Adhyaya 50
अध्याय ५०: उत्तरेण सह अर्जुनस्य रथप्रयाणे ध्वजचिह्नैः कौरवसेनानिर्देशः (Arjuna directs Uttara by identifying Kaurava commanders through banners)
Upa-parva: Gograhaṇa (Cattle-Raid) Episode within Virāṭa-parva
Vaiśaṃpāyana describes the immediate aftermath of Karṇa’s withdrawal as Duryodhana and allied divisions continue a coordinated arrow-assault on the Pandava (Arjuna, still concealed). In response to the approaching formations, Prince Uttara—serving as charioteer—asks Arjuna which enemy division to enter. Arjuna then provides a structured tactical identification of key commanders by their visual insignia: he first points to Kṛpa’s position, then identifies Droṇa by the kamaṇḍalu emblem and prescribes a respectful, non-provocative maneuver (pradakṣiṇā) consistent with guru-ethics. He outlines a conditional engagement protocol—allowing Droṇa to strike first to avoid inciting personal anger—then notes Aśvatthāmā’s proximity. Arjuna proceeds to indicate Duryodhana by the elephant emblem, Karṇa by distinctive standards, and Bhīṣma by radiant armor and senior status, advising sequencing (to avoid obstruction) while maintaining chariot control. The chapter closes with Uttara swiftly driving Arjuna toward Kṛpa’s station, initiating the next phase of the engagement.
Chapter Arc: कौरव-सेना के बीच द्रोणपुत्र अश्वत्थामा का वचन उठता है—वीरता का असली माप शोर नहीं, सामर्थ्य है; जैसे रथकार अपने रथ की दृढ़ता का दावा करता है, वैसे ही युद्ध में पुरुषार्थ का दावा कर्म से सिद्ध होता है। → अश्वत्थामा कर्ण के आत्म-प्रशंसक दर्प को काटता है: बहुत-सी लड़ाइयाँ जीतना, धन पाना, शत्रु-सेना रौंदना—इनसे विद्वान पुरुष अपनी बड़ाई नहीं गाते; अग्नि बिना वाणी के जलती है, सूर्य मौन होकर चमकता है, पृथ्वी चुपचाप जगत धारण करती है। फिर वह कर्ण को चुनौती देता है—किस संग्राम में तुमने युधिष्ठिर को जीता? किसमें भीम को? किसमें इन्द्रप्रस्थ को? यह प्रश्न कर्ण की प्रतिष्ठा पर सीधा प्रहार बनकर सभा को गरमा देता है। → अश्वत्थामा निर्णायक घोषणा करता है कि कुन्तीपुत्र अर्जुन भय से कभी नहीं डिगेगा—न देवों से, न गन्धर्वों से, न असुरों-राक्षसों से। वह कर्ण को स्पष्ट कहता है कि अर्जुन पराक्रम और धनुर्विद्या में उससे विशिष्ट है, और युद्ध में वासुदेव-समान सहायक के साथ उसे कौन न पूजे। फिर दुर्योधन को भी कटाक्ष करता है: जैसे तुमने जुए में छल किया, इन्द्रप्रस्थ छीना, द्रौपदी को सभा में घसीटा—वैसे ही अब युद्ध में भी सौबल (शकुनि) की ‘सुरक्षा’ में लड़ो; यह व्यंग्य कौरव-नीति की नैतिक दरार को उजागर कर देता है। → अश्वत्थामा अंततः अपनी सीमा रेखा खींचता है—‘योधा चाहें तो लड़ें, पर मैं अर्जुन से नहीं लड़ूँगा’; और वह मत्स्य-राज्य के विरुद्ध इस गोहरण-यात्रा को भी तुच्छ ठहराता है, मानो कह रहा हो कि असली संकट मत्स्य नहीं, अर्जुन है। → कौरव-पक्ष के भीतर ही अर्जुन के भय/सम्मान का द्वंद्व तीव्र हो उठता है—अब प्रश्न यह रह जाता है कि अर्जुन के सामने कौन टिकेगा, और कर्ण-द्रोणपुत्र के इस वैचारिक टकराव का प्रभाव रणभूमि पर कैसे फूटेगा।
Shlokas
Verse 1
अऑडज आर (_) ऑपआ अपाय - जैसे कोई रथ बनानेवाला कारीगर रथ लाकर यह कहे कि मैंने इस दिव्य रथका निर्माण किया है। इसका प्रत्येक अंग सुदृढ़ है। इसपर बैठकर युद्ध करनेसे तुम देवताओंपर भी सर्वथा विजय पा सकोगे
अश्वत्थामा म्हणाला—“कर्णा! अजून आपण ना गायी जिंकल्या आहेत, ना मत्स्यदेशाची सीमा ओलांडली आहे, आणि ना हस्तिनापुराला पोहोचलो आहोत. मग तू अशी व्यर्थ बढाई का मारतोस?”
Verse 2
संग्रामांश्च बहून् जित्वा लब्धवा च विपुलं धनम् | विजित्य च परां सेनां नाहु: किंचन पौरुषम्
कृपाचार्य म्हणाले—अनेक संग्राम जिंकून, विपुल धन मिळवून आणि शत्रूची सेना पराभूत करूनही ज्ञानी पुरुष व्यर्थ आत्मस्तुती करीत नाहीत. अग्नी न बोलताच सर्वांना भस्म करतो; सूर्य मौन राहून प्रकाश देतो; पृथ्वीही न बोलता सर्व चराचर जग धारण करते. तसेच खरे पराक्रम वाणीच्या गर्वाने नव्हे, कर्मानेच सिद्ध होते.
Verse 3
दहत्यग्निरवाक्यस्तु तूष्णी भाति दिवाकर: । तूष्णीं धारयते लोकान् वसुधा सचराचरान्
कृपाचार्य म्हणाले—अग्नी न बोलताच दहन करतो; सूर्य मौन राहून प्रकाशतो; आणि पृथ्वीही न बोलता सर्व लोकांना, चराचरांसह, धारण करते. तसेच ज्ञानी पुरुष अनेक युद्धे जिंकून, विपुल धन मिळवून व शत्रुसैन्याचा नाश करूनही व्यर्थ आत्मस्तुती करीत नाहीत; सामर्थ्याचा पुरावा कर्मात असतो, गर्वाच्या शब्दांत नाही.
Verse 4
चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि विहितानि स्वयम्भुवा । धनं यैरधिगन्तव्यं यच्च कुर्वन् न दुष्पति
कृपाचार्य म्हणाले—स्वयंभू सृष्टिकर्त्याने चातुर्वर्ण्याची कर्मे ठरवून दिली आहेत; ज्यांद्वारे धनही मिळते आणि ती कर्मे करताना कर्त्याला दोष लागत नाही.
Verse 5
अधीत्य ब्राह्मणो वेदान् याजयेत यजेत वा | क्षत्रियो धनुराश्रित्य यजेच्चैव न याजयेत्
कृपाचार्य म्हणाले—ब्राह्मणाने वेदांचे अध्ययन करून स्वतः यज्ञ करावा किंवा इतरांचा यज्ञ करवावा. क्षत्रियाने धनुष्याचा आश्रय घेऊन—म्हणजे रक्षण व शौर्यधर्माने—धन मिळवावे आणि स्वतः यज्ञ करावा; पण इतरांचा यज्ञ करवू नये, कारण तो अधिकार ब्राह्मणांचा आहे.
Verse 6
वैश्यो5धिगम्य वित्तानि ब्रह्मुकर्माणि कारयेत् । शूद्र: शुश्रूषणं कुर्यात् त्रिषु वर्णेषु नित्यश: । वन्दनायोगविधिभिर्वैतसीं वृत्तिमास्थित:
कृपाचार्य म्हणाले—वैश्याने धन मिळवून ब्राह्मणांकडून वेदोक्त कर्म करवावे. शूद्राने तीन उच्च वर्णांची नित्य सेवा करावी. ‘वैतसी’ वृत्ती—बेंतासारखी नम्र व लवचिक—धारण करून, वंदन व आज्ञापालन अशा नियमांनी त्यांच्या जवळ राहून सतत सेवा करावी.
Verse 7
वर्तमाना यथाशास्त्र प्राप्प चापि महीमिमाम् । सत्कुर्वन्ति महाभागा गुरून् सुविगुणानपि
कृप म्हणाले—शास्त्राच्या आज्ञेनुसार वागणारे महाभाग व सौभाग्यवान पुरुष न्यायाने पृथ्वीचे राज्य मिळवूनही, गुणहीन गुरुजनांचाही सत्कार करतात. पण येथे अन्यायाने मिळालेल्या राज्यामुळे गुणवान वृद्ध-गुरूंचाही अपमान होत आहे.
Verse 8
प्राप्य द्यूतिन को राज्यं क्षत्रियस्तोष्टमर्हति । तथा नृशंसरूपो<यं धार्त॑राष्ट्रश्न निर्धण:
कृप म्हणाले—जुगारातून राज्य मिळवून कोणता क्षत्रिय संतुष्ट होईल? तरीही धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधन त्यातच तृप्त आहे; कारण त्याचा स्वभाव क्रूर, तो निर्दयी व नीच आहे.
Verse 9
तथाधिगगम्य वित्तानि को विकत्थेद् विचक्षण: । निकृत्या वज्चनायोगैश्वरन् वैतंसिको यथा
अशा फसवणुकीने मिळालेले धन मिळवून कोण विवेकी पुरुष बढाई मारील? जसा व्याध कपट-छलाच्या युक्त्यांनी उपजीविका करतो, तसा कपटी वृत्तीने धन मिळवून कोण ज्ञानी स्वतःच्या तोंडाने स्वतःची स्तुती करील?
Verse 10
कतमद् द्वैरथं युद्ध यत्राजैषीर्धनंजयम् । नकुलं सहदेवं वा धन येषां त्वया हृतम्
कृप म्हणाले—कोणते ते द्वंद्वयुद्ध होते ज्यात तू धनंजयाला हरवलेस? किंवा नकुल-सहदेवाला? ज्यांचा धन तू कपटी जुगाराने हिरावून घेतलास, हे राजा दुर्योधन—धर्म्य संग्रामात तू त्यांपैकी कोणाला कधी जिंकले आहेस?
Verse 11
युधिष्ठिरो जित: कस्मिन् भीमश्च बलिनां वर: । इन्द्रप्रस्थं त्वया कस्मिन् संग्रामे निर्जितं पुरा
कृप म्हणाले—धर्मराज युधिष्ठिराला किंवा बलवानांत श्रेष्ठ भीमसेनाला तू कोणत्या युद्धात जिंकलेस? आणि आज ज्या इंद्रप्रस्थावर तुझा अधिकार आहे, ते तू पूर्वी कोणत्या संग्रामात जिंकले होतेस? सांग, राजा दुर्योधन!
Verse 12
तथैव कतमद् युद्ध यस्मिन् कृष्णा जिता त्वया । एकवस्त्रा सभां नीता दुष्टकर्मन् रजस्वला
सांग तर—कोणते असे युद्ध झाले होते की ज्यात तू कृष्णा (द्रौपदी)ला ‘जिंकले’ असे म्हणतोस? दुष्कर्मी पापी! तू तर एकवस्त्रधारी, रजस्वला अवस्थेतल्या त्या असहाय स्त्रीला ओढत राजसभेत आणलेस.
Verse 13
मूलमेषां महत् कृत्तं सारार्थी चन्दनं यथा । कर्म कारयिथा: सूत तत्र कि विदुरो5ब्रवीत्
हे सूत! जसा सार (हृदयकाष्ठ) मिळविण्यासाठी माणूस चंदन कापतो, तसा कपट-द्यूत आणि कृष्णेच्या (द्रौपदीच्या) अपमानाने तू या पांडवांचे मूळच छाटलेस. जेव्हा तू त्यांना दास-कर्मकार केलेस, तेव्हा तेथे महात्मा विदुर काय म्हणाले होते—आठवते का? त्यांनी सांगितले होते की हा जुगार कुरुवंशाच्या नाशाचे कारण ठरेल.
Verse 14
यथाशक्ति मनुष्याणां शममालक्षयामहे । अन्येषामपि सत्त्वानामपि कीटपिपीलिकै: । द्रौपद्या: सम्परिकलेशं न क्षन्तुं पाण्डवो5हति
आम्ही पाहतो—माणसांतच नव्हे, तर इतर सजीवांतही, कीटक-पिपीलिकांपर्यंत—आपापल्या शक्तीनुसार सहनशीलतेची एक मर्यादा असते. द्रौपदीवर जो घोर क्लेश केला गेला आहे, तो पांडव अर्जुन कधीही क्षमा करणार नाही.
Verse 15
क्षयाय धार्रराष्ट्राणां प्रादुर्भूतोी धनंजय: । त्वं पुन: पण्डितो भूत्वा वाचं वक्तुमिहेच्छसि
धृतराष्ट्रपुत्रांच्या नाशासाठीच धनंजय येथे प्रकट झाला आहे. आणि तू मात्र पंडित झाल्यासारखा वागून इथे भाषण करायला इच्छितोस.
Verse 16
धृतराष्ट्रके पुत्रोंका संहार करनेके लिये ही धनंजय प्रकट हुए हैं और एक तुम हो
धृतराष्ट्रपुत्रांच्या संहारासाठीच धनंजय प्रकट झाला आहे; आणि तू इथे पंडित बनून मोठमोठ्या गोष्टी बोलू पाहतोस. वैराचा अंत करणारा जिष्णु काय आमच्यातला कोणीही शिल्लक ठेवील? वैराचे प्रत्युत्तर देण्यास तत्पर अर्जुन काय आम्हाला समूळ नष्ट करणार नाही?
Verse 17
नैष देवान् न गन्धर्वान् नासुरान् न च राक्षसान् | भयादिह न मुध्येत कुन्तीपुत्रो धनंजय:,यह कभी सम्भव नहीं है कि कुन्तीनन्दन अर्जुन भयके कारण देवता, गन्धर्व, असुर तथा राक्षसोंसे भी युद्ध न करें
कुंतीपुत्र धनंजय भयामुळे येथे देव, गंधर्व, असुर वा राक्षस यांच्याशीही युद्ध करण्यास कधीच डगमगून मागे हटतील—हे शक्य नाही.
Verse 18
यं यमेषो5तिसंक्रुद्धः संग्रामे निपतिष्यति । वृक्ष गरुत्मान् वेगेन विनिहत्य तमेष्यति
यमेष—अर्जुन—अत्यंत क्रोधाने रणांगणात ज्याच्यावर झडप घालतील, त्याला ते आपल्या वेगाने ठेचून पुढे निघून जातील; जसा गरुड एखाद्या वृक्षावर उतरून आपल्या वेगाने तो मोडून टाकतो आणि पुढे उडून जातो.
Verse 19
त्वत्तो विशिष्ट वीयेंण धनुष्यमरराट्समम् | वासुदेवसमं युद्धे तं॑ पार्थ को न पूजयेत्
हे कर्ण! अर्जुन पराक्रमात तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ आहेत; धनुर्विद्येत ते देवराज इंद्रासमान, आणि युद्धकलेत साक्षात वासुदेव—श्रीकृष्ण—यांच्यासमान आहेत. अशा पार्थाचा कोण सन्मान-स्तुती करणार नाही?
Verse 20
देवं दैवेन युध्येत मानुषेण च मानुषम् । अस्त्रं हास्त्रेण यो हन्यात् कोर््डर्जुनेन सम: पुमान्
देवाशी देवोचित उपायाने आणि मनुष्याशी मानुष उपायाने युद्ध करावे. जो प्रत्येक अस्त्राला त्याच्या प्रतिअस्त्राने छेदून नष्ट करू शकतो—त्या अर्जुनासमान कोण पुरुष आहे?
Verse 21
पुत्रादनन्तरं शिष्य इति धर्मविदो विदु: । एतेनापि निमित्तेन प्रियो द्रोणस्य पाण्डव:
धर्म जाणणारे म्हणतात—पुत्रानंतर शिष्यच सर्वाधिक प्रिय असतो. या कारणानेही पांडव अर्जुन द्रोणाचार्यांना प्रिय आहेत; म्हणून द्रोणांनी त्यांची स्तुती करणे योग्यच आहे.
Verse 22
यथा त्वमकरोर््यूतमिन्द्रप्रस्थं यथा55हर: । यथा<5<नैषी: सभां कृष्णां तथा युध्यस्व पाण्डवम्
कृप म्हणाले—जसा तू द्यूताचा खेळ रचिलास, जसा इंद्रप्रस्थाचा अपहरण केला, आणि जशी कृष्णा (द्रौपदी)ला सभेत ओढून आणलेस—तसाच, दुर्योधना, पांडुनंदन अर्जुनाशी युद्ध कर. त्या अधर्मकर्मांच्या वेळी तुला आमच्या साहाय्याची गरज वाटली नाही; म्हणून आता या युद्धातही आमच्याकडून मदतीची अपेक्षा करू नकोस.
Verse 23
अयं ते मातुल: प्राज्ञ: क्षत्रधर्मस्य कोविद: | दुर्यूतदेवी गान्धार: शकुनिर्युध्यतामिह
कृप म्हणाले—हा तुझा मातुल शकुनी येथे आहे—प्राज्ञ आणि क्षत्रधर्माचा जाणकार। कपटद्यूतात प्रसिद्ध गंधारराज शकुनीच येथे युद्ध करो.
Verse 24
नाक्षान् क्षिपति गाण्डीवं न कृतं द्वापरं न च । ज्वलतो निशितान् बाणांस्तांस्तान् क्षिपति गाण्डिवम्
कृप म्हणाले—गांडीव कृत वा द्वापर असे पासे फेकत नाही; ते तर पुन्हा पुन्हा तीक्ष्ण, ज्वलंत बाणांचा वर्षाव करते.
Verse 25
न हि गाण्डीवनिर्मुक्ता गार्ध्रपक्षा: सुतेजना: । नान्तरेष्ववतिष्ठन्ते गिरीणामपि दारणा:
कृप म्हणाले—गांडीवातून सुटलेले गिधाड-पंखांचे तेजस्वी बाण मध्येच थांबत नाहीत; शत्रूचे शरीर भेदल्याशिवाय ते विसावत नाहीत—पर्वतांनाही विदीर्ण करण्यास समर्थ आहेत.
Verse 26
अन्तकः पवनो मृत्युस्तथाग्निर्वडवामुख: । कुर्युरेते क्वचिच्छेषं न तु क्रुद्धो धनंजय:
कृप म्हणाले—अंतक (यम), वारा, मृत्यु आणि वडवामुख अग्नी—हे कधी कधी काही शेष ठेवतील; पण क्रुद्ध धनंजय (अर्जुन) काहीही शिल्लक ठेवत नाही.
Verse 27
यथा सभायां दूत॑ त्वं मातुलेन सहाकरो: । तथा युध्यस्व संग्रामे सौबलेन सुरक्षित:
कृपाचार्य म्हणाले—राजसभेत जसा तू मामासोबत पासे खेळलास, तसाच आता रणभूमीतही त्या सौबल (शकुनी)च्या संरक्षणाखाली युद्ध कर. दुसऱ्या कोणाकडून साहाय्याची अपेक्षा ठेवू नकोस.
Verse 28
युध्यन्तां कामतो योधा नाहं योत्स्ये धनंजयम् । मत्स्यो हास्माभिरायो ध्यो यद्यागच्छेद् गवां पदम्
कृपाचार्य म्हणाले—योद्ध्यांना इच्छा असेल तर ते लढोत; मी धनंजय (अर्जुन)ाशी युद्ध करणार नाही. आमचा वैर तर मत्स्यराजाशी आहे. तो जर गो-छावणीवर (गवां पद) आला, तर मी त्याच्याशी—किंवा अन्य कोणाशीही—युद्ध करू शकतो.
Verse 50
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरगाग्रहे द्रौणिवाक्यं नाम पज्चाशत्तमोडथ्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या विराटपर्वातील गोहरणपर्वात, उत्तराच्या अग्रगमनाच्या प्रसंगी, “द्रौणि (अश्वत्थामा) याचे वचन” नावाचा पन्नासावा अध्याय समाप्त झाला.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how to engage militarily against revered elders and teachers—especially Droṇa—while preserving recognized norms of respect, avoiding needless provocation, and still fulfilling protective duty in an active threat environment.
Competence in action is inseparable from ethical constraint: discernment (who is who, what they signify) and restraint (how to approach a guru/elder) together constitute a disciplined form of dharma-guided strategy.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as operational narration, embedding implicit instruction on duty and etiquette through Arjuna’s directives rather than through a formal concluding eulogy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.