Adhyaya 80
Puṣkara-Tīrtha-Māhātmya and the Phala of Pilgrimage (Nārada–Yudhiṣṭhira; Pulastya–Bhīṣma Transmission)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Pilgrimage Discourse) — Puṣkara-Māhātmya and Western Sacred Route
Vaiśaṃpāyana narrates the Pāṇḍavas’ forest residence with Draupadī, describing their disciplined composure. The devarṣi Nārada appears, radiant and honored; he reassures Yudhiṣṭhira and invites a request. Yudhiṣṭhira asks for a complete account of the fruit of circumambulating the earth in pilgrimage. Nārada answers by citing what Bhīṣma learned from Pulastya during a pitṛ-oriented vow on the Gaṅgā. The embedded dialogue establishes that tīrtha-phala depends on inner restraints—controlled body and mind, contentment, purity, humility, non-anger, truthfulness, and compassion. Pulastya contrasts expensive Vedic sacrifices with pilgrimage as an efficacious and, in principle, more accessible path. The chapter then elevates Puṣkara as a premier tīrtha with continual divine presence, special efficacy in Kārttika, and rewards described in sacrificial equivalences (e.g., aśvamedha-like fruits). A long itinerary follows, listing additional sites (e.g., Jambūmārga, Prabhāsa, Sarasvatī confluences, Varadāna, Dvāravatī/Piṇḍāraka, Dṛmī, Vasoḥdhārā, and others) with associated observances (bathing, tarpaṇa, offerings, feeding brāhmaṇas, vows) and promised outcomes, culminating in a structured sacred map that links geography, discipline, and ritual memory.
Chapter Arc: काम्यक वन में अर्जुन के बिना पाण्डव-शिविर सूना पड़ गया है; द्रौपदी का मन आश्रय-स्तम्भ के हट जाने से डगमगा उठता है। → द्रौपदी अर्जुन को ‘सैन्यविजयी’ और सबका ‘गति/आश्रय’ बताकर उसकी अनुपस्थिति का भय बढ़ाती है—इन्द्र-सम पराक्रमी, संग्राम में अनिवर्तनीय उस वीर के बिना वे वन में कैसे टिकेंगे? दिशाएँ भी उसे तमसाच्छन्न-सी प्रतीत होती हैं। → द्रौपदी का तीखा, भाव-विह्वल निष्कर्ष: ‘फाल्गुन के बिना मुझे काम्यक में धृति नहीं मिलती; यह रमणीय वन भी अब रमणीय नहीं।’ अर्जुन के दीर्घ, पीन, परिघ-सदृश भुजाओं और शस्त्र-धनुषधारी रूप का स्मरण उसकी व्यथा को चरम पर ले जाता है। → वह अर्जुन के पूर्व-पराक्रम (राजसूय में योगदान, शुद्ध बाणों से ब्राह्मणार्थ शिकार आदि) का स्मरण कर पाण्डवों के मन में उसके प्रति भरोसा जगाती है—अर्जुन लौटेगा, और उसके लौटने पर ही स्थैर्य आएगा। → अर्जुन के लौटने तक पाण्डवों का वनवास-जीवन कैसे टिकेगा—और द्रौपदी की यह व्यथा युधिष्ठिर को कौन-सा निर्णय लेने को बाध्य करेगी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ५ श्लोक मिलाकर कुल ३२ श्लोक हैं) पडा नाप () ऑन अत (तीर्थयात्रापर्व) अशीतितमोअ<ध्याय: अर्जुनके लिये द्रोपदीसहित पाण्डवोंकी चिन्ता जनमेजय उवाच भगवन् काम्यकात् पार्थे गते मे प्रपितामहे । वाण्डवा: किमकुर्वस्ते तमृते सव्यसाचिनम्
जनमेजय म्हणाला—भगवन्! माझे प्रपितामह पार्थ (अर्जुन) काम्यक वनातून निघून गेल्यावर, त्या सव्यसाचीशिवाय वेगळे राहणारे द्रौपदीसहित पांडव काय करीत होते?
Verse 2
स हि तेषां महेष्वासो गतिरासीदनीकजित् । आदित्यानां यथा विष्णुस्तथैव प्रतिभाति मे
जनमेजय म्हणाला—तो महाधनुर्धर, सैन्यजयी वीरच त्यांचा आश्रय व आधार होता. जसा आदित्यांमध्ये विष्णू अग्रस्थानी आहे, तसाच पांडवांमध्ये मला धनंजय (अर्जुन) भासतो.
Verse 3
तेनेन्द्रसमवीर्येण संग्रामेष्वनिवर्तिना । विनाभूता वने वीरा: कथमासन् पितामहा:,वे संग्रामसे कभी पीछे न हटनेवाले और इन्द्रके समान पराक्रमी थे। उनके बिना मेरे अन्य वीर पितामह वनमें कैसे रहते थे?
जनमेजयाने विचारले—ते वीर इंद्रासमान पराक्रमी आणि रणांगणात कधीही न माघार घेणारे होते. त्यांच्या विना माझे पितामह वनात कसे राहिले असतील?
Verse 4
वैशम्पायन उवाच गते तु पाण्डवे तात काम्यकात् सत्यविक्रमे । बभूवु: पाण्डवेयास्ते दु:ः:खशोकपरायणा:
वैशंपायन म्हणाले—तात! सत्यपराक्रमी पांडव अर्जुन काम्यक वनातून निघून गेल्यावर पांडूचे ते पुत्र त्याच्यामुळे दुःख-शोकात बुडून गेले.
Verse 5
आक्षिप्तसूत्रा मणयश्कछिन्नपक्षा इव द्विजा: | अप्रीतमनस: सर्वे बभूवुरथ पाण्डवा:
जशी मण्यांची माळ दोरा तुटल्यावर विस्कटते, किंवा पक्ष्यांचे पंख छाटल्यावर ते उडू शकत नाहीत—तशीच अर्जुनाविना पांडवांची अवस्था झाली. सर्वांचे मन अप्रसन्न झाले; आनंदाचा लवलेशही उरला नाही.
Verse 6
वन॑ तु तदभूत् तेन हीनमक्लिष्टकर्मणा । कुबेरेण यथा हीन वन चैत्ररथं तथा,अनायास ही महान् कर्म करनेवाले अर्जुनके बिना वह वन उसी प्रकार शोभाशून्य-सा हो गया, जैसे कुबेरके बिना चैत्ररथ वन
अक्लिष्टकर्मा अर्जुनाविना ते वनही शोभाहीन झाले. जसे कुबेराविना चैत्ररथ वन फिके भासते, तसेच ते अरण्यही निस्तेज दिसू लागले.
Verse 7
तमृते ते नरव्यात्रा: पाण्डवा जनमेजय । मुदमप्राप्तुवन्तो वै काम्यके न्यवसंस्तदा,जनमेजय! अर्जुनके बिना वे नरश्रेष्ठ पाण्डव आनन्दशून्य हो काम्यकवनमें रह रहे थे
वैशंपायन म्हणाले— जनमेजया! अर्जुनाविना ते नरव्याघ्र पांडव त्या वेळी काम्यक वनात राहूनही आनंदास प्राप्त झाले नाहीत.
Verse 8
ब्राह्मणार्थे पराक्रान्ता: शुद्धैर्बाणैर्महार था: । निध्नन्तो भरतश्रेष्ठ मेध्यान् बहुविधान् मृगान्
वैशंपायन म्हणाले— भरतश्रेष्ठा! ते महारथी वीर ब्राह्मणांच्या हितासाठी पराक्रम करून शुद्ध बाणांनी नानाविध मेध्य मृगांचा वध करीत असत.
Verse 9
नित्यं हि पुरुषव्यात्रा वन््याहारमरिंदमा: । उपाकृत्य उपाहत्य ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन्,वे नरश्रेष्ठ और शत्रुदमन पाण्डव प्रतिदिन ब्राह्मणोंके लिये जंगली फल-मूलका आहार संगृहीत करके उन्हें अर्पित करते थे
वैशंपायन म्हणाले— ते नरश्रेष्ठ शत्रुदमन पांडव दररोज वनातील फळे-मुळे इत्यादी आहार गोळा करून, तो सिद्ध करून, ब्राह्मणांना आणून श्रद्धेने अर्पण करीत असत.
Verse 10
सर्वे संन्यवसंस्तत्र सोत्कण्ठा: पुरुषर्षभा: | अह्ृष्टमनस: सर्वे गते राजन् धनंजये,राजन्! धनंजयके चले जानेपर वे सभी नरश्रेष्ठ वहाँ खिन्नचित्त हो उन्हींके लिये उत्कण्ठित होकर रहते थे
वैशंपायन म्हणाले— राजन्! धनंजय निघून गेल्यावर ते सर्व पुरुषर्षभ तेथे एकत्र राहिले; सर्वांचे मन खिन्न झाले आणि ते त्याच्यासाठी उत्कंठित राहिले.
Verse 11
विशेषतस्तु पाउ्चाली स्मरन्ती मध्यमं पतिम् । उद्विग्नं पाण्डवश्रेष्ठमिदं वचनमब्रवीत्
वैशंपायन म्हणाले— विशेषतः पाञ्चाली द्रौपदी मधला पती अर्जुन याचे स्मरण करीत, सदैव उद्विग्न असलेल्या पांडवश्रेष्ठ युधिष्ठिराला हे वचन बोलली.
Verse 12
योअर्र्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना । तमृते पाण्डवश्रेष्ठ वन॑ न प्रतिभाति मे,'पाण्डवश्रेष्ठ] जो दो भुजावाले अर्जुन सहस्रबाहु अर्जुनके समान पराक्रमी हैं, उनके बिना यह वन मुझे अच्छा नहीं लगता
हे पांडवश्रेष्ठ! दोन भुजांचा अर्जुन—जो सहस्रबाहु अर्जुनासारखा पराक्रमी आहे—त्याच्याविना हे वन मला रम्य वाटत नाही।
Verse 13
शून्यामिव प्रपश्यामि तत्र तत्र महीमिमाम् | बन्ाश्चर्यमिदं चापि वनं कुसुमितद्रुमम्
मी जिथे-जिथे या भूमीकडे नजर टाकते, तिथे-तिथे ती जणू रिकामीच दिसते. आश्चर्यांनी भरलेले आणि फुललेल्या वृक्षांनी शोभलेले हे वनही सव्यसाची अर्जुनाविना पूर्वीसारखे रम्य वाटत नाही।
Verse 14
न तथा रमणीयं वै तमृते सव्यसाचिनम् | नीलाम्बुदसमप्रख्यं मत्तमातड्रगामिनम्
सव्यसाचीविना हे स्थान तितके रम्य नाही. निळ्या मेघासारखी कांती आणि मत्त गजराजासारखी चाल असलेल्या त्याच्याविना इथले सर्वच फिके वाटते।
Verse 15
तमृते पुण्डरीकाक्षं काम्यकं॑ नातिभाति मे | यस्य वा धनुषो घोष: श्रूयते चाशनिस्वन: । न लभे शर्म वै राजन् स्मरन्ती सव्यसाचिनम्
कमलनयन अर्जुनाविना काम्यकवन मला अजिबात भावत नाही. ज्याच्या धनुष्याची टंकार वज्रगर्जनेसारखी ऐकू येते—हे राजन्, त्या सव्यसाचीचे स्मरण करताच मला कधीही शांतता मिळत नाही।
Verse 16
तथा लालप्यमानां तां निशम्य परवीरहा । भीमसेनो महाराज द्रौपदीमिदमब्रवीत्,महाराज! इस प्रकार विलाप करती हुई द्रौपदीकी बात सुनकर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले भीमसेनने उससे इस प्रकार कहा
महाराज! अशा प्रकारे विलाप करणाऱ्या द्रौपदीचे शब्द ऐकून शत्रुवीरांचा संहार करणारा भीमसेन तिला असे म्हणाला।
Verse 17
भीम उवाच मन:प्रीतिकरं भद्ठे यद् ब्रवीषि सुमध्यमे । तन्मे प्रीणाति हृदयममृतप्राशनोपमम्
भीमसेन म्हणाला—भद्रे! सुमध्यमे! तू जे काही बोलतेस ते माझ्या मनाला आनंद देणारे आहे. तुझे शब्द माझ्या हृदयाला अमृतपानासारखी तृप्ती व प्रसन्नता देतात.
Verse 18
यस्य दीर्घौ समौ पीनौ भुजौ परिघसंनिभौ । मौर्वीकृतकिणौ वृत्ती खड्गायुधधनुर्थरी
ज्याच्या दोन्ही भुजा दीर्घ, सम, पुष्ट व परिघासारख्या आहेत; धनुष्याच्या प्रत्यंचेच्या घर्षणाने ज्यांवर कण पडले आहेत; ज्या गोलाकार असून खड्ग व धनुष्याने शोभतात—त्या नरश्रेष्ठ अर्जुनावाचून आज हे वन मला सूर्यहीन आकाशासारखे श्रीहीन भासते.
Verse 19
निष्काजड्दकृतापीडौ पञ्चशीर्षाविवोरगौ । तमृते पुरुषव्याप्र॑ नष्टसूर्यमिवाम्बरम्
ज्याच्या भुजा सुवर्णभूषणांनी शोभून जणू पाच-पाच फणांचे दोन सर्प भासतात—अशा पुरुषव्याघ्रावाचून हे वन मला नष्टसूर्य आकाशासारखे दिसते.
Verse 20
यमाश्रित्य महाबाहुं पाड्चाला: कुरवस्तथा । सुराणामपि मत्तानां पृतनासु न बिभ्यति
त्या महाबाहूचा आश्रय घेतल्यावर पाञ्चाल आणि तसेच कुरुही रणपंक्तीत भय मानत नाहीत—देवतुल्य गर्वाने मत्त शत्रूंनाही ते घाबरत नाहीत.
Verse 21
यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मन: । मन्यामहे जितानाजोौ परानू् प्राप्तां च मेदिनीम्
हे महात्मन्! ज्याच्या भुजांचा आश्रय घेऊन आम्ही सर्व असे मानतो की रणात शत्रू आधीच जिंकले गेले आहेत आणि पृथ्वीचे राज्यही प्राप्त झाले आहे.
Verse 22
तमृते फाल्गुनं वीर॑ न लभे काम्यके धृतिम् । पश्यामि च दिश: सर्वास्तिमिरेणावृता इव । जिन महाबाहु अर्जुनका आश्रय लेकर पाज्चाल और कुरुवंशके वीर युद्धके लिये उद्यत देवताओंकी सेनाका सामना करनेसे भी भयभीत नहीं होते हैं
भीम म्हणाला—हे वीर! फाल्गुन (अर्जुन) नसताना या काम्यक वनात मला धैर्य लाभत नाही. मला सर्व दिशा जणू अंधाराने झाकलेल्या दिसतात.
Verse 23
नकुल उवाच यस्मिन् दिव्यानि कर्माणि कथयन्ति रणाजिरे | देवा अपि युधां श्रेष्ठ तमृते का रतिर्वने
नकुल म्हणाला—ज्याच्या दिव्य पराक्रमांचे रणांगणात देवताही वर्णन करतात, त्या युद्धश्रेष्ठ धनंजयाविना या वनात आम्हाला आनंद तरी कोणता?
Verse 24
उदीचीं यो दिशं गत्वा जित्वा युधि महाबलान् । गन्धर्वमुख्याञ्छतशो हयाँल्लेभे महाद्युति:
नकुल म्हणाला—जो महातेजस्वी उत्तर दिशेला जाऊन युद्धात महाबलवान, गंधर्वांतील प्रमुखांना जिंकून त्यांच्याकडून शेकडो घोडे मिळवून आला होता.
Verse 25
राज्ञे तित्तिरिकल्माषाउछीमतोडनिलरंहस: । प्रादाद् भ्रात्रे प्रिय: प्रेमणा राजसूये महाक्रतौ
नकुल म्हणाला—महाक्रतु राजसूयात त्याने ‘तित्तिरिकल्माष’ नावाचा अत्यंत सुंदर, प्रिय आणि वाऱ्यासारखा वेगवान घोडा प्रेमाने आपल्या प्रिय भ्राता धर्मराज युधिष्ठिराला अर्पण केला होता.
Verse 26
तमृते भीमधन्वानं भीमादवरजं वने | कामये काम्यके वासं नेदानीममरोपमम्,भीमके छोटे भाई उन भयंकर थधनुर्धर देवोपम अर्जुनके बिना इस समय मुझे इस काम्यकवनमें रहनेकी इच्छा नहीं होती
नकुल म्हणाला—भीमाचा धाकटा, भयंकर धनुर्धर, देवोपम अर्जुन नसताना आता मला या काम्यक वनात राहण्याची इच्छा नाही.
Verse 27
सहदेव उवाच यो धनानि च कन्याश्च युधि जित्वा महारथ: । आजहार पुरा राज्ञे राजसूये महाक्रतौ
सहदेव म्हणाला—ज्या महारथीने युद्धात धन व कन्या जिंकून पूर्वी राजसूय महायज्ञाच्या वेळी राजाला अर्पण केल्या होत्या—मी त्याच्याच विषयी बोलत आहे.
Verse 28
यः समेतान् मृथे जित्वा यादवानमितलद्युति: । सुभद्रामाजहारैको वासुदेवस्य सम्मते
सहदेव म्हणाला—ज्या अपरिमित तेजस्वी वीराने रणांगणात एकत्र जमलेल्या यादवांना जिंकून, वासुदेव (श्रीकृष्ण) यांच्या सम्मतीने एकट्यानेच सुभद्रेचे हरण केले होते.
Verse 29
तस्य जिष्णोर्बूसीं दृष्टवा शून्यामिव निवेशने । ह्ृदयं मे महाराज न शाम्यति कदाचन
सहदेव म्हणाला—महाराज! जिष्णु (अर्जुन) यांचे आसन कुटीत रिकामे, जणू निवासच ओस पडल्यासारखे, पाहिले की माझे हृदय कधीही शांत होत नाही.
Verse 30
वनादस्माद् विवासं तु रोचये5हमरिंदम । न हि नस्तमृते वीर॑ं रमणीयमिदं वनम्
सहदेव म्हणाला—हे अरिंदम! मला या वनातून निघून अन्यत्र जाऊन राहावेसे वाटते; कारण त्या वीराविना हे वन आम्हाला रमणीय वाटत नाही.
Verse 79
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें ब॒हदश्षयमनविषयक उन्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील नलोपाख्यानात बृहदश्व व यम-विषयक एकोणऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 80
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि अर्जुनानुशोचने अशीतितमो<थध्याय: ।।
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील तीर्थयात्रापर्वात अर्जुनाविषयी पांडवांच्या अनुतापाचा अस्सीवा अध्याय समाप्त झाला.
Frequently Asked Questions
The doubt concerns comparative efficacy: what is the complete fruit of earth-circumambulating pilgrimage, and how merit is determined—by external rites and wealth-intensive yajñas or by disciplined conduct combined with tīrtha observance.
Merit is ethically conditioned: tīrtha travel is not presented as mechanical purification but as effective when joined to restraint, humility, truth, non-anger, purity, and compassionate regard for beings.
Yes. Repeated equivalences to major sacrifices (e.g., aśvamedha/agnīṣṭoma-like fruits) function as a phalaśruti framework that indexes ritual value, legitimizes pilgrimage within Vedic merit logic, and motivates disciplined participation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.