12

किं कुर्याद्विषमार्थे तु पिता पुत्रे च वै तथा । अत्र प्रधानं कर्मैव मामेवं बुद्धिराश्रिता

पुत्राच्या बाबतीत कठीण व विरोधी प्रसंग आला तर पिता काय करावा? येथे प्रधान आहे ते कर्म—सदाचार; माझी बुद्धी यावरच आधारलेली आहे.

Verse 13

द्वैविध्यं कर्मसंबंधं पापपुण्यसमुद्भवम् । सत्यमेव समाश्रित्य क्रियते धर्म उत्तमः

कर्मसंबंध द्विविध आहे—पाप व पुण्य यांतून उत्पन्न. सत्याचाच आश्रय घेऊन उत्तम धर्माचे आचरण केले जाते.

Verse 14

तपोध्यानसमायुक्तं तारणाय हि तं सुताः । पतनाय पातकं प्रोक्तं सर्वदैव न संशयः

हे पुत्रांनो, तप व ध्यानाने युक्त जे आहे तेच मोक्षासाठी कारण सांगितले आहे; आणि पातक हे पतनाचे कारण—यात कधीही संशय नाही।

Verse 15

बलेन परिवारेण आभिजात्येन पुत्रकाः । पुण्यहीनस्य पुंसो वै तद्बलं विकलायते

हे पुत्रांनो, बळ, परिवाराचा आधार, कुलीन जन्म आणि पुत्र—हे सर्व असूनही; पुण्यहीन पुरुषाचे ते बळ निश्चयाने क्षीण होते।

Verse 16

उन्नता गिरिदुर्गेषु वृक्षाः संति सुपुत्रकाः । पतंति वातवेगेन समूलास्तु घनास्तथा

हे सुपुत्रांनो, पर्वतदुर्गांवर मुळांसह उभे असलेले उंच वृक्षही वाऱ्याच्या वेगाने कोसळतात; तसेच घनदाट वनही पडते।

Verse 17

सत्यधर्मविहीनास्ते तथायांति यमक्षयम् । साधारणः प्राणिनां च धर्म एष सुपुत्रकाः

जे सत्य व धर्महीन आहेत ते तसेच यमलोकास जातात. हे सुपुत्रांनो, हा धर्म सर्व प्राण्यांचा सामान्य कर्तव्य आहे।

Verse 18

येन संतरते जंतुरिह चैव परत्र च । तद्युष्माभिः परित्यक्तं सत्यं धर्मसमन्वितम्

ज्यायोगे जीव इहलोकी व परलोकीही तरून जातो—ते धर्मयुक्त सत्य तुम्ही सोडून दिले आहे।

Verse 19

अधर्ममास्थितं पुत्रा युष्माभिः सत्यवर्जितैः । सत्यधर्मतपोभ्रष्टाः पतिता दुःखसागरे

हे पुत्रांनो, तुम्ही सत्याचा त्याग करून अधर्माचा आश्रय घेतला आहे. सत्य, धर्म व तप यांपासून भ्रष्ट होऊन तुम्ही दुःखसागरात पतित झाला आहात.

Verse 20

देवाश्च सत्यसंपन्नाः श्रेयसा च समन्विताः । तपः शांतिदमोपेताः सुपुण्या पापवर्जिताः

देव सत्यसंपन्न व परम श्रेयाने युक्त आहेत. ते तप, शांती व दम यांनी संपन्न, अत्यंत पुण्यवान व पापरहित आहेत.

Verse 21

यत्र सत्यं च धर्मश्च तपः पुण्यं तथैव च । यत्र विष्णुर्हृषीकेशो जयस्तत्र प्रदृश्यते

जिथे सत्य व धर्म वास करतात, तसेच तप व पुण्यही असते; आणि जिथे इंद्रियांचे स्वामी हृषीकेश विष्णु विराजमान असतात—तेथे विजय स्पष्ट दिसतो.

Verse 22

तेषां सहायः संभूतो वासुदेवः सनातनः । तस्माज्जयंति ते देवाः सत्यधर्मसमन्विताः

त्यांच्या सहाय्यासाठी सनातन वासुदेव प्रकट झाले; म्हणून सत्य व धर्माने युक्त ते देव विजयश्री प्राप्त करतात.

Verse 23

सहायेन बलेनैव पौरुषेण तथैव च । भवंतः किल वै पुत्रास्तपः सत्यविवर्जिताः

फक्त सहाय्य, बळ आणि केवळ पौरुष यांवरच अवलंबून राहून, हे पुत्रांनो, तुम्ही—असे म्हणतात—तप व सत्य यांपासून वंचित आहात.

Verse 24

यस्य विष्णुः सहायश्च तपश्चैव बलं तथा । तस्यैव च जयो दृष्ट इति धर्मविदो विदुः

ज्याचा सहाय विष्णु आहे आणि ज्याच्याकडे तप व बल आहे, त्याचाच विजय निश्चित दिसतो—असे धर्मज्ञ सांगतात.

Verse 25

यूयं धर्मविहीनास्तु तपः सत्यविवर्जिताः । ऐंद्रं पदं बलेनैव प्राप्तवंतश्च पूर्वतः

तुम्ही धर्महीन आहात, तप व सत्य यांपासून वंचित आहात; पूर्वी केवळ बळाच्या जोरावरच इंद्रपद मिळविले होते.

Verse 26

तपो विना महाप्राज्ञा धर्मेण यशसा विना । बलदर्पगुणैः पुत्रा न प्राप्यमैन्द्रकं पदम्

हे महाप्राज्ञ पुत्रांनो! तपाविना, धर्म व यशाविना, केवळ बळ, दर्प व इतर गुणांनीही इंद्रसदृश पद मिळत नाही.

Verse 27

प्राप्याप्यैंद्रं पदं पुत्रास्ततो भ्रष्टा भवंति हि । तस्माद्यूयं प्रकुर्वंतु तपः पुत्राः समन्विताः

पुत्रांनो! इंद्रपद मिळवूनही त्यातून पतन होते; म्हणून तुम्ही सर्व एकत्र राहून तपश्चर्या करा.

Verse 28

अविरोधेन संयुक्ता ज्ञानध्यानसमन्विताः । वैरं चैव न कर्तव्यं केशवेन समं कदा

अविरोधाने (सौहार्दाने) एकत्र राहा, ज्ञान व ध्यानाने युक्त व्हा; आणि केशवाशी कधीही वैर करू नका.

Verse 29

एवंविधा यदा पुत्रा यूयं धन्या भविष्यथ । परां सिद्धिं तदा सर्वे प्रयास्यथ न संशयः

जेव्हा तुम्ही असे सद्गुणी पुत्र व्हाल, तेव्हा तुम्ही खरोखर धन्य व्हाल. तेव्हा तुम्ही सर्वजण परम सिद्धीला पोहोचाल—यात संशय नाही.

Verse 30

एवं संभाषितास्ते तु कश्यपेन महात्मना । समाकर्ण्य पितुर्वाक्यं दानवास्ते महौजसः

महात्मा कश्यपांनी असे संबोधिल्यावर, ते महाबलवान दानव पित्याचे वचन ऐकून (त्यानुसार) प्रवृत्त झाले.

Verse 31

प्रणम्य कश्यपं भक्त्या समुत्थाय त्वरान्विताः । सुमंत्रं चक्रिरे दैत्याः परस्परसमाहिताः

भक्तीने कश्यपांना प्रणाम करून ते त्वरेने उभे राहिले. मग दैत्यांनी परस्पर एकचित्त होऊन उत्तम मंत्रणा (योजना) केली.

Verse 32

हिरण्यकशिपू राजा तानुवाचाथ दानवान् । तपश्चैव करिष्यामो दुष्करं सर्वदायकम्

तेव्हा राजा हिरण्यकशिपूने त्या दानवांना म्हटले—“आपण निश्चयाने तप करु; ते दुष्कर असले तरी सर्व काही देणारे आहे.”

Verse 33

हिरण्याक्षस्तदोवाच करिष्ये दारुणं तपः । ततो बलेन त्रैलोक्यं ग्रहीष्ये नात्र संशयः

तेव्हा हिरण्याक्ष म्हणाला—“मी घोर तप करीन. त्यातून मिळालेल्या बळाने मी त्रैलोक्य जिंकून घेईन—यात संशय नाही.”

Verse 34

रणे निर्जित्य गोविंदं तमिमं पापचेतसम् । व्यापाद्य देवताः सर्वाः पदमैंद्रं व्रजाम्यहम्

रणात गोविंदास जिंकून आणि सर्व देवतांचा वध करून—इथे असलेला हा पापचित्त—मी पद्मैंद्राच्या लोकास जाईन।

Verse 35

बलिरुवाच । एवं न युज्यते कर्तुं युष्माभिर्दितिजेश्वराः । विष्णुना सह यद्वैरं तद्वैरं नाशकारणम्

बली म्हणाला—हे दितिजांचे अधिपतीहो, असे करणे तुम्हांस योग्य नाही। विष्णूसोबतचे वैर हेच विनाशाचे कारण ठरते.

Verse 36

दानधर्मैस्तथा पुण्यैस्तपोभिर्यज्ञयाजनैः । तमाराध्य हृषीकेशं सुखं गच्छंति मानवाः

दानधर्म, पुण्यकर्म, तप आणि यज्ञ-याजन यांच्या द्वारा मनुष्य हृषीकेशाची आराधना करतात; आणि आराधना करून सुख प्राप्त करतात.

Verse 37

हिरण्यकशिपुरुवाच । अहमेवं न करिष्ये हरेराराधनं कदा । स्वभावं तु परित्यज्य शत्रुसेवा प्रचर्यते

हिरण्यकशिपू म्हणाला—मी कधीही हरीची आराधना करणार नाही. स्वभाव सोडला की शत्रूचीच सेवा करावी लागते.

Verse 38

मरणादधिकं तं तु मानयंति हि पंडिताः । विष्णोः सेवा न वै कार्या मया चान्यैश्च दानवैः

पंडितजन त्यास मृत्यूपेक्षाही अधिक भयंकर मानतात. म्हणून विष्णूची सेवा ना मी, ना इतर दानव, कधीही करू नये.

Verse 39

तमुवाच महात्मानं बलिः पितामहं पुनः । धर्मशास्त्रेषु यद्दृष्टं मुनिभिस्तत्त्ववेदिभिः

तेव्हा बळीने पुन्हा आपल्या पितामह त्या महात्म्यास म्हटले— “धर्मशास्त्रांत तत्त्वज्ञ मुनींनी जे पाहिले व सांगितले आहे…”

Verse 40

राजनीतियुतं मंत्रं शत्रोश्चैव प्रधानतः । हीनमात्मानमाज्ञाय रिपुं तं बलिनं तथा

राजनीतीने युक्त असा मंत्र स्वीकारून आणि शत्रूला प्रथम मानून, स्वतःची हीनता ओळखावी व त्या शत्रूला बलवान असेही जाणावे।

Verse 41

तस्य पार्श्वे प्रगत्वैव जयकालं प्रतीक्षयेत् । दीपच्छायां समाश्रित्य तमो वसति सर्वदा

त्याच्या बाजूस जाऊन विजयाचा शुभ काळ येईपर्यंत प्रतीक्षा करावी; कारण दिव्याच्या सावलीचा आश्रय घेऊन अंधार नेहमीच तिथे वास करतो।

Verse 42

स्नेहं दशागतं प्रेक्ष्य दीपस्यापि महाबलम् । प्रकाशं याति वेगेन तमश्च वर्द्धते पुनः

दिव्याचे तेल शेवटच्या अवस्थेला आलेले पाहून, दिवा महाबलवान असला तरी त्याचा प्रकाश वेगाने मंदावतो आणि अंधार पुन्हा वाढतो।

Verse 43

तथा प्रसादयेच्छन्नः स्नेहं निर्दिश्य तत्त्वतः । स्नेहं कृत्वासुरैः सार्द्धं धर्मभावैः सुरद्विषः

त्याचप्रमाणे तो आपला हेतू लपवून त्यांना प्रसन्न करील, जणू खरा स्नेहच दाखवीत आहे. अशा रीतीने असुरांबरोबर ‘मैत्री’चा बंध करून, देवांचा शत्रू धर्मभावाचा वेष धारण करून पुढे जाईल।

Verse 44

पूर्वमुक्तं सुमंत्रं तु मुनिना कश्यपेन हि । तेन मंत्रेण राजेंद्र कुरु कार्यं स्वमात्मवान्

हा उत्तम मंत्र पूर्वीच मुनी कश्यपांनी सांगितला होता. हे राजेंद्र, आत्मसंयमी होऊन त्या मंत्राने आपले कार्य सिद्ध कर.

Verse 45

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राह दैत्यः प्रतापवान् । पौत्र नैवं करिष्येहं मानभंगं तथात्मनः

त्याचे वचन ऐकून पराक्रमी दैत्य म्हणाला—“पौत्रा, येथे मी असे करणार नाही की ज्यामुळे माझ्या मानाचा भंग होईल.”

Verse 46

अन्ये च बांधवाः सर्वे तमूचुर्नयपंडितम् । बलिनोक्तं च यत्पुण्यं देवतानां प्रियंकरम्

मग इतर सर्व बांधवांनीही नीतिनिपुण त्या ज्ञानी पुरुषाला म्हटले—“बलीने सांगितलेले जे पुण्यकर्म आहे, ते देवांना प्रिय करणारे आहे.”

Verse 47

शक्रमानकरं प्रोक्तं दानवानां भयंकरम् । करिष्यामो वयं सर्वे तप एवमनुत्तमम्

हे शक्र (इंद्र) याचा मान हरिणारे आणि दानवांसाठीही भयावह असे सांगितले आहे. म्हणून आम्ही सर्वजण ही अनुपम तपस्या करू.

Verse 48

तपसा निर्जित्य देवान्हरिष्यामः स्वकं पदम् । एवमामंत्र्य ते सर्वे निराकृत्य बलिं तदा

“तपस्येने देवांना जिंकून आम्ही आमचेच योग्य पद मिळवू.” असे म्हणून ते सर्व निघून गेले आणि त्या वेळी त्यांनी बलीला नाकारले.

Verse 49

विष्णोः सार्द्धं महावैरं हृदि कृत्वा महासुराः । तपश्चक्रुस्ततः सर्वे गिरिदुर्गेषु सानुषु

विष्णूविषयी हृदयात महान वैर धरून त्या महासुरांनी मग सर्वांनी पर्वत-दुर्गांवर व शिखरांवर तपश्चर्या केली।

Verse 50

एवं ते दानवाः सर्वे त्यक्तरागाः सुनिश्चिताः । कामक्रोधविहीनाश्च निराहारा जितक्लमाः

अशा रीतीने ते सर्व दानव रागत्याग करून दृढनिश्चयी झाले; काम-क्रोधरहित, निराहार राहून त्यांनी श्रम-थकवा जिंकला।