Shloka 32
अध्याय ३३ — कर्म, दैव, हठ, स्वभाव और पुरुषार्थ पर द्रौपदी का उपदेश
Draupadī on Action, Fate, and Human Effort
न हि कामेन कामोअनन््य: साध्यते फलमेव तत् । उपयोगात् फलस्यैव काष्ठाद् भस्मेव पण्डितै:,“जैसे फल उपभोगमें आकर कृतार्थ हो जाता है, उससे दूसरा फल नहीं प्राप्त हो सकता तथा जिस प्रकार काष्ठसे भस्म बन सकता है, परंतु उस भस्मसे दूसरा कोई पदार्थ नहीं बन सकता; इसी तरह बुद्धिमान् पुरुष एक कामसे किसी दूसरे कामकी सिद्धि नहीं मानते, क्योंकि वह साधन नहीं, फल ही है
na hi kāmena kāmo 'nanyaḥ sādhyate phalam eva tat | upayogāt phalasyaiva kāṣṭhād bhasmeva paṇḍitaiḥ ||
वैशंपायन म्हणाले— कामाने दुसरा, वेगळा काम साध्य होत नाही; तो स्वतःच फलरूप आहे. जसा फल उपभोगून झाल्यावर त्यातून दुसरे फल मिळत नाही, आणि जसे काष्ठापासून भस्म होते पण त्या भस्मापासून पुन्हा नवा पदार्थ होत नाही—तसेच पंडित एक कामाला दुसऱ्या कामसिद्धीचे साधन मानत नाहीत; कारण काम साधन नव्हे, फल आहे.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Desire (kāma) is treated as a consumable outcome rather than a reliable means: indulging one desire does not generate a higher or different fulfillment, just as a fruit yields nothing further after being eaten and ash cannot be turned into a new productive substance.
In Vaiśampāyana’s narration, a reflective, instructive point is made using everyday analogies (fruit and ash) to frame an ethical lesson: wise people do not build life’s aims on the logic that one indulgence will serve as a tool to secure another, because indulgence is an end-state, not a sustaining instrument.