Adhyaya 78
Akṣa-hṛdaya-dāna and Phalāśruti of the Nalopākhyāna (अक्षहृदयदानम् / नलोपाख्यान-फलश्रुतिः)
Upa-parva: Nalopākhyāna (The Nala–Damayantī Episode)
Bṛhadaśva concludes the Nala narrative by describing Damayantī’s return to Nala amid civic celebration and Nala’s restored sovereignty, followed by his performance of properly regulated sacrifices with due gifts. The speaker reframes Nala’s extreme suffering as a precedent for recovery, offering Yudhiṣṭhira a consolatory comparison: the Pāṇḍava’s forest life is accompanied by brothers, Draupadī, and learned Brāhmaṇas, mitigating grounds for lament. The chapter then presents explicit meta-commentary: the Nalopākhyāna is termed ‘kali-nāśana’ (a remover of misfortune/discord) and includes a phalāśruti promising prosperity, social esteem, wellbeing, and lineage benefits for those who recite or repeatedly hear Nala’s great conduct. Addressing Yudhiṣṭhira’s anxiety about being challenged again in dice-play, Bṛhadaśva promises to remove the stigma of being ‘unskilled at dice’ by imparting the complete ‘akṣa-hṛdaya’ (the “heart/secret of dice,” i.e., technical mastery). Vaiśaṃpāyana then narrates that Yudhiṣṭhira receives this knowledge; Bṛhadaśva departs for ritual purification. Subsequent report-lines shift attention to Arjuna (Dhanaṃjaya) undertaking severe austerities in solitude—described by multiple ascetic witnesses—prompting Yudhiṣṭhira’s concern and inquiries among learned Brāhmaṇas.
Chapter Arc: ऋतुपर्ण के स्वदेश लौट जाने के बाद, नल अपने भीतर संचित धैर्य और कौशल के साथ निर्णायक प्रतिज्ञा लेकर पुष्कर के द्वार पर पहुँचता है—अब भाग्य नहीं, न्याय बोलने वाला है। → राजसी वैभव के साथ नल का आगमन होता है—एक शुभ्र रथ, सोलह हाथियों का घेरा, पचास घोड़े और असंख्य पदाति; पृथ्वी काँपती-सी लगती है। सभा में संदेश फैलता है कि वही नल लौट आया है। नल पुष्कर को चुनौती देता है और स्पष्ट करता है कि वह ‘परकृत दोष’ (कली के अपराध) को पुष्कर के माथे नहीं मढ़ेगा—पर राज्य और दमयन्ती का अपमान अब सह्य नहीं। → पुष्कर और नल के बीच द्यूत आरम्भ होता है; इस बार नल के पास ऋतुपर्ण से प्राप्त अक्ष-विद्या/कौशल है। पुष्कर की वाणी—“पणावः किं व्याहरसे… ततः प्रावर्तत द्यूतं”—के साथ खेल चरम पर पहुँचता है और नल पुष्कर को पराजित कर देता है, धन-वैभव और राज्य पर अपना अधिकार पुनः सिद्ध करता है। → नल पुष्कर को जीवनदान देता है और कहता है कि वह कली के कारण हुए अपराध को पुष्कर पर नहीं थोपेगा—‘यथासुखं वै जीव… प्राणानवसृजामि ते’। पुष्कर पराजय स्वीकार कर राज्य लौटाता है; नगर-जन और मंत्रीगण नल का स्वागत करते हैं, जैसे इन्द्रयज्ञ के शतक्रतु की उपासना को देव लौट आए हों। दमयन्ती के पुनर्मिलन और प्रतिष्ठा की पुनर्स्थापना का भाव दृढ़ होता है। → नल का ‘कृतकृत्य’ होने का संकेत मिलते हुए भी, द्यूत के विष और कली की छाया का प्रश्न शेष रहता है—क्या यह विजय केवल राज्य की है, या आत्म-विजय की भी?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें ऋतुपर्णका स्वदेशगमनविषयक सतहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७७ ॥ हि मय ० (0) है ० अष्टसप्ततितमो< ध्याय: राजा नलका की आ जूएमें हताना और उसको राजधानीमें अपने नगरमें प्रवेश करना बृहदश्चव उवाच स मासमुष्य कौन्तेय भीममामन्त्र्य नैषध: । पुरादल्पपरीवारो जगाम निषधान् प्रति
बृहदश्व म्हणाले—कौन्तेय! निषधनरेश नल तेथे एक महिना राहून राजा भीमाची परवानगी घेऊन, थोड्या सेवकांसह नगरातून निघून निषधदेशाकडे प्रस्थान केला।
Verse 2
रथेनैकेन शुभ्रेण दन्तिभि: परिषोडशै: । पज्चाशद्/ि्यैश्वेव षघट्शतैश्व पदातिभि:,उनके साथ चारों ओरसे सोलह हाथियोंद्वारा घिरा हुआ एक सुन्दर रथ, पचास घोड़े और छः: सौ पैदल सैनिक थे
त्यांच्यासोबत एक सुंदर रथ होता; त्याभोवती सोळा हत्ती, तसेच पन्नास घोडे आणि सहाशे पायदळ सैनिक होते।
Verse 3
स कम्पयन्न्रिव महीं त्वरमाणो महीपति: । प्रविवेशाथ संरब्धस्तरसैव महामना:
महामना राजा नल घाईघाईने, रोषाने भरून, प्रचंड वेगाने निषधच्या राजधानीत प्रविष्ट झाला—जणू त्याच्या गतीने पृथ्वीच कंपित झाली।
Verse 4
ततः पुष्करमासाद्य वीरसेनसुतो नल: । उवाच दीव्याव पुनर्बहुवित्तं मयार्जितम्
त्यानंतर वीरसेनपुत्र नल पुष्कराकडे जाऊन म्हणाला—“ये, आपण पुन्हा जुगार खेळू; मी पुष्कळ धन मिळविले आहे।”
Verse 5
दमयन्ती च यच्चान्यन्मम किंचन विद्यते | एष वै मम संन्यासस्तव राज्यं तु पुष्कर
“दमयंती आणि माझ्याकडे जे काही आहे ते सर्व माझा पण; आणि हे पुष्कर, तुझ्या बाजूने तुझे राज्य पण असो।”
Verse 6
पुन: प्रवर्ततां द्यूतमिति मे निश्चिता मति: । एकपाणेन भद्रं ते प्राणयोश्व॒ पणावहे
बृहदश्व म्हणाले—“पुन्हा द्यूत सुरू होवो—हा माझा ठाम निश्चय आहे. एकाच पणावर, तुझे कल्याण असो; चला, आपण प्राणांनाही पणाला लावू.”
Verse 7
जित्वा परस्वमाहृत्य राज्यं वा यदि वा वसु । प्रतिपाण: प्रदातव्य: परमो धर्म उच्यते
बृहदश्व म्हणाले—“द्यूतात दुसऱ्याचे राज्य वा धन जिंकून कोणी ते जवळ ठेवले, तर पराभूत पक्ष पुन्हा खेळू इच्छित असेल तर त्याला प्रतिपण द्यावा—हाच परम धर्म म्हणतात.”
Verse 8
न चेद् वाञ्छसि त्वं द्यूतं युद्धद्यूत॑ प्रवर्तताम् । द्वैरथेनास्तु वै शान्तिस्तव वा मम वा नृप
बृहदश्व म्हणाले—“जर तुला पास्यांचे द्यूत नको असेल, तर बाणांनी युद्धाचे द्यूत सुरू होवो. राजन्, रथद्वंद्वाने तुझी किंवा माझी—एकाची तरी—शांती होवो.”
Verse 9
वंशभोज्यमिदं राज्यमर्थितव्यं यथा तथा । येन केनाप्युपायेन वृद्धानामिति शासनम्
बृहदश्व म्हणाले—“हे राज्य आपल्या वंशाचे पिढीजात भोग्य आहे; म्हणून जसे-तसे, कोणत्याही उपायाने, ते मिळवून सुरक्षित करावे—असा वृद्धांचा आदेश आहे.”
Verse 10
द्वयोरेकतरे बुद्धि: क्रियतामद्य पुष्कर । कैतवेनाक्षवत्यां तु युद्धे वा ना ताम्यतां धनु:,“पुष्कर! आज तुम दोमेंसे एकमें मन लगाओ। छलपूर्वक जूआ खेलो अथवा युद्धके लिये धनुषपर प्रत्यज्चा चढ़ाओ”
बृहदश्व म्हणाले—“पुष्कर! आज या दोपैकी एका मार्गावर बुद्धी स्थिर कर—कपटाने पास्यांचा खेळ खेळ, किंवा युद्धासाठी न डगमगता धनुष्याला प्रत्यंचा चढव.”
Verse 11
नैषधेनैवमुक्तस्तु पुष्कर: प्रहसन्निव । ध्रुवमात्मजयं मत्वा प्रत्याह पृथिवीपतिम्,निषधराज नलके ऐसा कहनेपर पुष्करने अपनी विजयको अवश्यम्भावी मानकर हँसते हुए उनसे कहा--
निषधराज नल असे बोलताच पुष्कर जणू हसत, आपला विजय निश्चित मानून पृथ्वीपतीला प्रत्युत्तर देऊ लागला।
Verse 12
दिष्ट्या त्वयार्जित वित्त प्रतिपाणाय नैषध । दिष्ट्या च दुष्कृतं कर्म दमयन्त्या: क्षयं गतम्
नैषध! सौभाग्य की तू जुगारासाठी लावण्यास धन मिळविले आहेस; आणि सौभाग्यच की दमयन्तीचे दुष्कृत कर्म क्षयास गेले आहे।
Verse 13
दिष्ट्या च प्रियसे राजन् सदारोउद्य महाभुज | धनेनानेन वै भेमी जितेन समलंकृता
महाबाहु राजन्! सौभाग्य की तू आज पत्नीसमवेत जिवंत आहेस. आणि हे भैमि! हे धन जिंकल्यावर तू अलंकृत होऊन निश्चयच माझ्या सेवेस येशील।
Verse 14
मामुपस्थास्यति व्यक्त दिवि शक्रमिवाप्सरा: । नित्यशो हि स्मरामि त्वां प्रतीक्षेषपि च नैषध
ती निश्चयच माझ्या सेवेस येईल, जशी स्वर्गात अप्सरा शक्र (इंद्र) याची सेवा करतात. नैषध! मी तुला दररोज स्मरतो आणि तुझी वाटही पाहतो।
Verse 15
देवनेन मम प्रीतिर्न भवत्यसुहद्रणै: । जित्वा त्वद्य वरारोहां दमयन्तीमनिन्दिताम्
मला जुगारात प्रीती नाही, ना वैर धरणाऱ्यांशी स्पर्धेत; पण आज या अनिंद्य, वरारोहा दमयन्तीला जिंकून मी तृप्त होईन।
Verse 16
श्रुत्वा तु तस्य वा वाचो बह्नबद्धप्रलापिन:
त्याच्या अनेक विस्कळीत प्रलापयुक्त वचनांना ऐकून राजा नलास तीव्र क्रोध आला. तलवारीने त्याचे शिर छाटावे अशी इच्छा त्याच्या मनात झाली. रोषाने डोळे लाल झाले तरी नलाने संयम राखला आणि हलकेसे हसत त्याला म्हणाला.
Verse 17
इयेष स शिरश्छेत्तुं खड्गेन कुपितो नल: । स्मयंस्तु रोषताम्राक्षस्तमुवाच नलो नृप:
क्रोधाने पेटलेल्या नलाला तलवारीने त्याचे शिर छाटावे असे वाटले. तरी रोषाने डोळे लाल झाले असतानाही राजा नल हसत त्याला म्हणाला.
Verse 18
पणाव: किं व्याहरसे जितो न व्याहरिष्यसि । ततः प्रावर्तत द्यूतं पुष्करस्य नलस्य च
“पणावर असताना तू काय बोलतोस? हरलास की बोलताही येणार नाही.” मग पुष्कर आणि नल यांच्यात द्यूत सुरू झाले.
Verse 19
एकपाणेन वीरेण नलेन स पराजित: । स रत्नकोशनिचयै: प्राणेन पणितो5पि च
एक हाताने खेळणाऱ्या वीर नलाने त्याला पराभूत केले. पुष्करने रत्नांचे व खजिन्याचे ढीगच नव्हे, तर प्राणही पणाला लावले होते.
Verse 20
जित्वा च पुष्करं राजा प्रहसन्निदमब्रवीत् । मम सर्वमिदं राज्यमव्यग्रं हतकण्टकम्
पुष्कराला जिंकून राजा नल हसत म्हणाला—“हे सर्व राज्य आता माझे आहे—निश्चिंत, निर्विघ्न आणि कण्टकरहित.”
Verse 21
वैदर्भी न त्वया शक््या राजापसद वीक्षितुम् | तस्यास्त्वं सपरीवारो मूढ दासत्वमागत:
अरे राजापसद! विदर्भकन्येकडे पाहण्यासही तू योग्य नाहीस. मूढा! आजपासून तू आपल्या परिवारासह तिच्या दासत्वात पडला आहेस.
Verse 22
न त्वया तत् कृतं कर्म येनाहं विजित: पुरा । कलिना तत् कृतं कर्म त्वं च मूढ न बुध्यसे
ज्या कर्मामुळे मी पूर्वी पराजित झालो, ते तुझ्या पुरुषार्थाने झाले नव्हते. मूढा! ते सर्व कलीने केले होते; आणि तू ते समजत नाहीस.
Verse 23
नाहं परकृतं दोषं त्वय्याधास्थे कथंचन । यथासुखं वै जीव त्वं प्राणानवसृजामि ते
दुसऱ्याने केलेला दोष मी कधीही तुझ्यावर लादणार नाही. तू सुखाने जग; मी तुझे प्राण तुला परत देतो.
Verse 24
तथैव सर्वसम्भारं स्वमंशं वितरामि ते । तथैव च मम प्रीतिस्त्वयि वीर न संशय:,“तेरा सारा सामान और तेरे हिस्सेका धन भी तुझे लौटाये देता हूँ। वीर! तेरे ऊपर मेरा पूर्ववत् प्रेम बना रहेगा, इसमें संशय नहीं है
तसेच तुझा सर्व सामान-सम्भार आणि तुझा योग्य हिस्सा मी तुला परत देतो. वीरा! तुझ्याविषयी माझे प्रेम पूर्वीप्रमाणेच आहे—यात संशय नाही.
Verse 25
सौहार्द चापि मे त्वत्तो न कदाचित् प्रहास्यति । पुष्कर त्वं हि मे भ्राता संजीव शरद: शतम्
तुझ्याविषयीचे माझे सौहार्द कधीही माझ्या हृदयातून दूर होणार नाही. पुष्करा! तू माझा भाऊ आहेस; जा, शंभर शरद्पर्यंत जिवंत राहा.
Verse 26
एवं नल: सान्त्वयित्वा भ्रातरं सत्यविक्रम: । स्वपुरं प्रेषयामास परिष्वज्य पुन: पुन:,इस प्रकार सत्यपराक्रमी राजा नलने अपने भाई पुष्करको सान्त्वना दे बार-बार हृदयसे लगाकर उसकी राजधानीको भेज दिया
अशा रीतीने सत्यपराक्रमी राजा नलाने आपल्या भाऊ पुष्करास सांत्वन केले; आणि त्याला पुन्हा पुन्हा आलिंगन देऊन त्याच्या स्वनगरी पाठविले.
Verse 27
सान्त्वितो नैषधेनैवं पुष्कर: प्रत्युवाच तम् पुण्यश्लोकं तदा राजन्नभिवाद्य कृताउ्जलि:
राजन्! निषधराज नलाने असे सांत्वन केल्यावर पुष्कराने पुण्यश्लोक नलास हात जोडून नमस्कार केला आणि उत्तर दिले.
Verse 28
कीर्तिरस्तु तवाक्षय्या जीव वर्षशतं सुखी । यो मे वितरसि प्राणानधिष्ठानं च पार्थिव
पृथ्वीनाथ! तुझी कीर्ती अक्षय राहो. तू शंभर वर्षे सुखाने जिवंत राहो; कारण तू मला प्राण आणि निवासस्थानही परत देत आहेस.
Verse 29
स तथा सत्कृतो राज्ञा मासमुष्य तदा नृप । प्रययौ पुष्करो हृष्ट:स्वपुरं स्वजनावृत:
नृप! राजा नलाने असा सत्कार केल्यामुळे पुष्कर तेथे एक महिना राहिला; आणि मग आनंदित होऊन स्वजनांनी वेढलेला आपल्या राजधानीकडे निघून गेला.
Verse 30
महत्या सेनया सार्ध विनीतै: परिचारकै: । भ्राजमान इवादित्यो वपुषा पुरुषर्षभ
पुरुषर्षभ! तो विशाल सेनेसमवेत आणि विनयशील परिचारकांसह होता; आणि देहकांतिने सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसत होता.
Verse 31
प्रस्थाप्य पुष्करं राजा वित्तवन्तमनामयम् | प्रविवेश पुरं श्रीमानत्यर्थमुपशोभिताम्,पुष्करको धन--वित्तके साथ सकुशल घर भेजकर श्रीमान् राजा नलने अपने अत्यन्त शोभासम्पन्न नगरमें प्रवेश किया
पुष्करास धनसंपत्ती देऊन व कुशलतेने निरोप देऊन, श्रीमान राजा नल अत्यंत शोभायमान आपल्या नगरात प्रविष्ट झाला।
Verse 32
प्रविश्य सान्त्वयामास पौरांक्षु निषधाधिप: । पौरा जानपदाश्चापि सम्प्रहृष्टतनूरूहा:,प्रवेश करके निषधनरेशने पुरवासियोंको सान्त्वना दी। नगर और जनपदके लोग बड़े प्रसन्न हुए। उनके शरीरमें रोमांच हो आया
नगरात प्रवेश करून निषधाधिपतीने नगरवासीयांना धीर दिला. नगर व जनपदातील लोक अत्यंत आनंदित झाले; त्यांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले।
Verse 33
ऊचुः: प्राज्जलय: सर्वे सामात्यप्रमुखा जना: । अद्य सम निर्वता राजन् पुरे जनपदेडपि च । उपासितुं पुनः प्राप्ता देवा इव शतक्रतुम्
मंत्रीप्रमुख सर्व लोक हात जोडून म्हणाले—“महाराज! आज नगर व जनपदातील आम्ही सर्वजण निश्चिंतपणे श्वास घेऊ शकतो. जसे देव शतक्रतु इंद्राच्या सेवेस उपस्थित होतात, तसेच आम्हालाही पुन्हा आपल्या उपासनेस व आपल्या सान्निध्यात बसण्याचा शुभ अवसर मिळाला आहे.”
Verse 78
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि पुष्करपरा भवपूर्वक॑ राज्यप्रत्यानयने अष्टसप्ततितमो<ध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील नलोपाख्यानपर्वात पुष्कराच्या पराभवपूर्वक राज्य-प्रत्यावर्तनवर्णन करणारा अठ्ठ्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 153
कृतकृत्यो भविष्यामि सा हि मे नित्यशो हृदि । 'शत्रुओंके साथ जूआ खेलनेसे मुझे कभी तृप्ति ही नहीं होती। आज श्रेष्ठ अंगोंवाली अनिन्द्य सुन्दरी दमयन्तीको जीतकर मैं कृतार्थ हो जाऊँगा; क्योंकि वह सदा मेरे हृदयमन्दिरमें निवास करती है”
मी कृतकृत्य होईन, कारण ती सदैव माझ्या हृदयात वास करते।
Frequently Asked Questions
The chapter addresses how a ruler should respond to prior failure in high-stakes play: whether to remain vulnerable to repeated provocation or to pursue corrective knowledge and restraint, balancing humility with prudent preparedness.
That fortune is unstable and recovery is possible through disciplined conduct; further, that lament is moderated by comparative reflection and by seeking competent guidance (technical and moral) rather than repeating avoidable errors.
Yes. The text states that narrating or repeatedly hearing Nala’s great story brings prosperity and auspiciousness—material support, social esteem, wellbeing, and continuity of lineage—functioning as a formal endorsement of the episode’s didactic efficacy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.