Adhyaya 9
सहदेवस्य गोसंख्य-तन्तिपाल-रूपेण विराट-समागमः | Sahadeva’s Audience with Virāṭa as Cattle-Enumerator (Tantipāla)
Upa-parva: Ajñātavāsa-praveśa (Entry into Incognito Service at Virāṭa’s Court)
Vaiśaṃpāyana reports Sahadeva’s arrival at Virāṭa’s court after adopting an excellent disguise and the speech-register of cowherds. Virāṭa observes the newcomer’s radiance and questions him directly about identity, origin, intent, skills, residence terms, and expected remuneration. Sahadeva replies with a constructed professional biography: he presents himself as a vaiśya named Ariṣṭanemi, formerly serving the Kuru king Yudhiṣṭhira as a gosāṃkhyā (cattle enumerator) known as Tantipāla. He details large herd figures under Yudhiṣṭhira and asserts comprehensive numerical knowledge within a ten-yojana radius, framing his competence as administrative precision. He further claims expertise in cattle health and breeding, including identifying superior bulls by auspicious characteristics and practical tests. Virāṭa, unconvinced that such capability fits ordinary vaiśya-work, nonetheless grants him extensive livestock with herdsmen, placing royal herds under his supervision. The narrator concludes that Sahadeva remains unrecognized by the king and others, living comfortably while receiving appropriate maintenance.
Chapter Arc: अज्ञातवास की कठोर शर्तों के बीच द्रौपदी अपने तेज को ढँककर ‘सैरन्ध्री’ का वेष धरती है—मृदु-हास, कजरारे नेत्र, पर मलिन वस्त्र; और सीधे विराट के अन्तःपुर की ओर बढ़ती है। → रानी सुदेष्णा के सामने वह अपना नाम ‘मालिनी’ बताकर दासी-कार्य माँगती है, पर साथ ही एक कठोर सीमा रेखा खींच देती है: जो भी पुरुष उसे साधारण स्त्री समझकर लोभ करेगा, उसके लिए वह विनाश का कारण बनेगी। सुदेष्णा के मन में सौन्दर्य-आकर्षण और राजमहल की मर्यादा—दोनों का द्वन्द्व जागता है। → द्रौपदी का निर्भीक प्रतिज्ञा-वचन: ‘जो मुझे अन्य प्राकृत स्त्रियों की भाँति गृद्धि करेगा, वह उसी रात दण्ड पाएगा’—और यह भी कि उसके ‘गन्धर्व’ (अर्थात् उसके रक्षक/पति) प्रच्छन्न रूप से उसकी रक्षा करते हैं; इसलिए कोई उसे सतीत्व से विचलित नहीं कर सकता। → सुदेष्णा द्रौपदी की शर्तें स्वीकार करती है—उसे अन्तःपुर में स्थान देती है, उसके आचरण की मर्यादा (जैसे जूठा/पाँव आदि न छूने की शर्तें) मानती है, और उसे सुरक्षित रखने का आश्वासन देती है। द्रौपदी का अज्ञातवास-योजनाबद्ध प्रवेश सफल होता है। → अन्तःपुर में ‘एकमात्र सुन्दरी’ का आगमन अब दृष्टि-लोभ को बुलाएगा—विशेषतः कीचक जैसे बलशाली पुरुषों की; द्रौपदी की चेतावनी शीघ्र ही परीक्षा में पड़ेगी।
Shlokas
Verse 1
/ हि आय >> () हि 2 7 नवमो<्ध्याय: द्रौोपदीका सैरन्ध्रीके वेशमें विराटके रनिवासमें जाकर रानी सुदेष्णासे वार्तालाप करना और वहाँ निवास पाना वैशम्पायन उवाच ततः केशान् समुत्क्षिप्य वेल्लिताग्राननिन्दितान् कृष्णान् सूक्ष्मान् मृदून् दीर्घान् समुद्ग्रथ्य शुचिस्मिता
वैशंपायन म्हणाला— “मग कृष्णेने आपले केस उचलले—काळे, सूक्ष्म, मृदू, दीर्घ आणि वळणदार टोकांचे, निंदारहित—आणि ते वेणी घालून बांधले; तिच्या मुखावर शुचि व संयत स्मित होते.”
Verse 2
जुगूहे दक्षिणे पाश्वे मृदूनसितलोचना । वासश्न परिधायैकं कृष्णा सुमलिनं महत्
कृष्णा—मृदू व श्याम नेत्रांची—उजव्या बाजूस लपून राहिली. तिने एकच मोठे, मळकट वस्त्र परिधान केले.
Verse 3
कृत्वा वेषं च सैरन्ध्रयास्ततो व्यचरदार्तवत् । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर पवित्र मन्द मुसकान और कजरारे नेत्रोंवाली द्रौपदीने अपने सुन्दर
सैरंध्रीचा वेष धारण करून ती मग दीन-आर्तासारखी नगरात फिरू लागली. तिला असे फिरताना पाहून पुरुष तिच्यामागे धावू लागले आणि स्त्रियाही कुतूहलाने गर्दी करून तिच्याभोवती जमल्या.
Verse 4
सा तानुवाच राजेन्द्र सैरन्ध्रयहमिहागता
द्रौपदी त्यांना म्हणाली—“राजेंद्र! मी सैरंध्री आहे. जो मला आपल्या घरी नेमू इच्छितो, त्याच्याच घरी मी सैरंध्रीचे काम करीन—म्हणूनच येथे आले आहे.” पण तिचे रूप, वेष आणि मधुर वाणी यांमुळे ती अन्न-वस्त्रासाठी आलेली दासी आहे, असा कोणालाही विश्वास बसला नाही.
Verse 5
कर्म चेच्छामि वै कर्तु तस्य यो मां युयुक्षति । तस्या रूपेण वेषेण श्लक्षणया च तथा गिरा । न श्रद्दधत तां दासीमन्नहेतोरुपस्थिताम्
“जो मला नेमू इच्छितो, त्याच्यासाठी मी सेवा-कर्म करावयास इच्छिते.” पण तिचे रूप, वेष आणि श्लक्ष्ण मधुर वाणी यांमुळे ती अन्न-वस्त्रासाठी आलेली दासी आहे, असे लोकांना पटेना.
Verse 6
विराटस्य तु कैकेयी भार्या परमसम्मता | आलोकयन्ती ददृशे प्रासादाद् द्रुपदात्मजाम्
तेवढ्यात विराटाची अत्यंत प्रिय व परमसम्मता कैकेयी-राजकन्या राणी सुदेष्णा प्रासादावर उभी राहून नगराची शोभा पाहत होती; तिने तिथूनच द्रुपदकन्येला पाहिले.
Verse 7
सा समीक्ष्य तथारूपामनाथामेकवाससम् | समाहूयाब्रवीद् भद्रे का त्वं कि च चिकीर्षसि
तिला असे दिव्य रूपात, एकच वस्त्र परिधान केलेली व अनाथेसारखी पाहून राणीने तिला बोलावून विचारले—“भद्रे! तू कोण आहेस आणि काय करावयास इच्छितेस?”
Verse 8
सा तामुवाच राजेन्द्र सैरन्ध्रयहमुपागता । कर्म चेच्छाम्यहं कर्तु तस्य यो मां युयुक्षति
तेव्हा द्रौपदी राणीला म्हणाली—“राजेंद्रि! मी सैरंध्री म्हणून येथे आले आहे. जो मला आपल्या येथे नेमेल, त्याच्या घरात राहून मी सैरंध्रीचेच कार्य करावयास इच्छिते.”
Verse 9
सुदेष्णोवाच नैवंरूपा भवन्त्येव यथा वदसि भामिनि | प्रेषयन्तीव वै दासीर्दासांश्व विविधान् बहुन्
सुदेष्णा म्हणाली—“भामिनि! तू म्हणतेस तसे खरे वाटत नाही. तुझ्यासारख्या रूपवती स्त्रिया सैरंध्री होत नाहीत. तू तर राणीप्रमाणे दिसतेस—जिच्या आज्ञेत अनेक दासी व नानाप्रकारचे पुष्कळ दास असतात.”
Verse 10
नोच्चगुल्फा संहतोरुस्त्रिगम्भीरा षद्धुन्नता । रक्ता पञ्चसु रक्तेषु हंसगद्वदभाषिणी
वैशंपायन म्हणाले—“तिचे गुल्फ फारसे उठून दिसत नव्हते आणि तिच्या जांघा परस्पर सटलेल्या होत्या. नाभी, वाणी आणि बुद्धी—या तिन्हींत गाम्भीर्य होते. नाक, कान, डोळे, स्तन, नख आणि ग्रीवा—या सहा अंगांत उन्नती व सुगठन होते. तळहात व तळपाय, डोळ्यांचे कोपरे, ओठ, जीभ आणि नख—या पाचांत स्वाभाविक लालिमा होती. तिची वाणी हंसासारखी मधुर व गद्गद होती.”
Verse 11
सुकेशी सुस्तनी श्यामा पीनश्रोणिपयोधरा । तेन तेनैव सम्पन्ना काश्मीरीव तुरज्रमी
वैशंपायन म्हणाले—“तिचे केश सुंदर होते, स्तन सुगठित होते आणि अंगकांती श्याम-दीप्त होती. नितंब व उरोज पीन होते. अशा शुभ लक्षणांनी संपन्न होऊन ती काश्मिरी घोडीप्रमाणे मनोहर गतीने चालत असे.”
Verse 12
अरालपक्ष्मनयना बिम्बोष्ठी तनुमध्यमा । कम्बुग्रीवा गूढशिरा पूर्णचन्द्रनिभानना
वैशंपायन म्हणाले—“तिच्या डोळ्यांच्या पापण्या वक्र होत्या, ओठ पिकलेल्या बिंबफळासारखे लाल होते आणि तिचा मध्यभाग सडपातळ होता. तिची ग्रीवा शंखासारखी शोभत होती; शिरा मांसाखाली लपलेल्या होत्या; आणि मुख पौर्णिमेच्या चंद्रासारखे होते.”
Verse 13
शारदोत्पलपत्राक्ष्या शारदोत्पलगन्धया । शारदोत्पलसेविन्या रूपेण सदृशी श्रिया
वैशंपायन म्हणाले—तिचे नेत्र शरद्ऋतूतील उमललेल्या कमळपाकळ्यांसारखे होते, अंगातून शरत्कालीन कमळासारखा सुगंध दरवळत होता, आणि तिला शरद्कमळच प्रिय होते; रूपाने ती साक्षात् श्री (लक्ष्मी)समान भासत होती.
Verse 14
तुम रूपमें उन्हीं लक्ष्मीके समान हो
वैशंपायन म्हणाले—कल्याणी! सत्य सांग, तू कोण आहेस? तू कशाही प्रकारे दासी असू शकत नाहीस. तू यक्षी आहेस की देवी? गंधर्वकन्या की अप्सरा?
Verse 15
देवकन्या भुजज्जी वा नगरस्याथ देवता । विद्याधरी किन्नरी वा यदि वा रोहिणी स्वयम्
वैशंपायन म्हणाले—तू देवकन्या आहेस की नागकन्या? की या नगराची अधिष्ठात्री देवी? तू विद्याधरी आहेस, किन्नरी आहेस, की साक्षात् रोहिणीच? कल्याणी! सत्य सांग—तू खरेतर कोण आहेस? तू कशाही प्रकारे साधी दासी असू शकत नाहीस.
Verse 16
अलनम्बुषा मिश्रकेशी पुण्डरीकाथ मालिनी । इन्द्राणी वारुणी वा व्वं त्वष्टूर्धातु: प्रजापते: । देव्यो देवेषु विख्यातास्तासां त्वं कतमा शुभे
वैशंपायन म्हणाले—तू अलंबुषा, मिश्रकेशी, पुंडरीका किंवा मालिनी नावाची अप्सरा आहेस काय? की इंद्राणी, वारुणी, त्वष्ट्याची पत्नी, किंवा प्रजापतीची शक्ति? शुभे! देवलोकात विख्यात असलेल्या देवियांपैकी तू कोण आहेस?
Verse 17
द्रौपहुवाच नास्मि देवी न गन्धर्वी नासुरी न च राक्षसी । सैरन्ध्री तु भुजिष्यास्मि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
द्रौपदी म्हणाली—मी ना देवी आहे, ना गंधर्वी; ना असुरी, ना राक्षसी. मी पराधीन सेवेत असलेली सैरंध्री आहे; हेच सत्य मी तुला सांगते.
Verse 18
केशान् जानाम्यहं कर्तु पिंषे साधु विलेपनम् । मल्लिकोत्पलपदडानां चम्पकानां तथा शुभे
वैशंपायन म्हणाले—“मला केशरचना व अलंकरण करणे येते, तसेच दळून उत्तम लेपन-उटणे तयार करणेही येते. हे शुभे! मल्लिका, उत्पल, पद्म आणि चंपक या पुष्पांपासून सुगंधी प्रसाधने करणेही मला ज्ञात आहे.”
Verse 19
आराधयं सत्यभामां कृष्णस्य महिषीं प्रियाम्
वैशंपायन म्हणाले—“कृष्णाची प्रिय महिषी सत्यभामा हिची त्यांनी भक्तिभावाने आराधना केली.”
Verse 20
तत्र तत्र चराम्येवं लभमाना सुभोजनम्
“अशा रीतीने मी निरनिराळ्या ठिकाणी सेवा करून उत्तम भोजन मिळवीत फिरत आले आहे. जितकी वस्त्रे मिळतात तितक्यातच मी संतुष्ट असते. स्वयं देवी द्रौपदीने माझे नाव ‘मालिनी’ ठेवले होते. हे देवी सुदेष्णे! आज तीच मी सैरंध्री म्हणून आपल्या राजमहालात आले आहे.”
Verse 21
वासांसि यावन्ति लभे तावत् तावद् रमे तथा । मालिनीत्येव मे नाम स्वयं देवी चकार सा । साहमपद्यागता देवि सुदेष्णे त्वन्निवेशनम्
वैशंपायन म्हणाले—“जितकी वस्त्रे मला मिळतात तितक्यातच मी आनंद मानते. स्वयं देवी द्रौपदीने माझे नाव ‘मालिनी’ ठेवले होते. हे देवी सुदेष्णे! आता आपत्तीग्रस्त होऊन मी तुमच्या निवासस्थानी आले आहे—ठिकठिकाणी सेवा करून उत्तम भोजन मिळवीत.”
Verse 22
सुदेष्णोवाच मूर्थ्नि त्वां वासयेयं वै संशयो मे न विद्यते । न चेदिच्छति राजा त्वां गच्छेत् सर्वेण चेतसा
सुदेष्णा म्हणाली—“मी तुला शिरोमणी करून ठेवीन—यात मला संशय नाही. पण जर राजा तुला इच्छित नसेल, जर त्याचे चित्त पूर्णपणे तुझ्यावर आसक्त होणार नसेल, तर तुझ्या येथे राहण्यात मला कोणताही अडथळा नाही.”
Verse 23
स्त्रियो राजकुले याश्व याश्चैमा मम वेश्मनि । प्रसक्तास्त्वां निरीक्षन्ते पुमांसं कं न मोहये:
वैशंपायन म्हणाले—राजकुलातील जितक्या स्त्रिया आहेत आणि माझ्या निवासातील या सर्व सुंदरीही, त्या सर्वजणी एकटक तुझ्याकडे पाहत आहेत. मग असा कोण पुरुष असेल की ज्याला तू मोहित करू शकणार नाहीस?
Verse 24
वक्षांशक्षावस्थितान् पश्य य इमे मम वेश्मनि । तेडपि त्वां संनमन्तीव पुमांसं क॑ न मोहये:
वैशंपायन म्हणाले—पहा, माझ्या निवासात उभे असलेले हे वृक्षही तुला पाहण्यासाठी जणू वाकले आहेत. मग असा कोण पुरुष असेल की ज्याला तू मोहित करणार नाहीस?
Verse 25
राजा विराट: सुश्रोणि दृष्टवा वपुरमानुषम् । विहाय मां वरारोहे गच्छेत् सर्वेण चेतसा
वैशंपायन म्हणाले—हे सुश्रोणि, वरारोहे! राजा विराट तुझे हे अलौकिक रूप पाहताच मला सोडून देतील आणि संपूर्ण चित्ताने तुझ्यातच आसक्त होतील.
Verse 26
यं हि त्वमनवद्याज़ि तरलायतलोचने । प्रसक्तमभिवीक्षेथा: स कामवशगो भवेत्,निर्दोष अंगों तथा चंचल एवं विशाल नेत्रोंवाली सैरन्ध्री! जिस पुरुषकी ओर तुम ध्यानसे देख लोगी, वही कामके अधीन हो जायगा
वैशंपायन म्हणाले—हे निर्दोष अंगांची, चंचल व विशाल नेत्रांची सैरंध्री! ज्या पुरुषाकडे तू एकाग्र नजरेने पाहशील, तोच कामाच्या अधीन होईल.
Verse 27
यश्न त्वां सततं पश्येत् पुरुषश्चारुहासिनि । एवं सर्वानवद्याड़ि स चानज्रवशो भवेत्,शुभांगि! चारुहासिनि! इसी प्रकार जो पुरुष प्रतिदिन तुम्हें देखेगा, वह भी कामदेवके वशीभूत हो जायगा
वैशंपायन म्हणाले—हे शुभांगी, चारुहासिनी, सर्वथा निर्दोष देहाची! जो पुरुष तुला सतत पाहील, तोही कामदेवाच्या वश होईल.
Verse 28
अध्यारोहेद् यथा वृक्षान् वधायैवात्मनो नर: । राजवेश्मनि ते सुभ्रु गृहे तु स्थात् तथा मम
जसा एखादा मूढ मनुष्य स्वतःच्या मृत्यूसाठीच झाडावर चढतो, तसंच, सुभ्रु! तुला राजवाड्यात किंवा माझ्या घरात ठेवणेही माझ्यासाठी अनिष्टकारक ठरू शकते।
Verse 29
यथा च कर्कटी गर्भमाधत्ते मृत्युमात्मन: । तथाविधमहं मन्ये वासं तव शुचिस्मिते
शुचिस्मिते! जशी केंकड्याची मादी स्वतःच्या मृत्यूसाठीच गर्भ धारण करते, तसंच तुला या घरात ठेवणे मी माझ्यासाठी मरणासमान मानते।
Verse 30
द्रौपहुुवाच नास्मि लभ्या विराटेन न चान्येन कदाचन । गन्धर्वा: पतयो महां युवान: पठच भामिनि,द्रौपदी बोली--भामिनि! मुझे राजा विराट या दूसरा कोई पुरुष कभी नहीं पा सकता। पाँच तरुण गन्धर्व मेरे पति हैं
द्रौपदी म्हणाली—भामिनी! राजा विराट असो वा दुसरा कोणताही पुरुष, मला कधीही प्राप्त करू शकत नाही। पाच तरुण गंधर्व माझे पती आहेत।
Verse 31
पुत्रा गन्धर्वराजस्य महासत्त्वस्य कस्यचित् | रक्षन्ति ते च मां नित्यं दु:खाचारा तथा हाहम्
ते कोणत्यातरी महापराक्रमी गंधर्वराजाचे पुत्र आहेत। ते मला नित्य रक्षण करतात; आणि मीही दुर्धर्ष आहे।
Verse 32
यो मे न दद्यादुच्छिष्टं न च पादौ प्रधावयेत् । प्रीणेरंस्तेन वासेन गन्धर्वा: पतयो मम,जो मुझे जूँठा अन्न नहीं देता और मुझसे अपने पैर नहीं धुलवाता, उसके उस व्यवहारसे मेरे पति गन्धर्वलोग प्रसन्न रहते हैं
जो मला उच्छिष्ट अन्न देत नाही आणि माझ्याकडून आपले पाय धुवून घेत नाही—त्याच्या अशा वर्तनाने माझे गंधर्व पती प्रसन्न होतात।
Verse 33
यो हि मां पुरुषो गृद्धयेद् यथान्या: प्राकृता: स्त्रिय: । तामेव निवसेदू रात्रि प्रविश्य च परां तनुम्
वैशम्पायन म्हणाले— जो पुरुष मला इतर सामान्य स्त्रियांप्रमाणे समजून कामवश बलपूर्वक मिळवू पाहील, तो त्याच रात्री परा देहात प्रवेश करून परलोकास जातो।
Verse 34
न चाप्यहं चालयितुं शक््या केनचिदड़ने । दुःखशीला हि गन्धर्वास्ति च मे बलिन: प्रिया:
आणि रणांगणात कोणीही मला माझ्या ठिकाणाहून ढळवू शकत नाही. कारण गंधर्व अत्यंत उग्र व सहन करणे कठीण आहेत, आणि माझे प्रियजनही बलवान आहेत।
Verse 35
सुदेष्णोवाच एवं त्वां वासयिष्यामि यथा त्वं नन्दिनीच्छसि
सुदेष्णा म्हणाली— हे नंदिनी, तू जशी इच्छा करशील तशीच मी तुला निवास देईन।
Verse 36
अपृच्छंश्वैव तां दृष्टवा का त्वं कि च चिकीर्षसि । उसे इधर-उधर भटकती देख बहुत-सी स्त्रियाँ और पुरुष उसके पास दौड़े आये तथा पूछने लगे--'तुम कौन हो? और क्या करना चाहती हो?”
वैशम्पायन म्हणाले— तिला पाहताच ते लगेच विचारू लागले, ‘तू कोण आहेस? आणि काय करावयास इच्छितेस?’ अशा रीतीने विराटाच्या राणीने तिला धीर देऊन सांत्वन केले.
Verse 37
उवास नगरे तस्मिन् पतिधर्मवती सती । न चैनां वेद तत्रान्यस्तत्त्वेन जनमेजय
वैशम्पायन म्हणाले— त्या नगरात पतिधर्मनिष्ठ सती द्रौपदी राहू लागली. हे जनमेजय, तेथे दुसऱ्या कोणालाही तिचे खरे स्वरूप कळले नाही।
Verse 183
ग्रथयिष्ये विचित्राश्ष॒ ्रज: परमशो भना: । मैं केशोंका शृंगार करना जानती हूँ तथा उबटन या अंगराग बहुत अच्छा पीस लेती हूँ। शुभे! मैं मल्लिका
वैशंपायन म्हणाले—मी अनेक प्रकारचे अत्यंत सुंदर व विचित्र हार गुंफू शकते. केसांचा शृंगार मला येतो आणि उटणे व सुगंधी अंगरागही मी फार उत्तम रीतीने दळून तयार करू शकते. शुभे! मल्लिका, उत्पल, कमळ व चंपा इत्यादी फुलांपासूनही अतिशय मनोहर व नाजूक गुंफणीचे हार-माळा मी बनवू शकते.
Verse 196
कृष्णां च भार्या पाण्डूनां कुरूणामेकसुन्दरीम् । पहले मैं श्रीकृष्णकी प्यारी रानी सत्यभामा तथा कुरुकुलकी एकमात्र सुन्दरी पाण्डवोंकी धर्मपत्नी द्रौपदीकी सेवामें रह चुकी हूँ
वैशंपायन म्हणाले—आणि कृष्णा (द्रौपदी), जी पांडवांची धर्मपत्नी व कुरुकुलातील एकमेव अनुपम सुंदरी आहे. पूर्वी मी श्रीकृष्णाची प्रिय पटराणी सत्यभामेच्या सेवेत राहिले आहे; तसेच कुरुवंशातील ती अद्वितीय सुंदरी, पांडवांची धर्मपत्नी द्रौपदी हिचीही सेवा केली आहे.
Verse 343
प्रच्छन्नाश्चापि रक्षन्ति ते मां नित्यं शुचिस्मिते । अतः कल्याणि! मुझे कोई भी सतीत्वसे विचलित नहीं कर सकता। शुचिस्मिते! यद्यपि मेरे पति गन्धर्वगण इस समय दु:खमें पड़े हैं; तथापि वे बड़े बलवान् हैं और गुप्तरूपसे सदा मेरी रक्षा करते रहते हैं
वैशंपायन म्हणाले—शुचिस्मिते! ते (माझे गंधर्व पती) लपून राहूनही मला नित्य रक्षण करतात. म्हणून कल्याणी! मला कोणीही सतीत्वापासून विचलित करू शकत नाही. शुचिस्मिते! जरी माझे गंधर्व पती सध्या दुःखात असले, तरी ते अत्यंत बलवान आहेत आणि गुप्तरूपाने सतत माझे रक्षण करीत राहतात.
Verse 353
नच पादौ न चोच्छिष्टं स्प्रक्ष्यसि त्वं कथंचन । सुदेष्णाने कहा--आनन्ददायिनी सुन्दरी! यदि (तुम्हारा शील-स्वभाव) ऐसा है
वैशंपायन म्हणाले—तू कधीही माझे पाय स्पर्श करणार नाहीस आणि माझ्या अन्नाचे उच्छिष्टही तुला स्पर्श करावे लागणार नाही. सुदेष्णा म्हणाली—आनंददायिनी सुंदरी! तुझा स्वभाव असा असेल तर, तुझ्या इच्छेप्रमाणेच मी तुला माझ्या घरात नक्की ठेवीन; तुला पाय किंवा उच्छिष्ट यांचा कधीही स्पर्श करावा लागणार नाही.
Frequently Asked Questions
Sahadeva must answer a ruler’s legitimate inquiries while preserving the exile-vow of concealment; the chapter frames strategic self-presentation as permissible when it protects a prior lawful commitment and avoids broader harm.
Competence and verifiable skill can be ethically leveraged to secure protection and livelihood; simultaneously, prudent governance requires structured questioning about origin, craft, and compensation before entrusting public resources.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is narrative verification—confirming that Sahadeva remains unrecognized and properly provisioned, reinforcing the incognito framework essential to the parva’s continuity.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.