Adhyaya 63
कर्कोटक-उपदेशः (Karkoṭaka’s Counsel and Nala’s Concealment)
Upa-parva: Nalopākhyāna (Episode of Nala) — Karkoṭaka-Nāga Encounter
Bṛhadaśva recounts how Nala, after abandoning Damayantī, sees a great forest fire and hears repeated cries addressing him as “Nala” and “Puṇyaśloka.” Entering the flames, Nala finds the serpent-king Karkoṭaka coiled and immobilized by a brahmarṣi’s curse. Karkoṭaka requests rescue, promises friendship, and becomes thumb-sized so Nala can carry him to a fire-free place. Once safe, Karkoṭaka instructs Nala to count steps; at the tenth step he bites Nala, and Nala’s appearance becomes distorted and unrecognizable. Karkoṭaka explains the bite as protective: it conceals Nala from recognition and will counteract the affliction associated with Nala’s misfortune, limiting pain from the venom. He further advises Nala to go to Ayodhyā, present himself as the charioteer Bāhuka to King R̥tuparṇa (expert in dice), and thereby obtain the ‘heart of dice’ (akṣa-hṛdaya) in exchange for chariot knowledge (aśva-hṛdaya). Karkoṭaka guarantees eventual reunion with wife, kingdom, and children, and gives a divine pair of garments by which Nala can later regain his true form; the nāga then disappears.
Chapter Arc: नल के अदृश्य हो जाने पर दमयन्ती का वन में अकेले पड़ जाना—‘हा नाथ, हा महाराज, हा स्वामिन्’—उसकी पुकार ही अध्याय का द्वार खोलती है। → विरह-शोक से व्याकुल दमयन्ती दिशाहीन होकर भटकती है, बार-बार नल को पुकारती है; उसी असहाय क्षण में एक महाकाय, क्षुधान्वित अजगर उसे अचानक जकड़ लेता है। → अजगर-ग्रस्त दमयन्ती की करुण विलाप-धारा और उसके सतीत्व/पतिव्रत-धर्म की शक्ति का निर्णायक प्रकट होना—जिसके प्रभाव से आगे चलकर व्याध का प्राणान्त भी घटित होता है। → दमयन्ती की रक्षा होती है—उसका सतीत्व और पातिव्रत्य-धर्म उसे अपमान, हिंसा और मृत्यु से बचाते हैं; संकट से निकलकर वह फिर नल की स्मृति में स्थिर रहती है। → वन का भय अभी शेष है—दमयन्ती का नल से पुनर्मिलन अनिश्चित है और आगे की यात्रा में नए छल-भय की छाया बनी रहती है।
Shlokas
Verse 1
हि मय >> (0) हि २ 7 त्रेषष्टितमोड् ध्याय: दमयन्तीका विलाप तथा अजगर एवं व्याधसे उसके प्राण एवं सतीत्वकी रक्षा तथा दमयन्तीके पातितव्रत्य धर्मके प्रभावसे व्याधका विनाश ब॒हृदश्चव उवाच अपक्रान्ते नले राजन् दमयन्ती गतक्लमा । अबुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने
बृहदश्व म्हणाले—राजन्, नल निघून गेल्यावर दमयंतीचा थकवा उतरला आणि ती जागी झाली. त्या निर्जन वनात पती दिसत नसल्याने ती सुंदरी भयभीत झाली.
Verse 2
अपश्यमाना भर्तारें शोकदुःखसमन्विता । प्राक्रोशदुच्चै: संत्रस्ता महाराजेति नैषधम्
पती दिसत नसल्याने शोक-दुःखाने व्याकुळ व भयभीत झालेली दमयंती मोठ्याने आक्रोश करू लागली—“महाराज!”—असे म्हणत निषधराजाला हाक मारू लागली.
Verse 3
हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन् कि जहासि माम् । हा हतास्मि विनष्टास्मि भीतास्मि विजने वने
हा नाथ! हा महाराज! हा स्वामी! आपण मला का सोडून जात आहात? हाय! मी जणू मारली गेले, सर्वस्वी नष्ट झाले; या निर्जन वनात मला फार भय वाटते.
Verse 4
ननु नाम महाराज धर्मज्ञ: सत्यवागसि । कथमुकत्वा तथा सत्यं सुप्तामुत्सूज्य कानने,“महाराज! आप तो धर्मज्ञ और सत्यवादी हैं; फिर वैसी सच्ची प्रतिज्ञा करके आज आप इस जंगलमें मुझे सोती छोड़कर कैसे चले गये?
महाराज! आपण धर्मज्ञ आणि सत्यवादी आहात; मग अशी खरी प्रतिज्ञा करून आज या वनात मला झोपेत सोडून आपण कसे निघून गेलात?
Verse 5
कथमुत्सृज्य गन्तासि दक्षां भार्यामनुव्रताम् । विशेषतो5नपकृते परेणापकृते सति
मी आपल्या सेवेत कुशल, अनुरक्त आणि अनुव्रता पत्नी आहे. विशेषतः माझ्याकडून आपल्यावर कोणताही अपराध झाला नाही; जर काही अपराध झाला असेल तर तो दुसऱ्याने—माझ्यामुळे नव्हे. तरीही आपण मला सोडून का जात आहात?
Verse 6
शकक््यसे ता गिर: सम्यक् कर्तु मयि नरेश्वर । यास्तेषां लोकपालानां संनिधौ कथिता: पुरा
नरेश्वर! पूर्वी त्या लोकपालांच्या सान्निध्यात आपण जे शब्द उच्चारले होते, ते आज माझ्याबाबत खरे ठरवू शकाल काय?
Verse 7
नाकाले विहितो मृत्युर्म्त्यानां पुरुषर्षभ । तत्र कान्ता त्वयोत्सृष्टा मुहूर्तमपि जीवति
पुरुषश्रेष्ठा! मर्त्यांची मृत्यु असमयी ठरत नाही; म्हणूनच तुझी प्रियतमा, तुझ्याकडून परित्यक्ता होऊनही, तेथे क्षणभर तरी जीवंत आहे.
Verse 8
पर्याप्त: परिहासो5यमेतावान् पुरुषर्षभ । भीताहमतिदुर्थर्ष दर्शयात्मानमीश्वर,'पुरुषश्रेष्ठ! यहाँ इतना ही परिहास बहुत है। अत्यन्त दुर्धर्ष वीर! मैं बहुत डर गयी हूँ। प्राणेश्वर! अब मुझे अपना दर्शन दीजिये
पुरुषश्रेष्ठा! एवढा परिहास पुरे. अतिदुर्धर्ष वीरा! मी फार भयभीत झाले आहे. प्राणेश्वरा! आता मला आपले दर्शन द्या.
Verse 9
दृश्यसे दृश्यसे राजन्नेष दृष्टोडईसि नैषध । आवार्य गुल्मैरात्मानं कि मां न प्रतिभाषसे
राजन्! निषधनरेशा! तुम्ही दिसत आहात—हो, दिसत आहात. लता-झुडपांच्या आड स्वतःला लपवून माझ्याशी का बोलत नाही?
Verse 10
नृशंसं बत राजेन्द्र यन्मामेवंगतामिह । विलपन्तीं समागम्य नाश्वासयसि पार्थिव
राजेंद्र! भय व चिंता यांनी व्याकुळ होऊन मी येथे विलाप करत आहे; आणि तुम्ही जवळ येऊनही मला धीर देत नाही! भूपाल! ही तर मोठी निर्दयता आहे.
Verse 11
न शोचाम्यहमात्मानं न चान्यदपि किंचन । कथं नु भवितास्येक इति त्वां नूप शोचिमि
नरेश्वर! मी माझ्यासाठी शोक करत नाही, ना दुसऱ्या कशासाठी. मी फक्त तुमच्यासाठी शोक करते—‘तुम्ही एकटे पडून कसे निभवाल?’ असे वाटते.
Verse 12
कथं नु राज॑स्तृषित: क्षुधित: श्रमकर्षित: । सायाह्ले वृक्षमूलेषु मामपश्यन् भविष्यसि
राजन्! भूक-प्यास आणि परिश्रमाने थकून संध्याकाळी जेव्हा तुम्ही एखाद्या वृक्षाच्या मुळाशी विसावा घ्याल, तेव्हा मला जवळ न पाहता तुमची काय अवस्था होईल?
Verse 13
ततः सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना । इतश्वेतश्न रुदती पर्यधावत दु:खिता,तदनन्तर प्रचण्ड शोकसे पीड़ित हो क्रोधाग्निसे दग्ध होती हुई-सी दमयन्ती अत्यन्त दुःखी हो रोने और इधर-उधर दौड़ने लगी
त्यानंतर तीव्र शोकाने व्याकुळ, जणू क्रोधाग्नीने दग्ध झाल्यासारखी दमयंती अत्यंत दुःखी होऊन रडत रडत इकडे-तिकडे धावू लागली।
Verse 14
मुहुरुत्पतते बाला मुहुः पतति विह्वला । मुहुरालीयते भीता मुहुः क्रोशति रोदिति,दमयन्ती बार-बार उठती और बार-बार विह्नल होकर गिर पड़ती थी। वह कभी भयभीत होकर छिपती और कभी जोर-जोरसे रोने-चिल्लाने लगती थी
दमयंती वारंवार उठे आणि वारंवार विह्वळ होऊन कोसळे. कधी भीतीने लपून बसे, तर कधी मोठ्याने आक्रोश करून रडू लागे।
Verse 15
अतीव शोकसंततप्ता मुहुर्नि:श्वस्य विद्नला । उवाच भैमी नि:श्वस्य रुदत्यथ पतिव्रता,अत्यन्त शोकसंतप्त हो बार-बार लंबी साँसें खींचती हुई व्याकुल पतिव्रता दमयन्ती दीर्घ नि:श्वास लेकर रोती हुई बोली--
अतिशय शोकाने संतप्त, वारंवार दीर्घ नि:श्वास टाकीत विह्वळ झालेली पतिव्रता भैमी (दमयंती) पुन्हा एक दीर्घ श्वास घेऊन रडत रडत बोलू लागली।
Verse 16
यस्याभिशापाद् दुः:खारतों दुःखं विन्दति नैषध: । तस्य भूतस्य नो दुःखाद् दुःखमप्यधिकं भवेत्
ज्याच्या शापामुळे निषधराज नल दुःखाने पीडित होऊन दुःखावर दुःख भोगत आहे, त्या प्राण्यास आमच्या दुःखापेक्षाही अधिक दुःख प्राप्त होवो।
Verse 17
अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान् नलम् | तस्माद् दुःखतरं प्राप्प जीवत्वसुखजीविकाम्,“जिस पापीने पुण्यात्मा राजा नलको इस दशामें पहुँचाया है, वह उनसे भी भारी दुःखमें पड़कर दुःखकी ही जिंदगी बितावे”
ज्या पाप्याने निष्पापचित्त राजा नलाला अशी अवस्था आणली, तो याहून अधिक दुःखात पडून दुःखमय जीवनच जगो।
Verse 18
एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मन: । अन्वेषमाणा भार्तरं बने श्वापदसेविते
अशा रीतीने विलाप करीत महात्मा राजाची पत्नी, श्वापदांनी भरलेल्या वनात पतीचा शोध घेत फिरू लागली. उन्मत्तासारखी व्याकुळ होऊन रडत-बिलखत ती वारंवार “हा राजन्! हा महाराज!” असे म्हणत इकडे-तिकडे धावू लागली.
Verse 19
उन्मत्तवद् भीमसुता विलपन्ती इतस्तत: । हा हा राजन्निति मुहुरितश्वेतश्न धावति
भीमसुता दमयंती उन्मत्तासारखी विलाप करीत इकडे-तिकडे धावत होती आणि वारंवार “हा हा राजन्!” असे म्हणत आर्त हाक देत होती.
Verse 20
तां क्रन्दमानामत्यर्थ कुररीमिव वाशतीम् | करुणं बहु शोचन्तीं विलपन्तीं मुहुर्मुहु:
ती अत्यंत क्रंदन करीत होती; कुररी पक्ष्यासारखी करुण आर्त हाक देत, फार शोक करीत वारंवार विलाप करीत होती.
Verse 21
सहसाभ्यागतां भैमीमभ्याशपरिवर्तिनीम् । जग्राहाजगरो ग्राहो महाकाय: क्षुधान्वित:
जवळच चक्कर मारत असलेली भैमी (दमयंती) सहसा निकट आली; तेव्हा क्षुधेने व्याकुळ महाकाय अजगराने, जणू ग्राहासारखा, तिला पकडले.
Verse 22
सा ग्रस्यमाना ग्राहेण शोकेन च परिप्लुता । नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम्
अजगराने गिळत असताना आणि शोकाने व्याप्त झालेली ती वैदर्भी, स्वतःसाठी तितका शोक करीत नव्हती, जितका निषधनरेश नलासाठी करीत होती.
Verse 23
हा नाथ मामिह वने ग्रस्यमानामनाथवत् | ग्राहेणानेन विजने किमर्थ नानुधावसि
‘Alas, my lord! Here in this forest I am being swallowed like one without protection. In this lonely wilderness, seized by this predator, why do you not run to my aid?’
Verse 24
कथं भविष्यसि पुनर्मामनुस्मृत्य नैषध । कथं भवागञ्जगामाद्य मामुत्सृज्य वने प्रभो
‘O king of Niṣadha, how will you endure again and again, remembering me? And how is it that you have gone away today, leaving me behind in this forest, O lord?’
Verse 25
पापान्मुक्तः पुनर्लब्ध्वा बुद्धिं चेतो धनानि च । भ्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य परिग्लानस्य नैषध । कः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति तेडनघ
Bṛhadaśva said: “When you are freed from these misfortunes and regain clear judgment, composure, and wealth, O king of Niṣadha—what will become of you without me? O tiger among kings, when you are wandering astray, tormented by hunger, worn out and utterly dejected, who, O blameless one, will remove your fatigue?”
Verse 26
ततः कश्रनिन्मृगव्याधो विचरन् गहने वने । आक्रन्दमानां संश्रुत्य जवेनाभिससार ह,इसी समय कोई व्याध उस गहन वनमें विचर रहा था। वह दमयन्तीका करुण क्रन्दन सुनकर बड़े वेगसे उधर आया
Then a certain hunter, roaming in the dense forest, heard her pitiful cries and hurried toward that direction with great speed. The scene underscores how a vulnerable person’s lament can draw even a stranger’s attention, setting the stage for an ethical test of how one responds to another’s distress.
Verse 27
तां तु दृष्टवा तथा ग्रस्तामुरगेणायतेक्षणाम् । त्वरमाणो मृगव्याध: समभिक्रम्य वेगत:
Seeing that large-eyed young woman being swallowed in that manner by the serpent, the hunter hurried forward at speed. With swift action he tore open the python’s mouth, and the creature, writhing, became helpless. The hunter—who lived by killing deer—cut the snake into pieces and freed Damayantī. Then he washed her body, still affected by the serpent’s grasp, reassured her, and arranged food for her. After she had eaten, the hunter questioned her. The episode highlights an ethical contrast: even one whose livelihood involves violence can act decisively to protect life and offer compassionate care to the vulnerable.
Verse 28
मुखत: पाटयामास शस्त्रेण निशितेन च । निर्विचेष्ट भुजड़ं तं विशस्यथ मृगजीवन:
बृहदश्व म्हणाले— मृगांचा वध करून उपजीविका करणारा तो व्याध तिला अजगर गिळत आहे असे पाहताच घाईघाईने वेगाने धावला आणि तीक्ष्ण शस्त्राने त्या अजगराचे तोंड फाडले. सर्प थोडा वेळ तडफडला आणि मग निश्चेष्ट झाला. व्याधाने सर्पाचे तुकडे करून दमयंतीला मुक्त केले. नंतर सर्पस्पर्शाने बाधित तिचे अंग जलाने धुऊन तिला धीर दिला व तिच्यासाठी भोजनाची व्यवस्था केली. ती भोजन करून झाल्यावर व्याधाने तिला विचारले.
Verse 29
मोक्षयित्वा स तां व्याध: प्रक्षाल्य सलिलेन ह । समाश्वास्य कृताहारामथ पप्रच्छ भारत
तिला मुक्त करून व्याधाने जलाने तिला धुतले, तिला धीर दिला आणि भोजनाची व्यवस्था केली. हे भारत! ती भोजन करून झाल्यावर त्याने तिला प्रश्न केला.
Verse 30
कस्य त्वं मृगशावाक्षि कथं चाभ्यागता वनम् | कथं चेदं महत् कृच्छूं प्राप्तवत्यसि भाविनि
“मृगशावाक्षि! तू कोणाची पत्नी आहेस आणि कशी वनात आलीस? भामिनि! तुला हे महान् संकट कसे प्राप्त झाले?”
Verse 31
दमयन्ती तथा तेन पृच्छयमाना विशाम्पते । सर्वमेतद् यथावृत्तमाचचक्षेडस्य भारत,भरतवंशी नरेश युधिष्ठिर! व्याधके पूछनेपर दमयन्तीने उसे सारा वृत्तान्त यथार्थरूपसे कह सुनाया
हे भारत! त्याने असे विचारल्यावर दमयंतीने त्या व्याधाला जे जसे घडले होते ते सर्व यथार्थपणे क्रमाने सांगितले.
Verse 32
तामर्धवस्त्रसंवीतां पीनश्रोणिपयोधराम् । सुकुमारानवद्याज़ीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्
ती विदर्भकन्या अर्धवस्त्रानेच आच्छादित होती; तिचे नितंब व स्तन भरदार होते. तिचे अवयव कोमल व निर्दोष होते आणि तिचे मुख पौर्णिमेच्या चंद्रासारखे शोभत होते.
Verse 33
अरालपक्ष्मनयनां तथा मधुरभाषिणीम् | लक्षयित्वा मृगव्याध: कामस्य वशमीयिवान्
बृहदश्व म्हणाला—वाकड्या पापण्यांनी शोभणारे नेत्र आणि मधुर वाणी असलेली दमयंती पाहून, तिच्या सौंदर्यलक्षणांकडे लक्ष जाताच तो मृगव्याध कामाच्या अधीन झाला.
Verse 34
तामेवं श्लक्षणया वाचा लुब्धको मृदुपूर्वया । सान्त्वयामास कामार्तस्तदबुध्यत भाविनी
कामाने व्याकुळ झालेला तो लुब्धक मृदू व मधुर वाणीने तिला आपल्या अनुकूल करण्यासाठी नानाविध आश्वासने देऊ लागला; पण सती दमयंतीने त्याचा दूषित हेतू ओळखला.
Verse 35
दमयन्त्यपि त॑ दुष्टमुपल भ्य पतिव्रता । तीव्ररोषसमाविष्टा प्रजज्वालेव मन्युना,पतिव्रता दमयन्ती भी उसकी दुष्टताको समझकर तीव्र क्रोधके वशीभूत हो मानो रोषाग्निसे प्रजवलित हो उठी
पतिव्रता दमयंतीनेही त्याची दुष्टता ओळखून तीव्र क्रोधाने व्यापून, जणू रोषाग्नीने प्रज्वलित झाली.
Verse 36
सती दमयन्तीके तेजसे पापी व्याधका विनाश स तु पापमति): क्षुद्र: प्रधर्षयितुमातुर: । दुर्धर्षा तर्कयामास दीप्तामग्निशिखामिव
तो क्षुद्र पापबुद्धी व्याध तिच्यावर अत्याचार करण्यास आतुर झाला होता; पण दमयंती जणू प्रज्वलित अग्निशिखेसारखी दुर्धर्ष झाली होती, म्हणून तिचा स्पर्शही त्याला अत्यंत दुष्कर वाटला.
Verse 37
दमयन्ती तु दुःखार्ता पतिराज्यविनाकृता । अतीतवाक्पथे काले शशापैनं रुषान्विता
पती आणि राज्य—दोन्हीपासून वंचित होऊन दुःखाने व्याकुळ झालेल्या दमयंतीने पाहिले की आता शब्दांनी रोखण्याची वेळ निघून गेली आहे; रागाने भरून तिने त्याला शाप दिला.
Verse 38
यद्यहं नैषधादन्यं मनसापि न चिन्तये । तथायं पततां क्षुद्रो परासुर्मुगजीवन:
जर मी निषधराज नल याच्याव्यतिरिक्त दुसऱ्या कोणत्याही पुरुषाचा मनानेही विचार करत नसेन, तर त्या सत्याच्या प्रभावाने हा तुच्छ व्याध प्राणहीन होऊन कोसळो।
Verse 39
उक्तमात्रे तु वचने तथा स मृगजीवन: । व्यसु: पपात मेदिन्यामग्निदग्ध इव द्रुम:,दमयन्तीके इतना कहते ही वह व्याध आगसे जले हुए वृक्षकी भाँति प्राणशून्य होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा
ते शब्द उच्चारताच मृगजीवी तो व्याध अग्नीने जळून पडलेल्या वृक्षाप्रमाणे प्राणहीन होऊन भूमीवर कोसळला.
Verse 63
बह ब स्तर कम त्यपस त्ज््द्धच || कट ;र इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि अजगरग्रस्तदमयन्तीमोचने त्रिषपष्टितमोड ध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील नलोपाख्यानात अजगरग्रस्त दमयंतीच्या मोचनविषयक त्रेसष्टावा अध्याय समाप्त झाला.
Frequently Asked Questions
Nala must decide whether to risk himself by entering a wildfire to aid an unknown distressed being; the episode frames rescue as an ethical imperative even when one’s own life is unstable and resources are minimal.
Suffering can be redirected through disciplined strategy: concealment can function as protection, and recovery may require humility (service), skill-learning, and time—rather than immediate assertion of identity or status.
No formal phalaśruti is stated; the chapter’s internal assurance functions as narrative meta-commentary, promising that the concealment, instruction, and garments will enable eventual restoration and reunion when conditions mature.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.