Shloka 5
Draupadī’s Lament and Theodicy: Dharma, Dice, and Īśvara’s Governance (Āraṇyaka-parva 31)
धर्म एव मन: कृष्णे स्वभावाच्चैव मे धृतम् । धर्मवाणिज्यको हीनो जघन्यो धर्मवादिनाम्,सुश्रोणि! मैं धर्मका फल पानेके लोभसे धर्मका आचरण नहीं करता, अपितु साधु पुरुषोंके आचार-व्यवहारको देखकर शास्त्रीय मर्यादाका उल्लंघन न करके स्वभावसे ही मेरा मन धर्मपालनमें लगा है। द्रौपदी! जो मनुष्य कुछ पानेकी इच्छासे धर्मका व्यापार करता है, वह धर्मवादी पुरुषोंकी दृष्टिमें हीन और निन्दनीय है
yudhiṣṭhira uvāca | dharma eva manaḥ kṛṣṇe svabhāvāccaiva me dhṛtam | dharmavāṇijyako hīno jaghanyo dharmavādinām ||
युधिष्ठिर म्हणाले—हे कृष्णे (द्रौपदी)! माझे मन स्वभावतःच धर्मात स्थिर आहे. धर्मफळाच्या लोभाने मी धर्माचरण करत नाही; तर सज्जनांचे आचार पाहून आणि शास्त्रीय मर्यादा न मोडता स्वभावानेच धर्मनिष्ठ राहतो. पण जो काही मिळविण्याच्या इच्छेने धर्माला व्यापार बनवितो, तो धर्मवक्त्यांच्या दृष्टीने हीन व निंद्य ठरतो.
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Dharma should be practiced from inner conviction and respect for śāstric limits, not as a means to obtain rewards. Treating virtue as a transaction (dharmavāṇijya) is condemned as morally inferior.
In the forest-exile setting, Yudhiṣṭhira responds to Draupadī (addressed as Kṛṣṇā), explaining his steadfast commitment to dharma and rejecting the idea of performing righteousness for personal gain.