Adhyaya 47
कालविभाग-निरूपणं तथा युद्धव्यवस्था (Time-Reckoning and Mobilization Counsel)
Upa-parva: गोहरण-उपपर्व (Goharaṇa Upa-Parva) — Kaurava Cattle-Raid Episode
Bhīṣma opens with a technical account of temporal units—kalā, muhūrta, day, fortnight, month, nakṣatra, graha, season, and year—stating that the wheel of time proceeds by ordered divisions. He notes that due to excess/deficit in time and astronomical variation, intercalary adjustment occurs: in every fifth year two additional months arise, and over longer spans additional months and days accumulate (a schematic explanation of calendrical correction). Using this as a legal-ethical premise, he asserts that the Pandavas, led by Yudhiṣṭhira and known for dharma, would not incur fault by falsehood; they would rather accept death than be labeled untruthful, and they would not abandon what is properly due when the time is fulfilled. Bhīṣma then urges prompt action, stressing that in battle victory and defeat are both possible and not absolutely predictable. Duryodhana responds that he will not yield the kingdom and asks for immediate war procedure. Bhīṣma proposes a rapid deployment plan: dividing forces, sending a portion toward the city and another with the cattle, while arranging a battle line with Droṇa central, Aśvatthāman and Kṛpa guarding flanks, Karṇa in front, and Bhīṣma protecting the rear.
Chapter Arc: उत्पातों और अपशकुनों से भरी रात के बीच कौरव-शिविर में दुर्योधन का मन युद्ध-निश्चय पर टिक जाता है—आज ही मत्स्य-देश की गौओं को लेकर लौटना नहीं, बल्कि जो भी सामने आए उसे कुचल देना है। → दुर्योधन आचार्य द्रोण और कर्ण के सामने जुए की शर्त को बार-बार स्मरण कराता है—यदि अज्ञातवास पूरा होने से पहले अर्जुन प्रकट हुआ, तो पाण्डवों को फिर बारह वर्ष वनवास जाना होगा। वह यह भी आशंका उठाता है कि मत्स्यराज त्रिगर्तों को भगाकर पूरी सेना के साथ रात में ही कौरवों पर चढ़ाई कर सकता है; इसलिए रथी-श्रेष्ठों को रथों पर तत्पर रहने का आदेश देता है। → दुर्योधन का निर्णायक आदेश—‘गौओं को बीच में खड़ा करके चारों ओर सेना का व्यूह रचो; जहाँ युद्ध होगा वहाँ कड़ी रक्षा बैठाओ’—और भीष्म, द्रोण, कृप, विकर्ण, अश्वत्थामा जैसे महारथियों को युद्ध-स्थिति में स्थिर देखना। → रण-व्यवस्था निश्चित होती है: गौ-धन को केंद्र बनाकर सुरक्षा-चक्र, पहरे, और अग्रिम मोर्चे तय किए जाते हैं; कौरव पक्ष मानसिक रूप से ‘रात्रि-युद्ध’ और ‘अर्जुन-प्रकट’—दोनों संभावनाओं के लिए तैयार हो जाता है। → रात के अंधकार में यह अनिश्चितता बनी रहती है—क्या मत्स्य-सेना आ रही है, या अज्ञातवास का भेद खुलने वाला है; और यदि अर्जुन सामने आया तो शर्त के अनुसार पाण्डवों का भाग्य क्या होगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २६३ “लोक मिलाकर कुल ३५३ श्लोक हैं।) ८-० (3) अत अभ- सप्तचत्वारिशो<्ध्याय: दुर्योधनके द्वारा युद्धका निश्चय तथा कर्णकी उक्ति वैशम्पायन उवाच अथ दुर्योधनो राजा समरे भीष्ममब्रवीत् । द्रोणं च रथशार्दूलं कृपं च सुमहारथम्
वैशम्पायन म्हणाला—जनमेजया! त्यानंतर राजा दुर्योधनाने समरप्रसंगी भीष्मांना संबोधिले; तसेच रथीश्रेष्ठ द्रोण आणि महारथी कृपाचार्य यांनाही म्हणाला.
Verse 2
उक्तोध्यमर्थ आचार्यो मया कर्णेन चासकृत् । पुनरेव प्रवक्ष्यामि न हि तृप्यामि त॑ ब्रुवन्
आचार्य! हा विषय मी आणि कर्ण यांनी आपल्याला अनेकदा सांगितला आहे; तरीही मी तो पुन्हा सांगतो, कारण तो वारंवार बोलूनही मला तृप्ती होत नाही.
Verse 3
पराभूतैर्हिं वस्तव्यं तैश्व द्वादश वत्सरान् | वने जनपदे ज्ञातैरेष एव पणो हि नः
वैशंपायन म्हणाले—जे पराभूत होतील त्यांनी बारा वर्षे वनातच राहावे आणि जनपदातील लोकांना ते उघडपणे ज्ञात असावे; द्यूताच्या वेळी हाच आमचा पण होता.
Verse 4
तेषां न तावन्निवव॑त्त वर्तते तु त्रयोदशम् । अज्ञातवासो बीभत्सुरथास्माभि: समागत:
वैशंपायन म्हणाले—त्यांचे तेरावे वर्ष अजून पूर्ण झालेले नाही; तरीही अज्ञातवासात राहणारा बीभत्सु (अर्जुन) आज प्रकट होऊन आमच्याशी येऊन मिळाला आहे.
Verse 5
अनिवत्ते तु निर्वासे यदि बीभत्सुरागत: । पुनर्द्घादेश वर्षाणि बने वत्स्यन्ति पाण्डवा:
वैशंपायन म्हणाले—निर्वासनाचा काळ पूर्ण होण्यापूर्वीच जर बीभत्सु (अर्जुन) प्रकट झाला, तर पांडवांना पुन्हा बारा वर्षे वनात राहावे लागेल.
Verse 6
“यदि अज्ञातवास पूर्ण होनेके पहले ही अर्जुन आ गया है, तो पाण्डव फिर बारह वर्षों तक वनमें निवास करेंगे ।।
वैशंपायन म्हणाले—अज्ञातवास पूर्ण होण्यापूर्वीच जर अर्जुन प्रकट झाला असेल, तर पांडव पुन्हा बारा वर्षे वनात राहतील. कदाचित राज्यलोभामुळे त्यांनी आपली प्रतिज्ञा विसरली असेल, किंवा आमच्यावरच मोह आला असेल. त्यांच्या तेराव्या वर्षात काही कमी आहे की अधिक दिवस झाले आहेत—हे ठरविण्यास भीष्म समर्थ आहेत.
Verse 7
अर्थानां च पुनर्ददधे नित्यं भवति संशय: । अन्यथा चिन्तितो हार्थ: पुनर्भवति सोउन्यथा
वैशंपायन म्हणाले—एखाद्या विषयाचा वारंवार विचार केला की त्यात नेहमीच संशय राहतो. जी गोष्ट एका प्रकारे वाटते, ती उलगडल्यावर दुसऱ्याच प्रकारची ठरते.
Verse 8
उत्तरं मार्गमाणानां मत्स्यानां च युयुत्सताम् । यदि बीभत्सुरायातस्तदा कस्यापराध्नुम:
वैशंपायन म्हणाले—“मत्स्य लोक उत्तराचा शोध घेत युद्धास सज्ज असताना, जर बीभत्सु (अर्जुन) तेथे आला असेल—तर मग दोष किंवा अपराध कोणाचा ठरेल?”
Verse 9
“हमलोग मत्स्यदेशके उत्तरगोष्ठकी खोज करते हुए यहाँ आये और मत्स्यदेशीय सैनिकोंके साथ ही युद्ध करना चाहते थे। इस दशामें भी यदि अर्जुन हमसे युद्ध करने आया है, तो हम किसका अपराध कर रहे हैं? ।।
वैशंपायन म्हणाले—“त्रिगर्तांच्या हेतुने आम्ही येथे मत्स्यांशी युद्ध करण्यास आलो आहोत. त्यांनी मत्स्यांनी केलेल्या अनेक अत्याचारांचे व अन्यायांचे वर्णन आम्हांस सांगितले होते.”
Verse 10
तेषां भयाभिभूतानां तदस्माभि: प्रतिश्रुतम् । प्रथम तैग्ग्रहीतव्यं मत्स्यानां गोधनं महत् । सप्तम्यामपराह्ने वै तथा तैस्तु समाहितम्
वैशंपायन म्हणाले—“ते भयाने दबलेले होते; म्हणून आम्ही त्यांना सहाय्याचे वचन दिले. आमचा करार असा झाला की प्रथम त्यांनी सप्तमीच्या अपराह्नी हल्ला करून मत्स्यांचे महान् गोधन हस्तगत करावे. आणि त्यांनी निश्चयपूर्वक तसेच केले.”
Verse 11
अष्टम्यां पुनरस्माभिरादित्यस्योदयं प्रति । इमा गावो ग्रहीतव्या गते मत्स्ये गवां पदम्
वैशंपायन म्हणाले—“पुन्हा असेही ठरले की अष्टमीच्या सूर्योदयापर्यंत आम्ही या गायी हस्तगत कराव्यात; कारण तोपर्यंत मत्स्यराज गायींच्या पावलांच्या खुणा पाहत त्रिगर्तांच्या मागे निघून गेलेला असेल.”
Verse 12
ते वा गाश्चानयिष्यन्ति यदि वा स्यु: पराजिता: । अस्मान् वा ह्ुपसंधाय कुर्युर्मत्स्येन संगतम्
वैशंपायन म्हणाले—“ते त्रिगर्त-सैनिक गायी येथे आणतील; किंवा जर पराभूत झाले, तर आमच्याशी मिळून पुन्हा मत्स्यराजाशी युद्धास भिडतील.”
Verse 13
अथवा तानपाहाय मत्स्यो जानपदै: सह । सर्वया सेनया सार्धथ संवृतो भीमरूपया । आयात: केवल रात्रिमस्मान् योद्धुमिहागत:
किंवा त्या लोकांना टाकून देऊन मत्स्यराज आपल्या देशवासीयांसह, संपूर्ण भयंकर सेनेने वेढलेला, केवळ रात्री येथे आला आहे—आमच्याशी युद्ध करण्याच्या हेतूने।
Verse 14
“अथवा यदि मत्स्यराज त्रिगर्तोंकी भगाकर अपने देशके लोगों एवं अपनी सारी भयंकर सेनाके साथ इस रातमें हमलोगोंसे युद्ध करनेके लिये यहाँ आ रहे होंगे ।।
वैशंपायन म्हणाले—किंवा असेही असू शकते की मत्स्यराजाने त्रिगर्तांना पळवून लावून, आपल्या देशवासीयांसह आणि संपूर्ण भयंकर सेनेसह, याच रात्री आमच्याशी युद्ध करण्यासाठी येथे येत आहे. त्या सैन्यातील हा कोणी महापराक्रमी योद्धा पुढे येऊन आम्हाला जिंकायला आला आहे; हेही शक्य आहे की हा स्वतः मत्स्यराजच असेल।
Verse 15
यद्येष राजा मत्स्यानां यदि बीभत्सुरागत: । सर्वेर्योद्धव्यमस्माभिरिति न: समय: कृत:
वैशंपायन म्हणाले—हा मत्स्यांचा राजा विराट असो किंवा त्याच्या वतीने बीभत्सु (अर्जुन) आला असो—आपण सर्वांनीच याच्याशी युद्ध केले पाहिजे; असा आपला ठरलेला करार आहे।
Verse 16
अथ कस्मात् स्थिता होते रथेषु रथसत्तमा: । भीष्मो द्रोण: कृपश्चैव विकर्णो द्रौणिरेव च
वैशंपायन म्हणाले—मग कोणत्या कारणाने ते श्रेष्ठ रथी आपल्या रथांवरच थांबून राहिले—भीष्म, द्रोण, कृप, तसेच विकर्ण आणि द्रौणि (अश्वत्थामा)ही?
Verse 17
सम्भ्रान्तमनस: सर्वे काले हास्मिन् महारथा: । नान्यत्र युद्धाच्छेयो5स्ति तथा55त्मा प्रणिधीयताम्
वैशंपायन म्हणाले—त्या संकटसमयी ते सर्व महारथी मनाने व्याकुळ झाले; युद्धावाचून दुसरा श्रेष्ठ उपाय त्यांना दिसला नाही. म्हणून मन त्या निर्धारावर दृढ ठेवावे।
Verse 18
'फिर वे हमारे श्रेष्ठ रथी-महारथी भीष्म, द्रोण, कृप, विकर्ण और अश्वत्थामा आदि इस समय क्रान्तचित्त हो रथोंमें चुपचाप क्यों बैठे हैं? युद्धूके सिवा और किसी बातमें कल्याण नहीं है। यह समझकर अपने-आपको इस परिस्थितिके अनुकूल बनाना चाहिये ।।
वैशंपायन म्हणाले— मग आमचे श्रेष्ठ रथी-महारथी—भीष्म, द्रोण, कृप, विकर्ण, अश्वत्थामा इत्यादी—या वेळी मनाने खचून रथांत गप्प का बसले आहेत? या क्षणी युद्धावाचून दुसरे कोणतेही कल्याण नाही—हे जाणून परिस्थितीला साजेसे धैर्य धारण करावे. जर वज्रधारी इंद्र किंवा यमराजही रणांगणात येऊन आमचे गोधन हिरावून नेतील, तरी सामना सोडून हस्तिनापूरला परत जाणारा असा कोण असेल?
Verse 19
शरैरेभि: प्रणुन्नानां भग्नानां गहने वने । को हि जीवेत् पदातीनां भवेदश्वेषु संशय:
वैशंपायन म्हणाले— या बाणांनी घायाळ होऊन भयाने खचलेले लोक, गहन वनात पळाले तरी छिन्न-भिन्न होतील. पळणाऱ्या पायदळांपैकी कोण जिवंत राहील? घोडेस्वारांबाबत मात्र संशय आहे—काही पळतानाही मारले जातील, तर काही सुटूनही जातील.
Verse 20
दुर्योधनवच: श्रुत्वा राधेयस्त्वब्रवीद् वच: । आचार्य पृष्ठतः कृत्वा तथा नीतिर्विधीयताम्
दुर्योधनाचे बोलणे ऐकून राधेय कर्ण म्हणाला— “राजन्! आचार्य द्रोणांना मागे (म्हणजे राखीव/सुरक्षित) ठेवून अशी नीती ठरवा की विजय साध्य होईल.”
Verse 21
जानाति हि मतं तेषामतस्त्रासयतीह नः । अर्जुने चास्य सम्प्रीतिमधिकामुपलक्षये,'ये पाण्डवोंका मत जानते हैं, इसीलिये यहाँ हमें डरा रहे हैं और अर्जुनके प्रति इनका प्रेम अधिक मैं देखता हूँ
हा पांडवांचा विचार जाणतो; म्हणूनच इथे आम्हाला भय दाखवतो. आणि अर्जुनाविषयी याचे प्रेम मी अधिकच पाहतो.
Verse 22
तथा हि दृष्टवा बीभत्सुमुपायान्तं प्रशंसति । यथा सेना न भज्येत तथा नीतिर्विधीयताम्
म्हणूनच बीभत्सु (अर्जुन) येताना पाहून हे त्याची प्रशंसा करीत आहेत. पण सैन्य खचून तुटून पडू नये—याची काळजी घेऊन त्यानुसार नीती व आज्ञा ठरवा, जेणेकरून दल स्थिर राहील.
Verse 23
हरषितं ह्युपशृण्वाने द्रोणे सर्व विघट्टितम् । अदेशिका महारणप्ये ग्रीष्मे शत्रुवशं गता: । यथा न विश्रमेत् सेना तथा नीतिर्विधीयताम्
वैशंपायन म्हणाले—द्रोणाचार्यांनी ही गोष्ट आनंदावेगाने ऐकली तर सर्वत्र गोंधळ उडेल. आम्ही मार्गदर्शनाविना, ग्रीष्माच्या उष्णतेत, घनदाट महावनात अडकलो आहोत आणि शत्रूच्या वशात पडलो आहोत. म्हणून अशी नीति ठरवा की सैन्याचा धीर ढळू नये—अर्जुनाच्या घोड्यांच्या हिणहिणाटाचा आवाज ऐकताच सैनिक घाबरू नयेत आणि सारी वाहिनी हादरू नये।
Verse 24
इष्टा हि पाण्डवा नित्यमाचार्यस्य विशेषत: । आसयतन्नपरार्थाशक्ष कथ्यते सम स्वयं तथा
वैशंपायन म्हणाले—आचार्यांना पांडव नेहमीच प्रिय होते, विशेषतः अधिक. त्या स्वार्थी लोकांनी आपले हित साधण्यासाठीच द्रोणाचार्यांना तुमच्या जवळ ठेवले आहे. ते स्वतःही अशा रीतीने बोलतात की आमच्या म्हणण्याचीच पुष्टी होते।
Verse 25
अश्षानां ह्वेषितं श्रुत्वा कः प्रशंसापरो भवेत् । स्थाने वापि व्रजन्तो वा सदा ह्रेषन्ति वाजिन:
वैशंपायन म्हणाले—घोड्यांचा हिणहिणाट ऐकून कोण लगेच कुणाची प्रशंसा करू लागेल? घोडे जागेवर असोत वा प्रवासात चाललेले असोत, ते नेहमीच हिणहिणतात—यातून पुरुषाच्या शौर्याचा काय पुरावा?
Verse 26
सदा च वायवो वान्ति नित्यं वर्षति वासव: । स्तनयित्नोश्व निर्घोष: श्रूयते बहुशस्तथा
वैशंपायन म्हणाले—वारे नेहमीच वाहतात, वासव (इंद्र) सतत पाऊस पाडतो, आणि मेघगर्जनही वारंवार ऐकू येते. यात भिण्याचे किंवा अपशकुन मानण्याचे काय? यात अर्जुनाचे कोणते पराक्रम, आणि म्हणून त्याची प्रशंसा का? कारण काही असेल तर एवढेच—आचार्यांच्या मनात अर्जुनाचे हित व्हावे अशी इच्छा आहे, आणि आमच्याविषयी त्यांच्या हृदयात केवळ द्वेष व रोष साठलेला आहे।
Verse 27
किमत्र कार्य पार्थस्य कथं वा स प्रशस्यते । अन्यत्र कामाद् द्वेषाद् वा रोषादस्मासु केवलातू
वैशंपायन म्हणाले—यात पार्थाचे (अर्जुनाचे) काय काम, आणि तो कसा काय प्रशंसित होतो? आमच्याविषयी केवळ कामना, द्वेष किंवा रोष—यांशिवाय दुसरे कारण तरी काय असू शकते?
Verse 28
आचार्या वै कारुणिका: प्राज्ञाश्षापापदर्शिन: । नैते महाभये प्राप्ते सम्प्रष्टव्या: कथंचन
आचार्यजन करुणाशील, प्राज्ञ आणि पाप व हिंसेचे विरोधक असतात; परंतु महाभय प्राप्त झाल्यावर त्यांना कशाही प्रकारे सल्ला विचारू नये।
Verse 29
प्रासादेषु विचित्रेषु गोष्ठीषूपवनेषु च । कथा विचित्रा: कुर्वाणा: पण्डितास्तत्र शोभना:
विचित्र सुंदर प्रासादांत, सभांत आणि उपवनांत बसून जेव्हा पंडितजन नाना प्रकारच्या रम्य कथा सांगतात, तेव्हाच तेथे त्यांची खरी शोभा दिसते।
Verse 30
बहून्याश्चर्यरूपाणि कुर्वाणा जनसंसदि । इज्यास्त्रे चोपसंधाने पण्डितास्तत्र शोभना:
जनसमुदायाच्या सभेत अनेक आश्चर्यकारक, विनोदपूर्ण कृत्ये करण्यात, तसेच यज्ञकर्मात यज्ञोपकरणे यथास्थान मांडण्यात व प्रोक्षणादी विधी अचूकपणे पार पाडण्यातच पंडितांची शोभा आहे।
Verse 31
परेषां विवरज्ञाने मनुष्यचरितेषु च । हस्त्यश्वरथचर्यासु खरोष्टाजाविकर्मणि
दुसऱ्यांच्या उणिवा-छिद्रांचे ज्ञान घेण्यात, माणसांच्या आचार-वर्तन व दिनचर्येत, हत्ती-घोडे व रथचालना संबंधी व्यवहारात, तसेच गाढव, उंट, बकरी व मेंढी यांशी निगडित कामांत—या विषयांत पंडितांचा सल्ला घ्यावा; अशाच कामांत त्यांची शोभा आहे।
Verse 32
गोधनेषु प्रतोलीषु वरद्वारमुखेषु च । अन्नसंस्कारदोषेषु पण्डितास्तत्र शोभना:
गोधनाचे संकलन व परीक्षण, गल्ली व श्रेष्ठ द्वारमुखी होणारे मांगलिक कृत्य, तसेच अन्नसंस्कार व त्यासंबंधी दोषविचार—या विषयांत पंडितच विशेष शोभतात (आणि त्यांचा सल्ला घ्यावा)।
Verse 33
पण्डितान् पृष्ठतः कृत्वा परेषां गुणवादिन: । विधीयतां तथा नीतिर्यथा वध्यो भवेत् पर:,'शत्रुओंके गुणोंका बखान करनेवाले पण्डितोंको पीछे करके ऐसी नीति काममें लें, जिससे शत्रुका वध हो सके
जे पंडित शत्रूचे गुणगान करीत असतात, त्यांना मागे ठेवावे; आणि अशी नीती अवलंबावी की शत्रू वधास योग्य ठरेल।
Verse 34
गावश्व सम्प्रतिष्ठाप्य सेनां व्यूह्ू समन््ततः: । आरक्षाश्न विधीयन्तां यत्र योत्स्यामहे परान्
गायी-घोड्यांना मध्यभागी सुरक्षित उभे करून, त्यांच्या चहूबाजूंनी सेनेचा व्यूह रचावा; आणि सर्व दिशांनी अशी राखण-व्यवस्था करावी की या संरक्षित भूमीतूनच आपण शत्रूंशी युद्ध करू शकू।
Verse 46
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें उत्तरयोग्रहके अवसरपर उत्पातसूचक अपशकुनसम्बन्धी छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या विराटपर्वातील गोहरणपर्वात, उत्तराने रथयोग स्वीकारण्याच्या प्रसंगी, उत्पातसूचक अपशकुनांचे वर्णन करणारा छेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 47
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरगोग्रहे दुर्योधनवाक्ये सप्तचत्वारिंशो5ध्याय:
इति श्रीमहाभारताच्या विराटपर्वातील गोहरणपर्वात, उत्तरगोग्रह व दुर्योधनवाक्य युक्त सत्तेचाळीसावा अध्याय समाप्त।
Frequently Asked Questions
Whether to pursue immediate confrontation by attempting to expose the Pandavas versus respecting the legal-ethical boundary of ajñātavāsa; Bhīṣma frames the issue through satya and dharma, arguing the Pandavas would not violate their vow through falsehood.
Ethical legitimacy depends on kāla (proper timing) and vrata (rule-bound conduct): strategic choices gain authority when aligned with truth and lawful conditions, while outcomes in conflict remain inherently uncertain.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the meta-level emphasis functions instead as normative instruction—understanding time-reckoning and vow-ethics as interpretive keys for judging rightful action.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.