Shloka 9
Yakṣa-saṃvāda: Yudhiṣṭhira’s Interrogation at the Guarded Water
हुमत्सेन उवाच च्युता: सम राज्याद् वनवासम॒श्रिता- श्वराम धर्म नियतास्तपस्विन: । कथं त्वनर्हा वनवासमा श्रमे निवत्स्यते क्लेशमिमं सुता तव,द्युमत्सेन बोले--महाराज! हम राज्यसे भ्रष्ट हो चुके हैं एवं वनका आश्रय लेकर संयम-नियमके साथ तपस्वी जीवन बिताते हुए धर्मका अनुष्ठान करते हैं। आपकी कन्या ये सब कष्ट सहन करनेयोग्य नहीं है। ऐसी दशामें यह आश्रममें रहकर वनवासके इस कष्टको कैसे सह सकेगी?
dyumatsena uvāca | cyutāḥ sma rājyād vanavāsam āśritāḥ śucivrātā dharma-niyatās tapaspvinaḥ | kathaṁ tv anarhā vanavāsam āśrame nivatsyate kleśam imaṁ sutā tava ||
द्युमत्सेन म्हणाले—महाराज! आम्ही राज्यच्युत होऊन वनवासाचा आश्रय घेतला आहे. शौच, व्रत आणि धर्मनियमांनी बांधलेले तपस्वी जीवन जगत तप करीत आहोत. पण तुमची कन्या असे कष्ट सहन करण्यास योग्य नाही. या आश्रमात राहून वनवासाचे हे दुःख ती कसे सहन करील?
हुमत्सेन उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts dharmic ascetic discipline with the practical limits of endurance: even when exile is accepted as a righteous path, compassion and suitability (anarhā) matter—one should not impose severe forest hardship on someone not prepared for it.
Dyumatsena, living in forest exile after losing his kingdom, explains to a king that he and his companions can sustain austere hermitage life through vows and dharma, but questions how the king’s daughter could bear the same suffering in the āśrama.