Shloka 72
यक्षने पूछा--मनुष्यकी आत्मा क्या है? इसका दैवकृत सखा कौन है? इसका उपजीवन (जीवनका सहारा) क्या है? और इसका परम आश्रय क्या है? ।। युधिछिर उवाच पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा | उपजीवनं च पर्जन्यो दानमस्य परायणम्,युधिष्ठिर बोले--पुत्र मनुष्यकी आत्मा है, स्त्री इसकी दैवकृत सहचरी है, मेघ उपजीवन है और दान इसका परम आश्रय है
yudhiṣṭhira uvāca | putra ātmā manuṣyasya bhāryā daivakṛtaḥ sakhā | upajīvanaṃ ca parjanyo dānam asya parāyaṇam ||
युधिष्ठिर म्हणाला—पुत्र हा मनुष्याचा आत्मा आहे; पत्नी ही त्याची दैवकृत सखी आहे. पर्जन्य (वर्षा करणारे मेघ) हे त्याचे उपजीवन आहे आणि दान हे त्याचे परम आश्रय आहे.
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Human flourishing rests on four supports: continuity and identity through a son (putra as ‘ātmā’), companionship through a wife as fate-ordained partner, material sustenance through rain (the foundation of agrarian life), and the deepest security through dāna—generosity, which is presented as the highest refuge in dharma.
In the Yakṣa-praśna episode of the Vana Parva, Yudhiṣṭhira answers a series of probing questions posed by a Yakṣa. Here he responds by defining what counts as a person’s ‘self,’ companion, livelihood, and ultimate refuge—framing practical life and moral life together.